મહાભારત · અધ્યાય 2.69

તતો યુદ્ધાય સન્નદ્ધં ચેદિરાજં યુધિષ્ઠિરઃ ।
દૃષ્ટ્વા મતિમતાં શ્રેષ્ઠો નારદં સમુવાચ હ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

અન્તરિક્ષે ચ ભૂમૌ ચ તેઽસ્ત્યવિદિતં ક્વચિત્ ।
યાનિ રાજવિનાશાય ભૌમાનિ ચ ખગાનિ ચ ॥

નિમિત્તાનીહ જાયન્તે ઉત્પાતાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
એતદિત્છામિ કાર્ત્સ્ન્યેન શ્રોતું ત્વત્તો મહામુને ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવં મિતમાન્વિપ્રઃ કુરુરાજસ્ય ધીમતઃ ।
પૃચ્છતઃ સર્વમવ્યગ્રમાચચક્ષે મહાયશાઃ ॥
નારદ ઉવાચ ॥

પરાક્રમં ચ માર્ગં ચ સન્નિપાતં સમુચ્છ્રયમ્ ।
આરોહણં કુરુશ્રેષ્ઠ અન્યોન્યં પ્રતિસર્પણમ્ ॥

પશ્મીનાં વ્યતિસંસર્ગં વ્યાયામં વૃત્તિપીડનમ્ ।
દર્શનાદર્શનં ચૈવ અદૃશ્યાનાં ચ દર્શનમ્ ॥

હાનિં વૃદ્ધિં ચ હ્રાસં ચ વર્ણસ્થાનં બલાબલમ્ ।
સર્વમેતત્પરીક્ષેત ગ્રહાણાં ગ્રહકોવિદઃ ॥

ભૌમાઃ પૂર્વં પ્રવર્તન્તે ખેચરાશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
ઉત્પદ્યન્તે ચ લોકેઽસ્મિન્નુત્પાતા દેવનિર્મિતાઃ ॥

યદા તુ સર્વભૂતાનાં છાયા ન પરિવર્તતે ।
અપરેણ ગતે સૂર્યે તત્પરાભવલક્ષણમ્ ॥

અચ્છાયે વિમલચ્છાયા પ્રતિચ્છાયેવ દૃશ્યતે ।
યત્ર ચૈત્યકવૃક્ષાણાં તત્ર વિદ્યાન્મહદ્ભયમ્ ॥

શીર્ણપર્ણપ્રવાલાશ્ચ શુષ્કપર્ણાશ્ચ ચૈત્યકાઃ ।
અપભ્રષ્ટપ્રવાલાશ્ચ તત્રાભાવં વિનિર્દિશેત્ ॥

સ્નિગ્ધપર્ણપ્રવાલાશ્ચ દૃશ્યન્તે યત્ર ચૈત્યકાઃ ।
ઈહમાનાશ્ચ વૃક્ષાશ્ચ ભાવસ્તત્ર ન સંશયટઃ ॥

પુષ્પે પુષ્પં પ્રજાયેત ફલે વા ફલમાશ્રિતમ્ ।
રાજા વા રાજમાત્રો વા મરણાયોપપદ્યતે ॥

પ્રાવૃટ્છરદિ હેમન્તે વસન્તે વાપિ સર્વશઃ ।
આકાલિકં પુષ્પફલં રાષ્ટ્રક્ષોભં વિનિર્દિશેત્ ॥

નદીનાં સ્ત્રોતસોઽકાલે દ્યોતયન્તિ મહાભયમ્ ।
વનસ્પતિઃ પૂજ્યમાનઃ પૂજિતોઽપૂજિતોઽપિ વા ॥

યદા ભજ્યેત વાતેન ભિદ્યતે નમિતોઽપિ વા ।
અગ્નિવાયુભયં વિદ્યાચ્છ્રેષ્ઠો વાપિ વિનશ્યતિ ॥

દિશઃ સર્વાશ્ચ દીપ્યન્તે જાયન્તે રાજવિભ્રમાઃ । ભિદ્યમાનો યદા વૃક્ષો નિનદેચ્ચાપિ પાતિતઃ ।
સહ રાષ્ટ્રં ચ પતિતં નતં વૃક્ષં પ્રપાતયેત્ ॥

