મહાભારત · અધ્યાય 2.51

એવમુક્તે તુ કૌન્તેયસ્તતઃ કૌરવનન્દનઃ ।
આબભાષે પુનર્ભીષ્ણે ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ભૂય એવ મનુષ્યેન્દ્ર ઉપેન્દ્રસ્ય યશસ્વિનઃ ।
જન્મ વૃષ્ણિષુ વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ વદતાં વર ॥

યથૈવ ભગવાઞ્જાતઃ ક્ષિતાવિહ જનાર્દનઃ ।
માધવેષુ મહાબુદ્ધિસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતો ભીષ્મઃ કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
માધવેષુ તથા જન્મ કથયામાસ વીર્યવાન્ ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યુધિષ્ઠિર યથાતથમ્ ।
યતો નારાયણસ્યેહ જન્મ વૃષ્ણિષુ કૌરવ ॥

પુરા લોકે મહારાજ વર્તમાને કૃતે યુગે ।
આસીત્રૈલોક્યવિખ્યાતઃ સઙ્ગ્રામસ્તારકામયઃ ॥

વિરોચનો મયસ્તારો વરાહઃ શ્વેત એવ ચ ।
વિપ્રચિત્તિઃ પ્રલમ્બશ્ચ વૃત્રજમ્ભબલાદયઃ ॥

નમુચિઃ કાલનેમિશ્ચ પ્રહ્લાદ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
લમ્બઃ કિશોરઃ સ્વર્ભાનુરરિષ્ટો રાક્ષસેશ્વરઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો દૈત્યસઙ્ઘાઃ સહસ્રશઃ ।
નાનાશસ્ત્રધરા રાજન્નાનાભૂષણવાહનાઃ ॥

દેવતાનામભિમુખાસ્તસ્થુર્દૈતેયદાનવાઃ ।
દેવાસ્તુ યુધ્યમાનાસ્તે દાનવાનભ્યયૂ રણે ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ ।
ઇન્દ્રો યમશ્ચ વરુણશ્ચન્દ્રશ્ચૈવ ધનેશ્વરઃ ॥

અશ્વિનૌ ચ મહાવીર્યૌ યે ચાન્યે દેવતાગણાઃ ।
ચક્રુર્યુદ્ધં મહાઘોરં દાનવૈશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥

યુધ્યમાનાઃ સમેયુશ્ચ દેવા દૈતેયદાનવૈઃ ।
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસઙ્કુલમ્ ॥

તાભ્યાં બલાભ્યાં સઞ્જજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્તદા ।
તીક્ષ્ણશસ્ત્રૈઃ કિરન્તોઽથ અભ્યયુર્દેવદાનવાઃ ॥

ઘ્રન્તિ દેવાન્સગન્ધર્વાન્સયક્ષોરગચારણાન્ ।
તે વધ્યમાના દૈતેયૈર્દેવસઙ્ઘાસ્તદા રણે ॥

ત્રાતારં મનસા જગ્મુર્દેવં નારાયમં પ્રભુમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર જગામ હરિરીશ્વરઃ ॥

દીપયઞ્જ્યોતિષા ભૂમિં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
તમાગતં સુપર્ણસ્થં વિષ્ણું લોકનમસ્કૃતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા મુદા યુતાઃ સર્વે ભયં ત્યક્ત્વા રમે સુરાઃ ।
ચક્રુર્યુદ્ધં પુનઃ સર્વે દેવા દૈતેયદાનવૈઃ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરમચિન્ત્યં રોમહર્ષણમ્ ।
જઘ્રુર્દૈત્યાન્ત્રણે ઘોરાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ॥

તે બાધ્યમાના બિબુધૈર્દુદ્રુવુદૈત્યદાનવાઃ ॥

વિદ્રુતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા તદા ભારત સંયુગે ।
કાલનેમિરિતિ ખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યતા ॥

શત્રુપ્રહરણે ઘોરઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ ।
શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાઞ્છતશૃઙ્ગં ઇવાચલઃ ॥

ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિઞ્જિતાભરણાઙ્ગદઃ ।
ધૂમ્રકેતુર્હરિશ્મશ્રુર્નિર્દષ્ટોષ્ઠપુટાનનઃ ॥

ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તારં ધારયન્વિપુલં વપુઃ ।
તર્જયન્વૈ રણે દેવાઞ્છાદયન્વૈ દિશો દશ ॥

અભ્યધાવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ ।
તત્ર શસ્ત્રપ્રતાનૈશ્ચ દેવાન્ધર્ષિતવાન્ત્રણે ॥

અભ્યાયયુઃ સુરાન્સર્વાન્પુનસ્તે દૈત્યદાનવાઃ ।
આપીડયન્ત્રણે ક્રુદ્ધાસ્તતો દેવાન્યુધિષ્ઠિર ॥

તે વધ્યમાના વિબુધાઃ સમરે કાલનેમિના ।
દૈત્યૈશ્ચૈવ મહારાજ દુદ્રુવુસ્તે દિશો દશ ॥

વિબુધાન્વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા કાલનેમિર્મહા.ઞસુરઃ ।
ઇન્દ્રં યમં ચ વરુણં વાયું ચ ધનદં રવિમ્ ॥

