મહાભારત · અધ્યાય 2.90

ભવન્તિ ગેહે બન્ધક્યઃ કિતવાનાં યુધિષ્ઠિર ।
ભવન્તિ દીવ્યન્તિ દયા ચૈવાસ્તિ તાવસ્વપિ ॥

કાશ્યો યદ્ધનમાહાર્ષીદ્દ્રવ્યં યચ્ચાન્યદુત્તમમ્ ।
તથાઽન્યે પૃથિવીપાલા યાનિ રત્નાન્યુપાહરન્ ॥

વાહનાનિ ધનં ચૈવ કવચાન્યાયુધાનિ ચ ।
રાજ્યમાત્મા વયં ચૈવ કૈતવેન હૃતં પરૈઃ ॥

ન ચ મે તત્ર કોપોઽભૂત્સર્વસ્યેશો હિ નો ભવાન્ ।
ઇમં ત્વતિક્રમં મન્યો દ્રૌપદી યત્ર પણ્યતે ॥

એષા હ્યનર્હતી બાલા પાણ્ડવાન્પ્રાપ્ય કૌરવૈઃ ।
ત્વત્કૃતે ક્લિશ્યતે ક્ષુદ્રૈર્નૃશંસૈરકૃતાત્મભિઃ ॥

અસ્યાઃ કૃતે મન્યુરયં ત્વયિ રાજન્નિપાત્યતે ।
બાહૂ તે સમ્પ્રધક્ષ્યામિ સહદેવાગ્નિમાનયઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ન પુરા ભીમસેન ત્વમીદૃશીર્વદિતા ગિરઃ ।
પરૈસ્તે નાશિતં નૂનં નૃશંસૈર્ધર્મગૌરવમ્ ॥

ન સકામાઃ પરો કાર્યા ધર્મમેવાચરોત્તમમ્ ।
ભ્રાતરં ધાર્મિકં જ્યેષ્ઠં કોઽતિવર્તિતુમર્હતિ ॥

આહૂતો હિ પરૈ રાજા ક્ષાત્રં વ્રતમનુસ્મરન્ ।
દીવ્યતે પરકામેન તન્નઃ કીર્તિકરં મહત્ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ॥

એવમસ્મિન્કૃતં વિદ્યાં યદિ નાહં ધનઞ્જય ।
દીપ્તેઽગ્નૌ સહિતૌ બાહૂ નિર્દહેયં બલાદિવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તથા તાન્દુઃ ખિતાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાન્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
કૃષ્યમાણાં ચ પાઞ્ચાલીં વિકર્ણ ઇદમબ્રવીત્ ॥

યાજ્ઞસેન્યા યદુક્તં તદ્વાક્યં વિબ્રૂત પાર્થિવાઃ ।
અવિવેકેન વાક્યસ્ય નરકઃ સદ્ય એવ નઃ ॥

ભીષ્મશ્ચ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ કુરુવૃદ્ધતમાવુભૌ ।
સમેત્ય નાહતુઃ કિઞ્ચિદ્વિદુરશ્ચ મહામતિઃ ॥

ભારદ્વાજશ્ચ સર્વેષામાચાર્યઃ કૃપ એવ ચ ।
કુત એતાવપિ પ્રશ્નં નાહતુર્દ્વિજસત્તમૌ ॥

યે ત્વન્યે પૃથિવીપાલાઃ સમેતાઃ સર્વતોદિશમ્ ।
કામક્રોધૌ સમુત્સૃજ્ય તે બ્રુવન્તુ યથામતિ ॥

યદિતં દ્રૌપદી વાક્યમુક્તવત્યસકૃચ્છુભા ।
વિમૃશ્ય કસ્ય કઃ પક્ષઃ પાર્થિવા વદતોત્તરમ્ ॥
વાશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવં સ બહુશઃ સર્વાનુક્તવાંસ્તાન્સભાસદઃ ।
ન ચ તે પૃથિવીપાલાસ્તમૂચુઃ સાધ્વસાધુ વા ॥

ઉક્ત્વાઽસકૃત્તથા સર્વાન્વિકર્ણઃ પૃથિવીપતીન્ ।
પાણૌ પાણિં વિનિષ્પિષ્ય નિઃશ્વસન્નિદમબ્રવીત્ ॥