અથૈનં છેદયેત્કશ્ચિત્પ્રતિક્રુદ્ધો વનસ્પતિઃ ।
છેત્તા ભેત્તા પતિશ્ચૈવ ક્ષિપ્રમેવ નશિષ્યતિ ॥

દેવતાનાં ચ પતનં મષ્ટપાનાં ચ પાતનમ્ ।
અચલાનાં પ્રકમ્પશ્ચ તત્પરાભવલક્ષણમ્ ॥

નિશિ ચેન્દ્રધનુર્દૃષ્ટં તતોપિ ચ મહદ્ભયમ્ ।
તદ્દ્રષ્ટરેવ ભીતિઃ સ્યાન્નાન્યેષાં ભરતર્ષભ ॥

રાત્રાવિન્દ્રધનુર્દૃષ્ટ્વા તદ્રાષ્ટ્રં પરિવર્જયેત્ ॥

અર્ચા યત્ર પ્રનૃત્યન્ત નદન્તિ ચ હસન્તિ ચ ।
ઉન્મીલન્તિ નિમીલન્તિ રાષ્ટ્રક્ષોભં વિનિર્દિશેત્ ॥

શિલા યદિ પ્રસિઞ્ચન્તિ સ્નેહાંશ્ચોદકસમ્ભવાન્ ।
અન્યદ્વા વિકૃતં કિઞ્ચિત્તદ્ભયસ્ય નિદર્શનમ્ ॥

મ્રિયન્તે વા મહામાત્રા રાજા સપરિવારકઃ ।
પુરસ્ય યા ભવેદ્વ્યાધી રાષ્ટ્રે દેશે ચ વિભ્રમાઃ ॥

દેવતાનાં યદાઽવાસે રાજ્ઞાં વા યત્ર વેશ્મનિ ।
ભાણ્ડાગારાયુધાગારે નિવિશેત યદા મધુ ॥

સર્વં તદા ભવેત્સ્થાનં હન્યમાનં બલીયસા ।
આગન્તુકં ભયં તત્ર ભવેદિત્યેવ નિર્દિશેત્ ॥

પાદપશ્ચૈવ યો યત્ર રક્તં સ્રવતિ શોણિતમ્ ।
દન્તાગ્રાત્કુઞ્જરો વાપિ શૃઙ્ગાદ્વા વૃષભસ્તથા ॥

પાદપાદ્રાષ્ટ્રિવિભ્રંશઃ કુઞ્જરાદ્રાજવિભ્રમઃ ।
ગોબ્રાહ્મણવિનાશઃ સ્યાદ્વૃવભસ્યેતિ નિર્દિશેત્ ॥

છત્રં નરપતેર્યત્ર નિપતેત્પૃથિવીતલે ।
સરાષ્ટ્રો નૃપતી રાજન્ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ ॥

દેવાગારેષુ વા યત્ર રાજ્ઞો વા યત્ર વેશ્મનિ ।
વિકૃતં યદિ દૃશ્યેત નાગાવાસેષુ વા પુનઃ ॥

તસ્ય દેશસ્ય પીડા સ્યાદ્રાજ્ઞો જનપદસ્ય વા ।
અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરમતિદુર્ભિક્ષમાદિશેત્ ॥

અર્ચાયા બાહુભઙ્ગેન ગૃહસ્થાનાં ભયં ભવેત્ ।
ભગ્ને પ્રહરણે વિદ્યાત્સેનાપતિવિનાશનમ્ ॥

આગન્તુકા તુ પ્રતિમા સ્થાનં યત્ર ન વિન્દતિ ।
જભ્યન્તરેણ ષણ્માસાદ્રાજા ત્યજતિ તત્પુરમ્ ॥

પ્રદીર્યતે મહી યત્ર વિનદત્યપિ પાત્યતે ।
મ્રિયતે તત્ર રાજા ચ તત્ર રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ ॥

એણીપદાન્વા સર્પાન્વા ડુણ્ડુભાનથ દીપ્યકાન્ ।
મણ્ડૂકો ગ્રસતે યત્ર તત્ર રાજા વિનશ્યતિ ॥

