મહાભારત · અધ્યાય 2.83

તતઃ પ્રાયાદ્વિદુરોઽશ્વૈરુદારૈ- ર્મહાજવૈર્બલિભિઃ સાધુ દાન્તૈઃ ।
બલાન્નિયુક્તો ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા મનીષિણાં પાણ્ડવાનાં સકાશે ॥

સોઽભિપત્ય તદધ્વાનમાસાદ્ય નૃપતેઃ પુરમ્ ।
પ્રવિવેશ મહાબુદ્ધિઃ પૂજ્યમાનો દ્વિજાતિભિઃ ॥

સ રાજગૃહમાસાદ્ય કુબેરભવનોપમમ્ ।
અભ્યાગચ્છત ધર્માત્મા ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તં વૈ રાજા સત્યધૃતિર્મહાત્મા અજાતશત્રુર્વિદુરં યથાવત્ ।
પૂજાપૂર્વં પ્રતિગૃહ્યાજમીઢ- સ્તતોઽપૃચ્છદ્ધૃતરાષ્ટ્રં સપુત્રમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

વિજ્ઞાયતે તે મનસોઽપ્રહર્ષઃ કચ્ચિત્ક્ષત્તઃ કુશલેનાગતોઽસિ ।
કચ્ચિત્પુત્રાઃ સ્થવિરસ્યાનુલોમા વશાનુગાશ્ચાપિ વિશોઽથ કચ્ચિત્ ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

રાજા મહાત્મા કુશલી સપુત્ર આસ્તે વૃતો જ્ઞાતિભિરિન્દ્રકલ્પઃ ।
પ્રીતો રાજન્પુત્રગુણૈર્વિનીતો વિશોક એવાત્મરતિર્મહાત્મા ॥

ઇદં તુ ત્વાં કુરુરાજોઽભ્યુવાચ પૂર્વં પૃષ્ટ્વા કુશલં ચાવ્યયં ચ ।
ઇયં સભા ત્વત્સભાતુલ્યરૂપા ભ્રાતૄણાં તે દૃસ્યતામેત્ય પુત્ર ॥

સમાગમ્ય ભ્રાતૃભિઃ પાર્થ તસ્યાં સુહૃદ્દ્યૂતં ક્રિયતાં રમ્યતાં ચ ।
પ્રીયામહે ભવતાં સઙ્ગમેન સમાગતાઃ કુરવશ્ચાપિ સર્વે ॥

દુરોદરા વિહિતા યે તુ તત્ર મહાત્મના ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા ।
તાન્દ્રક્ષ્યસે કિતવાન્સન્નિવિષ્ટા- નિત્યાગતોઽહં નૃપતે તજ્જુષસ્વ ॥
યુધિષ્ઠર ઉવાચ ॥

દ્યૂતે ક્ષત્તઃ કલહો વિદ્યતે નઃ કો વૈ રોચતને બુધ્યમાનઃ ।
કિં વા ભવાન્મન્યતે યુક્તરૂપં ભવદ્વાક્યે સર્વ એવ સ્થિતાઃ સ્મઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

જાનામ્યહં દ્યૂતમનર્થમૂલં કૃતશ્ચ યત્નોઽસ્ય મયા નિવારણે ।
રાજા ચ માં પ્રાહિમોત્ત્વત્સકાશં શ્રુત્વા વિદ્વઞ્શ્રેય ઇહાચરસ્વ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

કે તત્રાન્યે કિતવા દીવ્યમાના વિના રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રૈઃ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં વિદુર બ્રૂહિ નસ્તાન્ યૈર્દીવ્યામઃ શતશઃ સન્નિપત્ય ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

ગન્ધારરાજઃ શકુનિર્વિશામ્પતે રાજાઽતિદેવી કૃતહસ્તો મતાક્ષઃ ।
વિનિંશતિશ્ચિત્રસેનશ્ચ રાજા સત્યવ્રતઃ પુરુમિત્રો જયશ્ચ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

મહાભયાઃ કિતવાઃ સન્નિવિષ્ટા માયોપધા દેવિતારોઽત્ર સન્તિ ।
ધાત્રા તુ દિષ્ટસ્ય વશે કિલેદં સર્વં જગત્તિષ્ઠતિ ન સ્વતન્ત્રમ્ ॥

નાહં રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસના- ન્ન ગન્તુમિચ્છામિ કવે દુરોદરમ્ ।
ઇષ્ટો હિ પુત્રસ્ય પિતા સદૈવ તદસ્મિ કર્તા વિદુરાત્થ માં યથા ॥

ન ચાકામઃ શકુનિના દેવિતાહં ન ચેન્માં જિષ્ણુરાહ્વયિતા સભાયામ્ ।
આહૂતોઽહં ન નિવર્તે કદાચિત્ તદાહિતં શાશ્વતં વૈ વ્રતં મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવમુક્ત્વા વિદુરં ધર્મરાજઃ પ્રાયાત્રિકં સર્વમાજ્ઞાપ્ય તૂર્ણમ્ ।
પ્રાયાચ્છ્વોભૂતે સગણઃ સાનુયાત્રઃ સહ સ્ત્રીભિર્દૌપદામાદિ કૃત્વા ॥