વિબ્રૂત પૃથિવીપાલા વાક્યં મા વા કથઞ્ચનિ ।
મન્યે ન્યાય્યં યદત્રાહં તદ્વિ વક્ષ્યામિ કૌરવાઃ ॥

ચત્વાર્યાહુર્નશ્રેષ્ઠા વ્યસનાનિ મહીક્ષિતામ્ ।
મૃગયાં પાનમક્ષાંશ્ચ ગ્રામ્યે ચૈવાતિરક્તતામ્ ॥

એતેષુ હિ નરઃ સક્તો ધર્મમુત્સૃજ્ય વર્તતે ।
યથાઽયુક્તેન ચ કૃતાં ક્રિયાં લોકો ન મન્યતે ॥

તથેયં પાણ્ડુપુત્રેણ વ્યસને વર્તતા ભૃશમ્ ।
સમાહૂતેન કિતવૈરાસ્થિતો દ્રૌપદીપણઃ ॥

સાધારણી ચ સર્વેષાં પાણ્ડવાનામનિન્દિતા ।
જિતેન પૂર્વં ચાનેન પાણ્ડવેન કૃતઃ પણઃ ॥

ઇયં ચ કીર્તિતા કૃષ્ણા સૌબલેન પણાર્થિના ।
એતત્સર્વં વિચાર્યાહં મન્યે ન વિજિતામિમામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એતચ્છ્રુત્વા મહાન્નાદઃ સભ્યાનામુદતિષ્ઠત ।
વિકર્ણં શંસમાનાનાં સૌબલં ચાપિ નિન્દતામ્ ॥

તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે રાધેયઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
પ્રગૃહ્ય રુચિરં બાહુમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
કર્ણ ઉવાચ ॥

દૃશ્યન્તે વૈ વિકર્ણેહ વૈકૃતાનિ બહૂન્યપિ ।
તજ્જાતસ્તદ્વિનાશાય યથાઽગ્નિરરણિપ્રજઃ ॥

એતે ન કિઞ્ચિદપ્યાહુશ્ચોદિતા હ્યપિ કૃષ્ણયા ।
ધર્મેણ વિજિતામેતાં મન્યન્તે દ્રપદાત્મજામ્ ॥

ત્વં તુ કેવલબાલ્યેન ધાર્તરાષ્ટ્ર વિદીર્યસે ।
યદ્બ્રવીષિ સભામ્ધ્યે બાલઃ સ્થવિરભાષિતમ્ ॥

ન ચ ધર્મ યથાવત્ત્વં કૃષ્ણાં ચ જિતેતિ સુમન્દધીઃ ।
યદ્બ્રવીષિ જિતાં કૃષ્ણાં ન જિતેતિ સુમન્દધીઃ ॥

કથં હ્યવિજિતાં કૃષ્ણાં મન્યસે ધૃતરાષ્ટ્રજ ।
યદા સભાયાં સર્વસ્વં ન્યસ્તવાન્પાણ્ડવાગ્રજઃ ॥

અભ્યન્તર ચ સર્વસ્વે દ્રૌપદી ભરતર્ષભ ।
એવં ધર્મજિતાં કૃષ્ણાં મન્યસે ન જિતાં કથમ્ ॥

કીર્તિતા દ્રૌપદી વાચા અનુજ્ઞાતા ચ પાણ્ડવૈઃ ।
ભવત્યવિજિતા કેન હેતુનૈષા મતા તવ ॥

મન્યસે વા સભામેતામાનીતામેકવાસસમ્ ।
અધર્મેણેતિ તત્રાપિ શૃણુ મે વાક્યમુત્તમમ્ ॥

એકો ભર્તા સ્ત્રિયા દેવૈર્વિહિતઃ કુરુનન્દન ।
ઇયં ત્વનેકવશગા બન્ધકીતિ વિનિશ્ચિતા ॥

અસ્યાઃ સભામાનયનં ન ચિત્રમિતિ મે મતિઃ ।
એકામ્બરધરત્વં વાઽપ્યથવાઽપિ વિવસ્ત્રતા ॥

યચ્ચૈષાં દ્રવિણં કિઞ્ચિદ્ય ચૈષા યે ચ પાણ્ડવાઃ ।
સૌબલેનેહ તત્સર્વં ધર્મેણ વિજિતં વસુ ॥

