મહાભારત · અધ્યાય 2.89

એહિ ક્ષત્તર્દ્રૌપદીમાનસ્વ પ્રિયાં ભાર્યાં સમ્મતાં પાણ્ડવાનામ્ ।
સમ્માર્જતાં વેશ્મ પરૈતુ શીઘ્રં તત્રાસ્તુ દાસીભિરપુણ્યશીલા ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

દર્વિભાષં ભાષિતં ત્વાદૃશેન ન મન્દ સમ્બુદ્ધ્યસિ ---- ।
પ્રપાતે ત્વં લમ્બમાનો ન વેત્સિ વ્યાઘ્રાન્મૃગઃ કોપયસેઽતિવેલમ્ ॥

આશીવિષાસ્તે શિરસિ પૂર્ણકોપા મહાવિષાઃ ।
મા કોપિષ્ઠાઃ સુમન્દાત્મન્મા ગમસ્ત્વં યમક્ષયમ્ ॥

ન હિ દાસીત્વમાપન્ના કૃષ્ણા ભવિતુમર્હતિ ।
જનીશેન હિ રાજ્ઞૈષા પણે ન્યસ્તેતિ મે મતિઃ ॥

અયં દત્તે વેણુરિવાત્મઘાતી ફલં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ ।
દ્યૂતં હિ વૈરાય મહાભયાય મત્તો ન ----મન્તકાલમ્ ॥

નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન ----- ન હીનતાઃ પરમભ્યાદદીત ।
યયાસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદુશતી પાપલોક્યામ્ ॥

સમુચ્ચરન્ત્યતિવાદાશ્ચ વક્ત્રા- --- શૌચતિ રાત્ર્યહાનિ ।
પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ ॥

અજો હિ શસ્ત્રમગિલત્કિલૈકઃ શસ્ત્રે વિપન્ને શિરસાસ્ય ભૂમૌ ।
નિકૃન્તનં સ્વસ્ય કણ્ઠસ્ય ઘોરં તદ્વદ્વેરં મા કૃથાઃ પાણ્ડુપુત્રૈઃ ॥

ન કિઞ્ચિદિત્થં પ્રવદન્તિ પાર્થા વનેચરં વા ગૃહમેધિનં વા ।
તપસ્વિનં વા પરિપૂર્ણવિદ્યં ભષન્તિ હૈવં શ્વનરાઃ સદૈવ ॥

દ્વારં સુઘોરં નરકસ્ય જિહ્યં ન બુધ્યતે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ ।
તમન્વેતારો બહવઃ કુરૂણાં દ્યૂતોદયે સહ દુઃશાસનેન ॥

મજ્જન્ત્યલાબૂનિ શિલાઃ પ્લવન્તે મુહ્યન્તિ નાવોમ્ભસિ શશ્વદેવ ।
મૂઢો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો ન મે વાચઃ પથ્યરૂપાઃ શૃણોતિ ॥

અન્તો નૂં ભવિતાયં કરૂણાં સુદારુણઃ સર્વહરો વિનાશઃ ।
વાચઃ કાવ્યાઃ સુહૃદાં પથ્યરૂપા ન શ્રૂયન્તે વર્ધતે લોભ એવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ધિગસ્તુ ક્ષત્તારમિતિ બ્રુવાણો દર્પેણ મત્તો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ ।
અવૈક્ષત પ્રાતિકામીં સભાયા- મુવાચ ચૈનં પરમાર્યમધ્યે ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

ત્વં પ્રાતિકામિન્દ્રૌપદીમાનયસ્વ ન તે ભયં વિદ્યતે પાણ્ડવેભ્યઃ ।
ક્ષત્તા હ્યયં વિવદત્યેવ ભીતો ન ચાસ્માકં વૃદ્ધિકામઃ સદૈવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવમુક્તઃ પ્રાતિકામી સ સૂતઃ પ્રાયાચ્છીઘ્રં રાજવચો નિશમ્ય ।
પ્રવિશ્ય ચ શ્વેવ હિ સિંહગેષ્ઠં સમાસદન્મહિષીં પાણ્ડવાનામ્ ॥
પ્રાતિકામ્યુવાચ ।