દૈવં હિ પ્રજ્ઞાં મુષ્ણાતિ ચક્ષુસ્તેજ ઇવાપતત્ ।
ધાતુશ્ચ વશમન્વેતિ પાશૈરિવ નરઃ સિતઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ રાજા સહ ક્ષત્ર્રા યુધિષ્ઠિરઃ ।
અમૃષ્યમાણસ્તસ્યાથ સમાહ્વાનમરિન્દમઃ ॥

બાહ્લિકેન રથં યત્તમાસ્થાય પરવીરહા । પરિચ્છન્નો યયૌ પાર્થો ભ્રાતૃભિઃ સહ પાણ્ડવઃ ।
રાજશ્રિયા દીપ્યમાનો યયૌ બ્રહ્મપુરઃ સરઃ ॥

સન્દિદેશ તતઃ પ્રેષ્યાનાગતાન્નગરં પ્રતિ ।
તતસ્તે નૃપશાર્દૂલ ચક્રુર્વૈ નૃપશાસનમ્ ॥

તતો રાજા મહાતેજાઃ સંયમ્ય સપરિચ્છદમ્ । બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિ વાચ્યાથ પ્રયયૌ મન્દિરાદ્બહિઃ

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા ગત્યર્થં સ યથાવિધિ ।
અન્યેભ્યઃ સ તુ દત્ત્વા ચ ગન્તુમેવોપચક્રમે ॥

સર્વલક્ષણસમ્પન્નં રાજહંસપરિચ્છદમ્ ।
તમારુહ્ય મહારાજો ગજેન્દ્રં ષષ્ટિહાયનમ્ ॥

હારી કિરીટી હેમાભઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
રરાજ રાજન્પાર્થો વૈ પરયા નૃપશોભયા ॥

રુક્મવેદિગતઃ પ્રાજ્યો જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ ।
તતો જગામ રાજા સ પ્રહૃષ્ટનરવાહનઃ ॥

રથઘોષેણ મહતા પૂરયન્વૈ નભઃ સ્થલમ્ ।
સંસ્તૂયમાનઃ સ્તુતિભિઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ॥

મહાસૈન્યેન સહિતો યથાદિત્યઃ સ્વરશ્મિભિઃ ।
પાણ્ડુરેણાતપત્રેણ ધ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ ॥

બભૌ યુધિષ્ઠિરો રાજા પૌર્ણમાસ્યામિવોડુરાટ્ ।
ચામરૈર્હેમદણ્ડૈશ્ચ ધૂયમાનઃ સમન્તતઃ ॥

જયાશિષઃ પ્રહૃષ્ટાનાં નરાણાં પથિ પાણ્ડવઃ ।
પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાન્યાયં યથઆવદ્ભરતર્ષભઃ ॥

તથૈવ સૈનિકા રાજન્રાજાનમનુયાન્તિ યે ।
તેષાં હલહલાશબ્દો દિવં સ્તબ્ધઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

નૃપસ્યાગ્ને યયૌ રાજન્ભીમસેનો રથી બલી ।
ઉભૌ પાર્શ્વગતૌ રાજ્ઞઃ સતલ્પૌ વૈ સુકલ્પિતૌ ॥

અધિરૂઢૌ યમૌ ચાપિ જગ્મતુર્ભરતર્ષભ ।
શોભયન્તૌ મહાસૈન્યં તાવુભૌ રૂપશાલિનૌ ॥

પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ જિષ્ણુર્વીરઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
શ્વેતાશ્વો ગાણ્ડિવં ગૃહ્ય અગ્નિદત્તં રથં ગતઃ ॥

સૈન્યમધ્યે યયૌ રાજન્કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
દ્રૌપદીપ્રમુખા નાર્યઃ સાનુગાઃ સપરિચ્છદાઃ ॥

આરુહ્ય તા વિચિત્રાઙ્ગ્યો યાનાનિ વિવિધાનિ ચ । મહત્યા સેનયા રાજન્નગ્રે યાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।

સમૃદ્ધનરનાગાશ્વં સપતાકરથધ્વજમ્ ।
સન્નદ્ધવરનિસ્ત્રિંશં પથિ નિર્ઘોષનિઃ સ્વનમ્ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિતાલાનાં વેણુવીણાનુવનાદિતમ્ ।
શુશુભે પાણ્ડવં સૈન્યં પ્રયાસ્યત્તત્તદા નૃપ ॥

યથા કુબેરો લઙ્કાયાં પુરા ચાત્યન્તશોભયા ।
મહત્યા સેનયા સાર્ધં ગુરુમિન્દ્રં સ ગચ્છતિ ॥