દુઃશાસન સુબાલોઽયં વિકર્ણઃ પ્રાજ્ઞવાદિકઃ ।
પાણ્ડવાનાં ચ વાસાંસિ દ્રૌપદ્યાશ્ચાપ્યુપાહર ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તચ્છ્રુત્વા પાણ્ડવાઃ સર્વે સ્વાનિ વાસાંસિ ભારત ।
અવકીર્યોત્તરીયાણિ સભાયાં સમુપાવિશન્ ॥

તતો દુઃશાસનો રાજન્દ્રૌપદ્યા વસનં બલાત્ ।
સભામધ્યે સભાક્ષિપ્ય વ્યપાક્રષ્ટું પ્રચક્રમે ॥

આકૃષ્યમાણે વસને વિલલાપ સુદુઃખિતા ।
જ્ઞાતં મયા વિસિષ્ઠેન પુરા ગીતં મહાત્મના ॥

મહત્યાપદિ સમ્પ્રાપ્તે સ્મર્તવ્યો ભગવાન્હરિઃ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા શરણાગતવત્સલમ્ ।
આકૃષ્યમાણે વસને દ્રૌપદી કૃષ્ણમસ્તરત્ ॥

શઙ્ખચક્રગદાપાણે દ્વારકાનિલયાચ્યુત ।
ગોવિન્દ પુણ્ડરીકાક્ષ રક્ષ માં શરણાગતામ્ ॥

હા કૃષ્ણ દ્વારકાવાસિન્ક્વાસિ યાદવન્દન ।
ઇમામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્તામનાથાં કિમુપેક્ષસે ॥

ગોવિન્દ દ્વારકાવાસિન્કૃષ્ણ ગોપીજનપ્રિય ।
કૌરવૈઃ પરિભૂતાં માં કિં ન જાનાસિ કેશવ ॥

હે નાથ હે રમાનાથ વ્રજનાથાર્તિનાશન ।
કૌરવાર્ણવગ્નાં મામુદ્ધરસ્વ જનાર્દન ॥

કૃષ્ણકૃષ્ણ મહાયોગિન્વિશ્વાત્મન્વિશ્વ્ભાવન ।
પ્રપન્નાં પાહિ ગોવિન્દ કુરમધ્યેઽવસીદતીમ્ ॥

ઇત્યનુસ્મૃત્ય કૃષ્ણં સા હરિં ત્રિભુવનેશ્વરમ્ ।
પ્રારુદદ્દુઃ ખિતા રાજન્મુખમાચ્છાદ્ય ભામિની ॥

તસ્ય પ્રસાદ્દ્રૌપદ્યાઃ કૃષ્ણમાણેઽમ્બરે તદા ।
તદ્રૂપમપરે વસ્ત્રં પ્રાદુરાસીદનેકશઃ ॥

નાનારાગવિરાગાણિ વસનાન્યથ વૈ પ્રભો ।
પ્રાદુર્ભવન્તિ શતશો ધર્મસ્ય પરિપાલનાત્ ॥

તતો હલહલાશબ્દસ્તત્રાસીદ્ઘોરદર્શનઃ ।
તદદ્ભુતતમં લોકે વીક્ષ્ય સર્વે મહીભૃતઃ ॥

શશંસુર્દ્રૌપદીં તત્ર કુત્સન્તો ધૃતરાષ્ટ્રજમ્ ।
ધિગ્ધિગિત્યશિવાં વાચમુત્સૃજન્કૌરવાન્પ્રતિ ॥

યદા તુ વાસસાં રાશિઃ સભામધ્યે સમાચિતઃ । તદા દુઃશાસનઃ શ્રાન્તો વ્રીડિતઃ સમુપાવિશત્

શશાપ તત્ર ભીમસ્તુ રાજમધ્યે બૃહત્સ્વનઃ ।
ક્રોધાદ્વિસ્ફુરમાણૌષ્ઠો વિનિષ્પિષ્ય કરે કરમ્ ॥
ભીમ ઉવાચ ॥

ઇદં મે વાક્યમાદધ્વં ક્ષત્રિયા લોકવાસિનઃ ।
નોક્તપૂર્વં નરૈરન્યૈર્ન ચાન્યો યદ્વદિષ્યતિ ॥

યદ્યેતદેવમુક્ત્વાઽહં ન કુર્યાં પૃથિવીશ્વરાઃ ।
પિતામહાનાં પૂર્વેષાં નાહં ગતિમવાપ્નુયામ્ ॥