યુધિષ્ઠિરો દ્યૂતમદેન મત્તો દુર્યોધનો દ્રૌપદિ ત્વામજૈષીત્ ।
સા ત્વં પ્રપદ્યસ્વ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય વેશ્મ નયામિ ત્વાં કર્મણિ યાજ્ઞસેનિ ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ॥

કથં ત્વેવં વદસિ પ્રાતિકામિ- કો હિ દીવ્યેદ્ભાર્યયા રાજપુત્રઃ ।
મૂડો રાજા દ્યૂતમદેન મત્તો હ્યભૂન્નાન્યત્કૈતવમસ્ય કિઞ્ચિત્ ॥
પ્રાતિકામ્યુવાચ ॥

યદા નાભૂત્કૈતવમન્યદસ્ય તદાઽદેવીત્પાણ્ડવોઽજાતશત્રુઃ ।
ન્યસ્તાઃ પૂર્વં ભ્રાતરસ્તેન રાજ્ઞા સ્વયં ચાત્મા ત્વમથો રાજપુત્રિ ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ॥

ગચ્છ ત્વં કિતવં ગત્વા સભાયાં પૃચ્છ સૂતજ ।
કિં તુ પૂર્વં પરાજૈષીરાત્માનમથવા નુ મામ્ ॥

એતજ્જ્ઞાત્વા સમાગચ્છ તતો માં નયં સૂતજ ।
જ્ઞાત્વા ચિકીર્ષિતમહં રાજ્ઞો યાસ્યામિ દુઃખિતા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

સભાં ગત્વા સ ચોવાચ દ્રૌપદ્યસ્તદ્વચસ્તદા ।
યુધિષ્ઠિરં નરેનદ્રાણાં મધ્યે સ્થિતમિદં વચઃ ॥

કસ્યેશો નઃ પરાજૈષીરિતિ ત્વામાહ દ્રૌપદી ।
કિં નુ પૂર્વં પરાજૈષીરાત્માનમથવાપિ મામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તુ નિશ્ચેતા ગતસત્વ ઇવાભવત્ ।
ન તં સૂતં પ્રત્યુવાચ વચનં સાધ્વસાધુ વા ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

ઇહૈવાગત્ય પાઞ્ચાલી પ્રશ્નમેનં પ્રભાષતામ્ ।
ઇહૈવ સર્વે શૃણ્વન્તુ તસ્યાશ્ચૈતસ્ય યદ્વચઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

સ ગત્વા રાજભવનં દુર્યોધનવશાનુગઃ ।
ઉવાચ દ્રૌપદીં સૂતઃ પ્રાતિકામી વ્યથન્નિવ ॥

સભ્યાસ્ત્વમી રાજપુત્ર્યાહ્વયન્તિ મન્યે પ્રાપ્તઃ સંશયઃ કૌરવાણામ્ ।
ન વૈ સમૃદ્દિં પાલયતે લઘીયાન્ યસ્ત્વાં સભાં નેષ્યતિ રાજપુત્રિ ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ॥

એવં નૂનં વ્યદધાત્સંવિધાતા સ્પર્શાવુભૌ સ્પૃશતો વૃદ્ધબાલૌ ।
ધર્મં ત્વેકં પરમં પ્રાહ લોકે સ નઃ શમં ધાસ્યતિ ગોપ્યમાનઃ ॥

સોઽયં ધર્મો મા ત્યગાત્કૌરવાન્વૈ સભ્યાન્ગત્વા પૃચ્છ ધર્મ્યં વચો મે ।
તે માં બ્રૂયુર્નિશ્ચિતં તત્કરિષ્યે ધર્માત્માનો નીતિમન્તો વરિષ્ઠાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