એતાંશ્ચાન્યાન્બલાઞ્જિત્વા તેષાં કાર્યાણ્યવાપ સઃ ।
તાન્સર્વાન્સહસા જિત્વા કાલનેમિર્મહાસુરઃ ॥

દદર્શ ગગને વિષ્ણું સુપર્ણસ્થં મહાદ્યુતિમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તર્જયન્નભ્યયાત્તદા ॥

સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાસ્ત્રગ્રહણં રણે ।
રોષાદ્ભારત દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણોરુરસિ પાતયત્ ॥

દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ સર્વે મયપુરોગમાઃ ।
સ્વાન્યાયુધાનિ સઙ્ગૃહ્ય સર્વે વિષ્ણુમુપાદ્રવન્ ॥

સ તાડ્યમાનો.ઞતિબલૈર્દૈત્યૈઃ સર્વાયુઘોદ્યતૈઃ ।
ન ચચાલ હરિર્યુદ્ધેઽકમ્પમાન ઇવાચલઃ ॥

પુનરુદ્યમ્ય સઙ્ક્રુદ્ધઃ કાલનેમિર્દૃઢાં ગદામ્ ।
જઘાન ગદયા રાજંસ્તં વિષ્ણું ગરુડં ચ વૈ ॥

તં દૃષ્ટ્વા ગુરડં શ્રાન્તં ચક્રમુદ્યસ્ય વૈ હરિઃ ।
શતં શિરાંસિ બાહૂંશ્ચ સોચ્છિનત્કાલનેમિનઃ ॥

જઘાનાન્યાંસ્ચ તાન્સર્વાન્સમરે દૈત્યદાનવાન્ ।
વિબુધાનામૃષીણાં ચ સ્વાનિ સ્થાનાનિ વૈ દદૌ ॥

દત્ત્વા સુરાણાં સુગ્રીતો યોગ્યકર્માણિ ભારત ।
જગામ બ્રહ્મણા સાર્ધં બ્રહ્મલોકં તદા હરિઃ ॥

બ્રહ્મલોકં પ્રવિશ્યાશ્ચ પ્રાપ્ય નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
પૌરાણં બ્રહ્મસદનં દિવ્યં નારાયણાશ્રયમ્ ॥

સ પ્રવિશ્ય તદા દેવઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ ।
સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા ચ શયનાયોપચક્રમે ॥

આદિદેવઃ પુરાણાત્મા નિદ્રાવશમુપાગતઃ ।
શેતે સુખં સદા વિષ્ણુર્મોહયઞ્જગદવ્યયઃ ॥

જગ્મુસ્તસ્યાથ વર્ષાણિ શયાનસ્ય મહાત્મનઃ ।
ષટ્્ત્રિંશચ્છતસાહસ્રં માનુષેણેહ સઙ્ખ્યયા ॥

જગ્મુઃ કૃતયુગત્રેતાદ્વાપરાન્તે બુબોધ હ ।
બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાનઃ સુરૈશ્ચાપિ સહર્ષિભિઃ ॥

ઉત્પત્ય શયનાદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મણા વિબુધૈઃ સહ ।
દેવાનાં ચ હિતાર્થાય યયૌ દેવસભાં પ્રતિ ॥

મેરોઃ શિરસિ વિન્યસ્તાં જ્વલન્તીં તાં શુભાં સભામ્ ।
વિવિશુસ્તે સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મણા સહ ભારત ॥

જગ્મુસ્તત્ર નિષેદુસ્તે સા નિઃશબ્દા હ્યભૂત્તદા ।
તત્ર ભૂમિરુવાચાથ ખેદાત્કરુણભાષિણી ॥

રાજ્ઞાં બલૈર્બલવતાં ખિન્નાસ્મિ ભૃશપીડિતા ।
નિત્યં ભારપરિશ્રાન્તા દુઃખં જીવામ્યહં સુરાઃ ॥

પુરે પુરે ચ નૃપતિઃ કોટિસઙ્ખ્યૈર્બલૈર્વૃતઃ ।
રાષ્ટ્રે રાષ્ટ્રે ચ શતશો ગ્રામાઃ કુલસહસ્રિણઃ ॥

ભૂમિપાનાં સહસ્રૈશ્ચ તેષાં ચ બિલનાં બલૈઃ ।
ગ્રામાયુતૈઃ પુરૈ રાષ્ટ્રૈરહં નિર્વિવરીકૃતા ॥

તસ્માદ્ધારયિતું શક્ત્યા ન ક્ષમાસિ જનાનહમ્ ।
દૈત્યૈશ્ચ બાધ્યમાનાસ્તાઃ પ્રાજ નિત્યં દુરાત્મભિઃ ॥
ભીષ્ણ ઉવાચ ।

ભૂમેસ્તુ વચનં શ્રુત્વા દેવો નારાયણસ્તદા ।
વ્યાદિશ્ય તાન્સુરાન્સર્વાન્ક્ષિતૌ વસ્તું મનો દધે ॥