મહાભારત · અધ્યાય 2.67

નૈષા ચેદિપતેર્બુદ્ધિર્યયા ત્વાહ્વયતેઽચ્યુતમ્ । નૂનમેવ જગદ્ભર્તુઃ કૃષ્ણસ્યૈવ વિનિશ્ચયઃ ।

કો હિ માં ભીમસેનાદ્ય ક્ષિતાવર્હતિ પાર્થિવઃ ।
ક્ષેપ્તું કાલપરીતાત્મા યથૈષ કુલપાંસનઃ ॥

એષ હ્યસ્ય મહાબાહુસ્તેર્જોશશ્ચ હરેર્ધ્રુવમ્ ।
તમેવ પુનરાદાતું કુરુતેઽત્ર મતિં હરિઃ ॥

યેનૈષ કુરુશાર્દૂલ શાર્દૂલ ઇવ ચેદિરાટ્ ।
ગર્જત્યતીવ દુર્બુદ્ધિઃ સર્વાનસ્માનચિન્તયન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતો ન મમૃષે ચૈદ્યસ્તદ્ભીષ્મવચનં તદા ।
ઉવાચ ચૈન સઙ્ક્રુદ્ધઃ પુનર્ભીષ્મમથોત્તરમ્ ॥
શિશુપાલ ઉવાચ ॥

દ્વિષતાં નોઽસ્તુ ભીષ્મૈષ પ્રભાવઃ કેશવસ્ય યઃ ।
યસ્ય સંસ્તવવક્તા ત્વં બન્દિવત્સતતોત્થિતઃ ॥

સંસ્તવે ચમનો ભીષ્મ પરેષાં રમતે યદિ ।
તદા સંસ્તુહિ રાજ્ઞસ્ત્વમિમં હિત્વા જનાર્દનમ્ ॥

દરદં સ્તુહિ બાહ્લીકમિમં પાર્થિવસત્તમમ્ ।
જાયમાનેન યેનેયભવદ્દારિતા મહી ॥

વઙ્ગાઙ્ગવિષયાધ્યક્ષં સહસ્રાક્ષસમં બલે ।
સ્તુહિ કર્ણમિમં ભીષ્મ મહાચાપવિકર્ષણમ્ ॥

યસ્યેમે કુણ્ડલે દિવ્યે સહજે દેવનિર્મિતે ।
કવચં ચ મહાબાહો બાલાર્કસદૃશપ્રભમ્ ॥

વાસવપ્રતિમો યેન જરાસન્ધોઽતિદુર્જયઃ ।
વિજિતો બાહુયુદ્ધેન દેહભેદં ચ લમ્ભિતઃ ॥

દ્રોણં દ્રૌણિં ચ સાધુ ત્વં પિતાપુત્રૌ મહારથૌ ।
સ્તુહિ સ્તુત્યાવુભૌ ભીષ્મ સતતં દ્વિજસત્તમૌ ॥

યયોરન્યતરો ભીષ્મ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સચરાચરામ્ ।
ઇમાં વસુમતીં કુર્યાન્નિઃ શેષામિતિ મે મતિઃ ॥

દ્રોણસ્ય હિ સમં યુદ્ધે ન પશ્યામિ નરાધિપમ્ ।
નાશ્વત્થામ્નઃ સમં ભીષ્મ ન ચ તૌ સ્તોતુમિચ્છસિ ॥

પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં યો વૈપ્રતિસમો ભવેત્ ।
દુર્યોધનં ત્વં રાજેન્દ્રમતિક્રમ્ય મહાભુજમ્ ॥

જયદ્રથં ચ રાજાનં કૃતાસ્ત્રં દૃઢવિક્રમમ્ । દ્રુમં કિમ્પુરુષાચાર્યં લોકે પ્રથિતવિક્રમમ્ ।
અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્ ॥

વૃદ્ધં ચ ભરતાચાર્યં તથા શારદ્વતં કૃપમ્ ।
અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્ ॥

ધનુર્ધરાણાં પ્રવરં રુક્મિણં પુરુષોત્તમમ્ ।
અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્ ॥

ભીષ્મકં ચ મહાવીર્યં દન્તવક્ત્રં ચ ભૂમિપમ્ ।
ભગદત્તં યૂપકેથુ જયત્સેનં ચ માગધમ્ ॥

વિરાટદ્રુપદૌ ચોભૌ શકુનિં ચ બહદ્બલમ્ ।
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ પાણ્ડ્યં શ્વેતમથોત્તમમ્ ॥

શઙ્ખં ચ સુમહાભાગં વૃષસેનં ચ માનિનમ્ ।
એકલવ્યં ચ વિક્રાન્તં કાલિઙ્ગં ચ મહારથમ્ ॥

અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસતિ કેશવમ્ । શલ્યાદીનપિ કસ્માત્ત્વં ન સ્તૌષિ વસુધાધિપાન્ ।
સ્તવાય યદિ તે બુદ્ધિર્વર્તતે ભીષ્મ વસુધાધિપાન્ ।