શ્રુત્વા સૂતસ્તદ્વચો યાજ્ઞસેન્યાઃ સભાં ગત્વા પ્રાહ વાક્યં તદાનીમ્ ।
અધોમુખાસ્તે ન ચ કિઞ્ચિદૂચુ- ર્નિર્બન્ધં તં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય બુદ્ધ્વા ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તુ તચ્છ્રુત્વા દુર્યોધનચિકીર્ષિતમ્ ।
દ્રૌપદ્યાઃ સમ્મતં દૂતં પ્રાહિણોદ્ભરતર્ષભ ॥

એકવસ્ત્ર ત્વધોનીવો રોદમાના રજસ્વલા ।
સભામાગમ્ય પાઞ્ચાલિ શ્વશુરસ્યાગ્રતો ભવ ॥

અથ ત્વામાગતાં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રીં સભાં તદા ।
સભ્યાઃ સર્વે વિનિન્દેરન્મનોર્ભિર્ધૃતરાષ્ટ્રજમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

સ ગત્વા ત્વરિતં દૂતઃ કૃષ્ણાયા ભવનં નૃપ ।
ન્યવેદયન્મતં ધીમાન્ધર્મરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ મહાત્માનો દીના દુઃખસમન્વિતાઃ ।
સત્યેનાતિપરીતાઙ્ગા નોદીક્ષન્તે સ્મ કિઞ્ચન ॥

તતસ્ત્વેષાં મુખમાલોક્ય રાજા દુર્યોધનઃ સૂતમુવાચ હૃષ્ટઃ ।
ઇહૈવૈતામાનય પ્રાતિકામિન્ પ્રત્યક્ષમસ્યાઃ કુરવો બ્રુવન્તઃ ॥

તતઃ સૂતસ્તસ્ય વશાનુગામી ભીતશ્ચ કોપાદ્દ્રુપદાત્મજાયાઃ ।
વિહાય માનં પુનરેવ સભ્યા- નુવાચ કૃષ્ણાં કિમહં બ્રવીમિ ॥
દૂર્યોધન ઉવાચ ।

દુઃશાસનૈષ મમ સૂતપુત્રો વૃકોદરાદુદ્વિજતેઽલ્પચેતાઃ ।
સ્વયં પ્રગૃહ્યાનય યાજ્ઞસેનીં કિં તે કરિષ્યન્ત્યવશાઃ સપત્નાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતઃ સમુત્થાય સ રાજપુત્રઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુઃ શાસનં રક્તદૃષ્ટિઃ ।
પ્રવિશ્ય તદ્વેશ્મ મહારથાના- મિત્યબ્રવીદ્દ્રૌપદીં રાજપુત્રીમ્ ॥

એહ્યેહિ પાઞ્ચાલિ રાજપુત્રીમ્ । દુર્યોધનં પશ્ય વિમુક્તલજ્જા ।
કુરૂન્ભજસ્વાયતપત્રનેત્રે ધર્મેણ લબ્ધાઽસિ સભાં પરૈહિ ॥

તતઃ સમુત્થાય સુદૂર્મનાઃ સા વિવર્ણમામૃજ્ય મુખં કરેણ ।
આર્તા પ્રદુદ્રાવ યતઃ સ્ત્રિયસ્તા વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ કુરુપુઙ્ગવસ્ય ॥

તતો જવેનાભિસસાર રોષા- દ્દુઃશાસનસ્તામભિગર્જમાનઃ ।
દીર્ઘેષુ નીલેષ્વથ ચોર્મિમત્સુ જગ્રાહ કેશેષુ નરેન્દ્રપત્નીમ્ ॥

યે રાજસૂયાવભૃથે જલેન મહાક્રતૌ મન્ત્રપૂતેન સિક્તાઃ ।
તે પાણ્ડવાનાં પરિભૂય વીર્યં બલાત્પ્રમૃષ્ટા ધૃતરાષ્ટ્રજેન ॥