તથા યયૌ સ પાર્થોઽપિ અસઙ્ખ્યેયવિભૂતિના ।
સુસમૃદ્ધેન સૈન્યેન યથા વૈશ્રવણસ્તથા ॥

સ સરાંસિ નદીશ્ચૈવ વનાન્યુપવનાનિ ચ ।
અત્યક્રામન્મહારાજ પુરીં ચાભ્યવપદ્યત ॥

સ હાસ્તિનસમીપે તુ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચક્રે નિવેશનં તત્ર તતઃ સ સહસૈનિકાઃ ॥

શિવે દેશે સમે ચૈવ ન્યવસત્પાણ્ડવસ્તદા ।
તતોરાજન્સમાહૂય શોકવિહ્વલયા ગિરા ॥

એતદ્વાક્યં ચ સર્વસ્વં ધૃતરાષ્ટ્રચિકીર્ષિતમ્ ।
આચચક્ષે યથાવૃત્તં વિદુરોઽથ નૃપસ્ય હ ॥

તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તેન ધર્મરાજોઽબ્રવીદિદમ્ । ન મર્ષયામ્યહં ક્ષત્તઃ સમાહ્વાનં વ્રતં હિ મે ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ લોકે વિપ્રાણાં પ્રજાનાં ચૈવ સર્વદા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

પ્રવિવેશ તતો રાજા નગરં નાગસાહ્વયમ્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રેણ ચાહૂતઃ કાલસ્ય સમયેન ચ ॥

સ હાસ્તિનપુરં ગત્વા ધૃતરાષ્ટ્રગૃહં યયૌ ।
સમિયાય ચ ધર્માત્મા ધૃતરાષ્ટ્રેણ પાણ્ડવઃ ॥

તથા ભીષ્મેણ દ્રોણેન કર્ણેન ચ કૃપેણ ચ । સમિયાય યથાન્યાયં દ્રૌણિના ચ વિભુઃ સહ

સમેત્ય ચ મહાબાહુઃ સોમદત્તેન ચૈવ હ ।
દૂર્યોધનેન સભ્રાત્રા સૌબલેન ચ વીર્યવાન્ ॥

યે ચાન્યે તત્ર રાજાનઃ પૂર્વમેવ સમાગતાઃ ।
દુઃશાસનેન વીરેણ સર્વૈર્ભ્રાતૃભિરેવ ચ ॥

જયદ્રથેન ચ તથા કુરુભિશ્ચાપિ સર્વશઃ ।
તતઃ સર્વૈર્મહાબાહુર્ભ્રાતૃભિઃ પિરવારિતઃ ॥

પ્રવિવેશ ગૃહં રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ ।
દદર્શ તત્ર ગાન્ધારીં દેવીં પતિમનુવ્રતામ્ ॥

સ્નુષાભિઃ સંવૃતાં શશ્વત્તારાભિરિવ રોહિણીમ્ ।
અભિવાદ્ય સ ગાન્ધારીં તયા ચ પ્રતિનન્દિતઃ ॥

દદર્શ પિતરં વૃદ્ધં પ્રજ્ઞાચક્ષુષમીશ્વરમ્ ॥

રાજ્ઞા મૂર્ધન્યુપાઘ્રાતાસ્તે ચ કૌરવનન્દનાઃ ।
ચત્વારઃ પાણ્ડવા રાજન્ભીમસેનપુરોગમાઃ ॥

તતો હર્ષઃ સમભવત્કૌરવાણાં વિશામ્પતે ।
તાન્દૃષ્ટ્વા પુરુષવ્યાઘ્રાન્પાણ્ડવાન્પ્રિયદર્શનાન્ ॥

વિવિશુસ્તેઽભ્યનુજ્ઞાતા રત્નવન્તિ ગૃહાણિ ચ ।
દદૃશુશ્ચોપયાતારો દ્રોપદીપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

યાજ્ઞસેન્યાઃ પરામૃદ્ધિં દૃષ્ટ્વા પ્રજ્વલિતામિવ ।
સ્નુષાસ્તા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય નાતિપ્રમનસોઽભવન્ ॥

તતસ્તે પુરુષવ્યાઘ્રા ગ્તવા સ્ત્રીભિસ્તુ સંવિદમ્ ।
કૃત્વા વ્યાયામપૂર્વાણિ કૃત્યાનિ પ્રતિકર્મ ચ ॥

તતઃ કૃતાહ્નિકાઃ સર્વે દિવ્યચન્દનભૂષિતાઃ ।
કલ્યાણમનસશ્ચૈવ બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિ વાચ્ય ચ ॥

મનોજ્ઞમશનં ભુક્ત્વા વિવિશુઃ શરણાન્યથ ।
ઉપગીયમાના નારીભિરસ્વપન્કુરુપુઙ્ગવાઃ ॥

જગામ તેષાં સા રાત્રિઃ પુણ્યા રતિવિહારિણામ્ ।
સ્તૂયમાનાશ્ચ વિશ્રાન્તાઃ કાલે નિદ્રામથાત્યજન્ ॥

મુખોષિતાસ્તે રજનીં પ્રાતઃ સર્વે કૃતાહ્નિકાઃ ।
સભાં રમ્યાં પ્રવિવિશુઃ કિતવૈરભિનન્દિતાઃ ॥