મહાભારત · અધ્યાય 2.55
શૂરસેનપુરં ત્યક્ત્વા તતો યાદવનન્દનઃ ।
દ્વારકાં ભગવાન્કૃષ્ણઃ પ્રત્યપદ્યત ભારત ॥
તતો મહાત્મા યાનાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
યથાર્હં પુણ્ડરીકાક્ષો નૈરૃતાત્પ્રત્યપદ્યત ॥
તત્ર વિઘ્નં ચરન્તિ સ્મ દૈતેયાઃ સહદાનવૈઃ ।
તાઞ્જઘાન મહાબાહુર્વરમત્તાન્મહાસુરાન્ ॥
સ વિઘ્નમકરોત્તત્ર નરકો નામ નૈરૃતઃ ।
અદિતિં ધર્ષયામાસ કુણ્ડલાર્થં યુધિષ્ઠિર ॥
ન ચાસુરગણૈઃ સર્વૈઃ સહિતૈઃ કર્મ તત્પુરા ।
કૃતપૂર્વં મહાઘોરં યદકાર્ષીન્મહાસુરઃ ॥
યં મહી સુષુવે દેવી યસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષં પુરમ્ ।
વિષયાન્તપાલાશ્ચત્વારો યસ્યાસન્યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥
આદેવયાનમાવૃત્ય પન્થાનં પર્યવસ્થિતાઃ ।
ત્રાસનાઃ સુરસઙ્ઘાનાં વિરૂપૈ રાક્ષસૈઃ સહ ॥
હયગ્રીવો નિકુમ્ભશ્ચ ઘોરઃ પઞ્ચજનસ્તદા ।
મુરઃ પુત્રસહસ્રૈશ્ચ વરમત્તો મહાસુરઃ ॥
તદ્વધાર્થં મહાબાહુરેષ ચક્રગદાસિભૃત્ ।
જાતો વૃષ્ણિષુ દેવક્યાં વાસુદેવો જનાર્દનઃ ॥
તસ્યાસ્ય પુરુષેન્દ્રસ્યલોકપ્રથિતતેજસઃ ।
નિવાસો દ્વારકાયાં તુ વિદિતો વઃ પ્રધાનતઃ ॥
અતીવ હિ પુરી રમ્યા દ્વારકા વાસવક્ષયાત્ ।
અતિવૈરાજમપ્યદ્ધા પ્રત્યક્ષસ્તે યુધિષ્ઠિર ॥
તસ્મિન્દેવપુરપ્રખ્યે સા સભા વૃષ્ણ્યુપાશ્રયા ।
સુધર્મેતિ ચ વિખ્યાતા યોજનાયતવિસ્તૃતા ॥
તત્ર વૃષ્ણ્યન્દકાઃ સર્વે રામકૃષ્ણપુરોગમાઃ ।
લોકયાત્રામિમાં કૃત્સ્નાં પરિરક્ષન્ત આસતે ॥
તત્રાસીનેષુ સર્વેષુ કદાચિદ્ભરતર્ષભ ।
દિવ્યગન્ધા વવુર્વાતાઃ કુસુમાનાં ચ વૃષ્ટયઃ ॥
તતઃ સૂર્યસહસ્રાભસ્તેજોરાશિર્મહાદ્ભુતઃ । મધ્યે તુ તેજસસ્તસ્ય પાણ્ડરં ગજમાસ્થિતઃ ।
વૃતો દેવગણૈઃ સર્વૈર્વાસવઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥ રામકૃષ્ણૌ ચ રાજા ચ વૃષ્ણ્યન્ધકગણૈઃ સહ ।
ઉત્પત્ય સહસા દેવે નમસ્કારમકુર્વત ॥ સોઽવતીર્ય ગજાત્તૂર્ણં પરિષ્વજ્ય જનાર્દનમ્ ।
સસ્વજે બલદેવં ચ રાજાનં ચ તમાહુકમ્ ॥ વાસુદેવોદ્ધવૌ ચૈવ વિકદ્રું ચ મહામતિમ્ ।
પ્રદ્યુમ્નસામ્બનિશઠાનનિરુદ્ધં ચ સાત્યકિમ્ ॥ ગદં સારણમક્રૂરં ભાનુઝલ્લિવિડૂરથાન્ ।
તથૈવ કૃતવર્ણાણાં ચારુદેષ્ણં મહાબલમ્ ॥ દેવકલ્પાન્મહારાજ તાન્દાશાર્હપુરોગમાન્ ।
પિરિષ્વજ્ય ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ॥ વૃષ્ણ્યન્ધકમહામાત્રાન્પરિષ્વજ્યાથ વાસવઃ ।