સ તાં પરાકૃષ્ય સભાસમીપ- માનીય કૃષ્ણામતિદીર્ઘકેશીમ્ ।
દુઃશાસનો નાથવતીમનાથવ- ચ્ચકર્ષ વાયુઃ કદલીમિવાર્તામ્ ॥

સા કૃષ્ણમાણા નમિતાઙ્ગયષ્ટિઃ શનૈરુવાચાથ રજસ્વલાઽસ્મિ ।
એકં ચ વાસો મમ મન્દબુદ્ધે સભાં નેતું નાર્હસિ મામનાર્ય ॥

તતોઽબ્રવીત્તાં પ્રસભં નિગૃહ્ય કેશેશુ કૃષ્ણેષુ તદા સ કૃષ્ણામ્ ।
કૃષ્ણં ચ જિષ્ણું ચ હરિં નરં ચ ત્રાયાય વિક્રોશતિ યાજ્ઞસેનિ ॥

રજસ્વલા વા ભવ યાજ્ઞસેનિ એકામ્બરા વાપ્યથવા વિવસ્ત્રા ।
દ્યૂતે જિતા ચાસિ કૃતાઽસિ દાસી દાસીષુ વાસશ્ચ યથોપજોષમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પ્રકીર્ણકેશી પતિતાર્ધવસ્ત્રા દુઃશાસનેન વ્યવધૂયમાના ।
હીમત્યમર્ષેણ ચ દહ્યમાના શનૈરિદં વાક્યમુવાચ કૃષ્ણા ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

ઇમે સમાયામુપનીતશાસ્ત્રાઃ ક્રિયાવન્તઃ સર્વ એવેન્દ્રકલ્પાઃ ।
ગુરુસ્થાના ગુરવશ્ચૈવ સર્વે તેષામગ્રે નોત્સહે સ્થાતુમેવમ્ ॥

નશંસકર્મંસ્ત્વમનાર્યવૃત મા મા વિવસ્ત્રાં કુરુ મા વિકાર્ષીઃ ।
ન મર્ષયેયુસ્તવ રાજપુત્રાઃ સેન્દ્રાપિ દેવા યદિ તે સહાયાઃ ॥

ધર્મે સ્થિતો ધર્મસુતો મહાત્મા ધર્મશ્ચ સૂક્ષ્મો નિપુણોપલક્ષ્યઃ ।
વાચાપિ ભર્તુઃ પરમાણુમાત્ર- મિચ્છામિ દોષં ન ગુણાન્વિસૃજ્ય ॥

ઇદં ત્વકાર્યં કુરુવીરમધ્યે રજસ્વલાં યત્પરિકર્ષસે મામ્ ।
ન ચાપિ કશ્ચિત્કુરુતેઽત્ર કુત્સાં ધ્રુવં તવેદં મતમભ્યુપેતઃ ॥

ધિગસ્તુ નષ્ટઃ ખલુ ભારતાનાં ધર્મસ્તથા ક્ષત્રવિદાં ચ વૃત્તમ્ ।
યત્ર હ્યતીતાં કુરુધર્મવેલાં પ્રેક્ષન્તિ સર્વે કુરવઃ સભાયામ્ ॥

દ્રોણસ્ય ભીષ્મસ્ય ચ નાસ્તિ સત્ત્વં ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય ચનાસ્તિ સત્ત્વં
ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય મહાત્મનોપિ । ન લક્ષયન્તિ કુરુવૃદ્ધમુખ્યાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તથા બ્રુવન્તી કરુણં સુમધ્યમા ભર્તૄન્કટાક્ષૈઃ કુપિતાનપશ્યત્ ।
સા પાણ્ડવાન્કોપપરીતદેહા- ન્સન્દીપયામાસ કટાક્ષપાતૈઃ ॥

હૃતેન રાજ્યેન તથા ધનેન રત્નૈશ્ચ મુખ્યૈર્ન તથા બભૂવ ।
યથા ત્રપાકોપસમીરિતેન કૃષ્ણાકટાક્ષેણ બભૂવ દુઃખમ્ ॥