કિં હિ શક્યં મયા કર્તું યદ્વૃદ્ધાનાં ત્વયા નૃપ ।
પુરા કથયતાં નૂનં ન શ્રુતં ધર્મવાદિનામ્ ॥

આત્મનિન્દાત્મપૂજા ચ પરનિન્દા પરસ્તવઃ ।
અનાચરિતમાર્યાણામિતિ તે ભીષ્મ ન શ્રુતમ્ ॥

યદસ્તવ્યમિમં શશ્વન્મોહાત્સંસ્તૌષિ ભક્તિતઃ ।
કેશવં તચ્ચ તે ભીષ્મ ન કશ્ચિદનુમન્યતે ॥

કથં ભોજસ્ય પુરુષે વત્સપાલે દુરાત્મનિ ।
સમાવેશયસે સર્વં જગત્કેવલકામ્યયા ॥

અથ ચૈષા ન તે બુદ્ધિઃ પ્રકૃતિં યાતિ ભારત ।
મયૈવ કથિતં પૂર્વં કુલિઙ્ગશકુનિર્યથા ॥

કુલિઙ્ગશકુનિર્નામ પાર્શ્વે હિમવતઃ પરે ।
ભીષ્મ તસ્યાઃ સદા વાચઃ શ્રૂયન્તેઽર્થવિગર્હિતાઃ ॥

મા સાહસમિતીદં સા સતતં વાશતે કિલ ।
સાહસં ચાત્મનાતીવ ચરન્તી નાવબુધ્યતે ॥

સા હિ માંસાર્ગલં ભીષ્મ મુખાત્સિંહસ્ય ખાદતઃ ।
દન્તાન્તરવિલગ્નં યત્તદાદત્તેઽલ્પચેતના ॥

ઇચ્છતઃ સા હિ સિંહસ્ય ભીષ્મ જીવત્યસંશયમ્ ।
તદ્વત્ત્વમપ્યધર્મિષ્ઠ સદા વાચઃ પ્રભાષસે ॥

ઇચ્છતાં ભૂમિપાલાનાં ભીષ્મ જીવસ્યસંશયમ્ ।
લોકવિદ્વિષ્ટકર્મા હિ નાન્યોઽસ્તિ ભવતા સમઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતશ્ચેદિપતેઃ શ્રુત્વા ભીષ્મઃ સ કટુકં વચઃ ।
ઉવાચેદં વચો રાજંશ્ચેદિરાજસ્ય શૃણ્વતઃ ॥

ઇચ્છતાં કિલ નામાહં જીવામ્યેષાં મહીક્ષિતામ્ ।
સોઽહં ન ગણયામ્યેતાંસ્તૃણેનાપિ નરાધિપાન્ ॥

એવમુક્તે તુ ભીષ્મેણ તતઃ સઞ્ચુક્રુશુર્નૃપાઃ ।
કેચિજ્જહૃષિરે તત્ર કેચિદ્ભીષ્મં જગર્હિરે ॥

કેચિદૂચુર્મહેષ્વાસાઃ શ્રુત્વા ભીષ્મસ્ય યદ્વચઃ ।
પાપોઽવલિપ્તો વૃદ્ધશ્ચ નાયં ભીષ્મોઽર્હતિ ક્ષમામ્ ॥

હન્યતાં દુર્મતિર્ભીષ્મઃ પશુવત્સાધ્વયં નૃપાઃ ।
સર્વૈઃ સમેત્ય સંરબ્ધૈર્દહ્યતાં વા કટાગ્નિના ॥

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા તતઃ કુરુપિતામહઃ ।
ઉવાચ મતિમાન્ભીષ્મસ્તાનેવ વસુધાધિપાન્ ॥

ઉક્તસ્યોક્તસ્ય નેહાન્તમહં સમુપલક્ષયે ।
યત્તુ વક્ષ્યામિ તત્સર્વં શૃણુધ્વં વસુધાધિપાઃ ॥

પશુવદ્ઘાતનં વા મે દહનં વા કટાગ્નિના ।
ક્રિયતાં મૂર્ધ્નિ વો ન્યસ્તં મયેદં સકલં પદમ્ ॥

એષ તિષ્ઠતિ ગોવિન્દઃ પૂજિતોઽસ્માભિરચ્યુતઃ ।
યસ્ય વસ્ત્વરતે બુદ્ધિર્મરણાય સ માધવમ્ ॥

કૃષ્ણમાહ્વયતામદ્ય યુદ્ધે ચક્રગદાધરમ્ ।
યાદવસ્યૈવ દેવસ્ય દેહં વિશતુ પાતિતઃ ॥