અસ્ય પાપસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ભારતાપસદસ્ય ચ ।
ન પિબેયં બલાદ્વક્ષો ભિત્ત્વા ચેદ્રુધિરં યુધિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તસ્ય તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા રૌદ્રં લોમપ્રહર્ષણમ્ ॥
પ્રચક્રુર્બહુલાં પૂજાં કુસન્તો ધૃતરાષ્ટ્રજમ્ ॥

ન વિબ્રુવન્તિ કૌરવ્યાઃ પ્રશ્નમેતમિતિ સ્મ હ ।
સુજનઃ ક્રોશતિ સ્માત્ર ધૃતરાષ્ટ્રં વિગર્હયન્ ॥

વિદુર ઉવાચ । દ્રૌપદી પ્રશ્નમુક્ત્વૈવં રોરવીતિ ત્વનાથવત્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તસ્ય તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા રૌદ્રં લોમપ્રહર્ષણમ્ ।
ન ચ વિબ્રૂત તં પ્રશ્નં સભ્યા ધર્મોઽત્ર પીડ્યતે ॥

સભાં પ્રપદ્યતે પ્રશ્નઃ પ્રજ્વલન્નિવ હવ્યવાદ્ ।
તં વૈ સત્યેન ધર્મેણ સભ્યાઃ પ્રશમયન્ત્યુત ॥

ધર્મ્યં પ્રશ્નમતો બ્રૂયાદાર્યઃ સત્યેન માનવઃ ।
વિબ્રૂયુસ્તત્ર તં પ્રશ્નં કામક્રોધબલાતિગાઃ ॥

વિકર્ણેન યથાપ્રજ્ઞમુક્તઃ પ્રશ્નો નરાધિપાઃ ।
ભવન્તોઽપિ હિ તં પ્રશ્નં વિબ્રુવન્તુ યથામતિ ॥

યો હિ પ્રશ્નં ન વિબ્રૂયાદ્ધર્મદર્શી સભાં ગતઃ ।
અનૃતે યા ફલાવાપ્તિસ્તસ્યાઃ સોઽર્ધં સમશ્નુતે ॥

યઃ પુનર્વિતથં બ્રૂયાદ્ધર્મદશીં સભાં ગતઃ ।
અનૃતસ્ય ફલં કૃત્સ્નં સ પ્રાપ્નોતીતિ નિશ્ચયઃ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પ્રહ્લાદસ્ય ચ સંવાદં મુનેરાઙ્ગિરસસ્ય ચ ॥

પ્રહ્લાદો નામ દૈત્યેન્દ્રસ્તસ્ય પુત્રો વિરોચનઃ ।
કન્યાહેતોરાઙ્ગિરસં સુધન્વાનમુપાદ્રવત્ ॥

અહં જ્યાયાનહં જ્યાયાનિતિ કન્યેપ્સયા તદા ।
તયોર્દેવનમત્રાસીત્પ્રાણયોરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તયોઃ પ્રશ્નવિવાદોઽભૂત્પ્રહ્લાદં તાવપૃચ્છતામ્ ।
જ્યાયાન્ક આવયોરેકઃ પ્રશ્નં પ્રબ્રૂહિ મા મૃષા ॥

સ વૈ વિવદનાદ્ભીતઃ સુધન્વાનં વિલોકયન્ ।
તં સુધન્વાબ્રવીત્ક્રુદ્ધો બ્રહ્મદમ્ડ ઇવ જ્વલન્ ॥

યદિ વૈ વક્ષ્યસિ મૃષા પ્રહ્લાદાથ ન વક્ષ્યસિ ॥
શતઘા તે શિરો વજ્રી વજ્રેણ પ્રહરિષ્યતિ ॥

સુધન્વના તથોક્તઃ સન્વ્યથિતોઽશ્વત્થપર્ણવત્ ।
જગામ કશ્યપં દૈત્યઃ પરિપ્રષ્ટું મહૌજસમ્ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥

ત્વં વૈ ધર્મસ્ય વિજ્ઞાતા દૈવસ્યેહાસુરસ્ય ચ ।
બ્રાહ્મણસ્ય મહાભાગ ધર્મકૃચ્છ્રમિદં શૃણુ ॥

યો વૈ પ્રશ્નં ન વિબ્રૂયાદ્વિતથં ચૈવ નિર્દિશેત્ ।
કે વૈ તસ્ય પરે લોકાસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ॥