અભિન્નં વાપ્યપક્વં વા યત્રાન્નમુપચીયતે ।
જીર્યન્તે વા મ્રિયન્તે વા તદન્નં નોપભુઞ્જતે ॥

ઉદપાને ચ યત્રાપો વિવર્ધન્તે યુધિષ્ઠિર ।
સ્થાવરેષુ પ્રવર્તન્તે નિર્ગચ્છેન્ન પુનસ્તતઃ ॥

અપાદં વા ત્રિપાદં વા દ્વિશીર્ષં વા ચતુર્ભુજમ્ ।
સ્ત્રિયો યત્ર પ્રસૂયન્તે બ્રૂયાત્તત્ર પરાભવમ્ ॥

અજૈડકાઃ સ્ત્રિયો ગાવો યે ચાન્યે ચ વિયોનયઃ ।
વિકૃતાનિ પ્રજાયન્તે તત્ર તત્ર પરાભવઃ ॥

નદી યત્ર પ્રતિસ્રોતા આવહેત્કલુષોદકમ્ ।
દિશશ્ચ ન પ્રકાશન્તે તત્પરાભવલક્ષણમ્ ॥

એતાનિ ચ નિમિત્તાનિ યાનિ ચાન્યાનિ ભારત ।
કેશવાદેવ જાયન્તે ભૌમાનિ ચ ખગાનિ ચ ॥

ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહાશ્ચૈવ નક્ષત્રાણિ ચ ભારત ।
વાયુરગ્નિસ્તથા ચાપઃ પૃથિવી ચ જનાર્દનાત્ ॥

યસ્ય દેશસ્ય હાનિં વા વૃદ્ધિં વા કર્તુમિચ્છતિ ।
તસ્મિન્દેશે નિમિત્તાનિ તાનિ તાનિ કરોત્યયમ્ ॥

સોસૌ ચેદિપતેસ્તાત વિનાશં સમુપસ્થિતમ્ ।
નિવેદયતિ ગોવિન્દઃ સ્વૈરુપાયૈર્ન સંશયઃ ॥

ઇયં પ્રચલિતા ભૂમિરશિવા વાન્તિ મારુતાઃ ।
રાહુશ્ચાપ્યપતત્સોમમપર્વણિ વિશામ્પતે ॥

સનિર્ઘાતાઃ પતન્ત્યુલ્કાસ્તમઃ સઞ્જાયતે ભૃશમ્ ।
ચેદિરાજવિનાશાય હરિરેષ વિજૃમ્ભતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવમુક્ત્વા તુ દેવર્ષિર્નારદો વિરરામ હ । તાભ્યાં પુરુષસિંહાભ્યાં તસ્મિન્યુદ્ધ ઉપસ્થિતે ।

દદૃશુર્ભૂમિપાલાસ્તે ઘોરાનૌત્પાતિકાન્બહૂન્ ॥ તત્ર વૈ દૃશ્યમાનાનાં દિક્ષુ સર્વાસુ ભારત ।

અશ્રૂયન્ત તદા રાજઞ્છિવાનામશિવા રવાઃ ॥ રરાસ ચ મહી કૃત્સ્ના સવૃક્ષવનપર્વતા ।

અપર્વણિ ચ મધ્યાહ્ને મૂર્યં સ્વર્ભાનુરગ્રસત્ ॥ ધ્વજાગ્રે ચેદિરાજસ્ય સર્વરત્નપરિષ્કૃતે ।

અપતત્ખાચ્ચ્યુતો ગૃધ્રસ્તીક્ષ્ણતુણ્ડઃ પરન્તપ ॥ આરણ્યૈઃ સહસા હૃષ્ટા ગ્રામ્યાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ।

ચુક્રુશુર્ભૈરવં તત્ર તસ્મિન્યુદ્ધ ઉપસ્થિતે ॥ એવમાદિનિ ઘોરાણિ ભૌમાનિ ચ સ્વગાનિ ચ ।

ઔત્પાતિકાન્યદૃશ્યન્ત સઙ્ક્રુદ્ધે શાર્ઙ્ગધન્વનિ ॥