દુઃશાસનશ્ચાપિ સમીક્ષ્ય કૃષ્ણા- મવેક્ષમાણાં કૃપણાન્પતીંસ્તાન્ ।
આધૂય વેગેન વિસઞ્જ્ઞકલ્પા- મુવાચ દાસીતિ હસન્સશબ્દમ્ ॥

કર્ણસ્તુ તદ્વાક્યમતીવ હૃષ્ટઃ સમ્પૂજયામાસ હસન્સશબ્દમ્ ।
ગાન્ધારરાજઃ સુબલસ્ય પુત્ર- સ્તથૈવ દુઃશાસનમભ્યનન્દત્ ॥

સભ્યાસ્તુ યે તત્ર બભૂવુરન્યે તાભ્યામૃતે ધાર્તરાષ્ટ્રેણ ચૈવ ।
તેષામભૂદ્દુઃ ખમતીવ કૃષ્ણાં દૃષ્ટ્વા સભાયાં પરિકૃષ્યમાણામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ન ધર્મસૌક્ષ્મ્યાત્સુભગે વિવેક્તું શક્રોમિ તે પ્રશ્નમિમં યથાવત્ ।
અસ્વામ્યશક્તઃ પણિતું પરસ્વં સ્ત્રિયાશ્ચ ભર્તુર્વશતાં સમીક્ષ્ય ॥

ત્યજેત સર્વાં પૃથિવીં સમૃદ્ધાં યુધિષ્ઠિરો ધર્મમથો ન જહ્યાત્ ।
ઉક્તં જિતોઽસ્મીતિ ચ પાણ્ડવેન તસ્માન્ન શક્નોમિ વિવેક્તુમેતત્ ॥

દ્વ્યૂતેઽદ્વિતીયઃ શકુનિર્નરેષુ કુન્તીસુતસ્તેન નિસૃષ્ટકામઃ ।
ન મન્યતે તાં નિકૃતિં યુધિષ્ઠિર- સ્તસ્માન્ તે પ્રશ્નમિમં બ્રવીમિ ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

આહૂય રાજા કુશલૈરનાર્યૈ- ર્દુષ્ટાત્મભિર્નૈકૃતિકૈઃ સભાયામ્ ।
દ્યૂતપ્રિયૈર્નાતિકૃતપ્રયત્નઃ કસ્માદયં નામ નિસૃષ્ટકામઃ ॥

અશુદ્ધભાવૈર્નિકૃતિપ્રવૃત્તૈ- રબુધ્યમાનઃ કુરુપાણ્ડવાગ્ર્યઃ ।
સમ્ભૂય સર્વૈશ્ચ જિતોઽપિ યસ્મા- ત્પશ્ચાદયં કૈતવમભ્યુપેતઃ ॥

તિષ્ઠન્તિ ચેમે કુરવઃ સભાયા- મીશાઃ સુતાનાં ચ તથા સ્નુપાણામ્ ।
સમીક્ષ્ય સર્વે મમ ચાપિ વાક્યં વિબ્રૂત મે પ્રશ્નમિમં યથાવત્ ॥

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા ન તે વૃદ્ધા યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ ।
નાસૌ ધર્મો યત્ર ન સત્યમસ્તિ ન તત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તથા બ્રુવન્તીં કરુણં રુદન્તી- મવેક્ષમાણાં કૃપણાન્પતીંસ્તાન્ ।
દુઃશાસનઃ પરુષાણ્યપ્રિયાણિ વાક્યાન્યુવાચામધુરાણિ ચૈવ ॥

તાં કૃષ્યમાણાં ચ રજસ્વલાં ચ સ્રસ્તોત્તરીયામતદર્હમાણામ્ ।
વૃકોદરઃ પ્રેક્ષ્ય યુધિષ્ઠિરં ચ ચકાર કોપં પરમાર્તરૂપઃ ॥