જાનન્નવિબ્રુવન્પ્રશ્નાન્કામાત્ક્રોધાદ્ભયાત્તથા ।
સહસ્રં વારુણાન્પાશાનાત્મનિ પ્રતિમુઞ્ચતિ ॥

સાક્ષી વા વિબ્રુવન્સાક્ષ્યં ગોકર્ણશિથિલશ્વરન્ ।
સહસ્રં વારુણાન્પાશાનાત્મનિ પ્રતિમુઞ્જતિ ॥

તસ્ય સંવત્સરે પૂર્ણે પાશ એકઃ પ્રમુચ્યતે ।
તસ્માત્સત્યં તુ વક્તવ્યં જાનતા સત્યમુઞ્જસા ॥

વિદ્ધો ધર્મો હ્યધર્મેણ સભાં યત્રોપપદ્યતે ।
ન ચાસ્ય શલ્યં કૃન્તન્તિ વિદ્ધાસ્તત્ર સભાસદઃ ॥

અર્ધં હરતિ વૈ શ્રેષ્ઠઃ પાદો ભવતિ કર્તૃષુ ।
પાદશ્ચૈવ સભાસત્સુ યે ન નિન્દન્તિ નિન્દિતમ્ ॥

અનેના ભવતિ શ્રેષ્ઠો મુચ્યન્તે ચ સભાસદઃ ।
એનો ગચ્છતિ કર્તારં નિન્દાર્હો યત્ર નિન્દ્યતે ॥

વિતથં તુ વદેયુર્યે ધર્મં પ્રહ્લાદ પૃચ્છતે ।
ઇષ્ટાપૂર્તં ચ તે ઘ્ન્તિ સપ્તસપ્ત પરાવરાન્ ॥

હૃતસ્વસ્ય હિ યદ્દુઃખં હતપુત્રસ્ય ચૈવ યત્ ।
ઋણિનઃ પ્રતિ યચ્ચૈવ સ્વાર્થાદ્ધષ્ટસ્ય ચૈવ યત્ ॥

સ્ત્રિયાઃ પત્યા વિહીનાયા રાજ્ઞા ગ્રસ્તસ્ય ચૈવ યત્ ।
અપુત્રાયાશ્ચ યદ્દુઃખં વ્યાઘ્રાઘ્રાતસ્ય ચૈવ યત્ ॥

અધ્યૂઢાયાશ્ચ યદ્દુઃખં વ્યાઘ્રાઘ્રાતસ્ય ચૈવ યત્ ॥
એતાનિ વૈ સમાન્યાહુર્દુઃખાનિ ત્રિદિવેશ્વરાઃ ॥

તાનિ સર્વાણિ દુઃખાનિ પ્રાપ્નોતિ વિતથં બ્રુવન્ ।
સમક્ષદર્શનાત્સાક્ષી શ્રવણાચ્ચેતિ ધારણાત્ ॥

તસ્માત્સત્યં બ્રુવત્સાક્ષી ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ।
કશ્યપસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહ્લાદઃ પુત્રમબ્રવીત્ ॥

શ્રેયાન્સુધન્વા ત્વત્તો વૈ મત્તઃ શ્રેયાંસ્તથાઙ્ગિરાઃ ।
માતા સુધન્વાઽયં પ્રાણાનામીશ્વરસ્તવ ॥
વિરોચન સુધન્વાઽયં પ્રાણાનામીશ્વરસ્તવ ॥
સુધન્વોવાચ ।

પુત્રસ્નેહં પિરત્યજ્ય યસ્ત્વં ધર્મે વ્યવસ્થિતઃ ।
અનુજાનામિ તે પુત્રં જીવત્વેવ શતં સમાઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

એવં વૈ પરમં ધર્મં શ્રુત્વા સર્વે સભાસદઃ ।
યથાપ્રશ્નં તુ કૃષ્ણાયા મન્યધ્વં તત્ર કિં પરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

વિદુરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નોચુઃ કિઞ્ચન પાર્થિવાઃ ।
કર્ણો દુઃશાસનં ત્વાહ કૃષ્ણં દાસીં ગૃહાન્નય ॥

તાં વેપમાનાં સવ્રીડાં પ્રલપન્તીં સ્મ પાણ્ડવાન્ ।
દુઃશાસનઃ સભામધ્યે વિચકર્ષ તપસ્વિનીમ્ ॥