પ્રગૃહ્ય પૂજાં તૈર્દત્તાં ભગવાન્પાકશાસનઃ ॥ સોઽદિતેર્વચનાત્તાત કુણ્ડલાર્થે જનાર્દનમ્ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતો જહિ ભૌમં નરેશ્વ ॥
ભીષ્ણ ઉવાચ ।
નિહત્ય નરકં ભૌમમાહરિષ્યામિ કુણ્ડલે ।
એવમુક્ત્વાઽથ ગોવિન્દો રામમેવાભ્યભાષત ॥ પ્રદ્યુમ્નમનિરુદ્ધં ચ સામ્બં ચાપ્રતિમં બલે ।
એતાંશ્ચોચ્ત્કા તથા તત્ર વાસુદેવો મહાયશાઃ ॥ અથારુહ્ય સુપર્ણં વૈ શઙ્ખચક્રગદાસિભૃત્ ।
યયૌ તદા હૃષીકેશો દેવાનાં હિતકામ્યયા ॥ તં પ્રયાન્તમમિત્રઘ્નં દેવાઃ સહપુરન્દરાઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ પ્રીત્યા સ્તુવન્તો વિષ્ણુમચ્યુતમ્ । ઉગ્રાન્ત્રક્ષોગણાન્હત્વા નરકસ્ય મહાસુરાન્ ।
ક્ષુરાન્તાન્મૌરવાન્પાશાન્ષટ્્સહસ્રં દદર્શ સઃ ॥ સ્̤અઞ્છિદ્ય પાશાચ્છસ્ત્રેણ મુરં હત્વા સહાન્વયમ્ ।
શૈલસઙ્ઘાનતિક્રમ્ય નિશુમ્ભં ચ વ્યપોથયત્ ॥
યઃ સહસ્રસહસ્ત્વેકઃ સર્વાન્દેવાનપોથયત્ ।
તં જઘાન મહાવીર્યં હયગ્રીવં મહાબલમ્ ॥
અપારતેજા દુર્ધર્ષઃ સર્વયાદવનન્દનઃ ॥
મધ્યે લોહિતગઙ્ગાયાં ભગવાન્દેવકીસુતઃ ॥
ઔદકાયાં વિરૂપાક્ષં જઘાન મધુસૂદનઃ । તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ દીપ્યમાનમિવ શ્રિયા ।
પુરમાસાદયામાસ તત્ર યુદ્ધમવર્તત ॥
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં તેન ભૌમેન ભારત ।
કુણ્ડલાર્થે સુરેશસ્ય નરકેણ મહાત્મના ॥
મુહૂર્તં લાલયિત્વા તુ નરકં મધૂસૂદનઃ ।
પ્રવૃત્તચક્રં ચક્રેણ પ્રમમાથ બલાદ્બલી ॥
ચક્રપ્રમથિતં તસ્ય પપાત સહસા ભુવિ ।
ઉત્તમાઙ્ગં હતાઙ્ગસ્ય વૃત્રે વજ્રહતે યથા ॥
ભૂમિસ્તુ પતિતં દૃષ્ટ્વા પ્રાયચ્છત્કુણ્ડલે સુતમ્ ।
પ્રદાય ચ મહાબાહુમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
સૃષ્ટસ્ત્વયૈવ મધુહંસ્ત્વયૈવ વિનિપાતિતઃ ।
યથેચ્છસિ તથા ક્રીડા પ્રજાસ્તસ્યાનુપાલય ॥
શ્રીવાસુદેવ ઉવાચ ।
દેવાનાં ચ મુનીનાં ચ પિતૄણાં ચ મહાત્મનામ્ ।
ઉદ્વેજનીયો ભૂતાનાં બ્રહ્મદ્વિદ્ પુરુષાધમઃ ॥
લોકદ્વિષ્ટઃ સુતસ્તે તુ દેવારિર્લોકકણ્ટકઃ ।
સર્વલોકનમસ્કાર્યામદિતં બાધયદ્વલી ॥
કુણ્ડલે હૃતવાન્દર્પાત્તતસ્તે નિહતઃ સુતઃ ।
નૈવ મન્યુસ્ત્વયા કાર્યો યત્કૃતં મયિ ભામિનિ ॥
ત્વત્પ્રભાવાચ્ચ તે પુત્રો લબ્ધવાન્ગતિમુત્તમામ્ ।
તસ્માદ્ગચ્છ મહાભાગે ભારાવતરણં કૃતમ્ ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0