મહાભારત · અધ્યાય 2.46

દૈત્યેન્દ્રો બલવાન્ત્રાજન્સુરારિર્બલગર્વિતઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્નામ આસીત્રૈલોક્યકણ્ટકઃ ॥

દૈત્યાનામાદિપુરુષો વીર્યેણાપ્રતિમો બલી ।
પ્રવિશ્ય જલધં રાજંશ્ચકાર તપ ઉત્તમમ્ ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ ।
વ્રતોપવાસતસ્તસ્થૌ સ્યાણુમૌનવ્રતો દૃઢઃ ॥

તતઃ શમદમાભ્યાં ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાનઘ ।
બ્રહ્મા પ્રીતમનાસ્તસ્ય તપસા નિયમેન ચ ॥

તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્સ્વયમાગમ્ય ભૂપતે ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા ॥

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિર્દૈવતૈસ્તથા ।
રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસકિન્નરૈઃ ॥

દિશાભિર્વિદિશાભિશ્ચ નદીભિઃ સાગરૈઃ સહ ।
નક્ષત્રૈશ્ચ મુહૂર્તૈશ્ચ ખેચરૈશ્ચાપરૈર્ગ્રહૈઃ ॥

દેવર્ષિભિસ્તપોયુક્તૈઃ સિદ્ધૈઃ સપ્તર્ષિભિસ્તદા ।
રાજર્ષિભિઃ પુણ્યતમૈર્ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ ॥

ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્વૃતઃ સર્વસુરૈસ્તથા ।
બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દૈત્યમાગમ્ય ચાબ્રવીત્ ॥

પ્રીતોઽસ્મિ તવ ભક્તસ્ય તપસાઽનેન સુવ્રત ।
વરં વરય ભદ્રં તે યથેષ્ટં કામમાપ્નુહિ ॥
હિરણ્યકશિપુરુવાચ ।

ન દેવા ન ચ ગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ન માનુષાઃ પિશાચાશ્ચ હન્યુર્માં દેવસત્તમ ॥

ઋષયો વા ન માં શાપૈઃ ક્રુદ્ધા લોકપિતામહ ।
શપેયુસ્તપસા યુક્તા વર એષ વૃતો મયા ॥

ન શસ્ત્રેણ નચાસ્ત્રેણ ગિરિણા પાદપેન ચ ।
ન શુષ્કેણ ન ચાર્દેણ સ્યાન્ન વાઽન્યેન મે વધઃ ॥

નાકાશે નાથ ભૂમૌ વા રાત્રૌ વા દિવસેપિ વા ।
નાન્તર્વા ન બહિર્વાપિ સ્યાદ્વધો મે પિતામહ ॥

પશુભિર્વા મૃગૈર્ન સ્યાત્પક્ષિભિર્વા સરીસૃપૈઃ । દદાસિ ------------------ ।
બ્રહ્મોવાચ ।

એતે દિવ્યા--------------- ।
સર્વકામવરાં--------------- ॥

એવમુક્ત્વા સ ------------હિ ।
રરાજ બ્રહ્મલોકે ------------ ॥

તતો દેવાશ્ચ ------------- ।
વરપ્રદાનં શ્રુત્વૈ------------- ॥
દેવા ઊચુઃ ।

વરેણાને ભગ-------------- ।
તત્પ્રસીદસ્વ ભગવન્વધોપાયોઽસ્ય ચિન્ત્યતામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ॥

તતો લોકહિતં વાક્યં શ્રુત્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રોવાચ ભગવાન્વાક્યં સર્વદેવગણાંસ્તદા ॥

અવશ્યં ત્રિદશાસ્તેન પ્રાપ્તવ્યં તપસઃ ફલમ્ ।
તપસોઽન્તેઽસ્ય ભગવાન્વધં કૃષ્ણઃ કરિષ્યતિ ॥

એતચ્છ્રુત્વા સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મણા તસ્ય વૈ વધમ્ ।
સ્વાનિ સ્થાનાનિ દિવ્યાનિ જગ્મુસ્તે વૈ મુદાન્વિતાઃ ॥

લબ્ધમાત્રે વરે ચાપિ સર્વાસ્તા બાધતે પ્રજાઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો વરદાનેન દર્પિતઃ ॥

રાજ્યં ચકાર દૈત્યેન્દ્રો દૈત્યસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતઃ ।
સપ્તદ્વીપાન્વશેચકે લોકાલોકાન્તરં બલાત્ ॥

દિવ્યભોગાન્સમસ્તાન્વૈ લોકે સર્વાનવાપ સઃ ।
દેવાંસ્ત્રિભુવનસ્થાંસ્તુ પરાજિત્ય મહાસુરઃ ॥

ત્રૈલોક્યં વશમાનીય સ્વર્ગે વસતિ દાનવઃ ।
યદા વરમદોન્મત્તો ન્યવસદ્દાનવો દિવિ ॥

અથ લોકાન્સગસ્તાંશ્ચ વિજિત્ય સ મહાબલઃ ।
ભવેયમહમેવેન્દ્રઃ સોમોઽગ્નિર્મારુતો રવિઃ ॥

સલિલં ચાન્તરિક્ષં ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ ।
અહં ક્રોધશ્ચ કામશ્ચ વરુણો વસવોઽર્યમા ॥

ધનદશ્ચ ધનાધ્યક્ષો યક્ષકિમ્પુરુષાધિપઃ ।
એતે ભવેયમિત્યુક્ત્વા સ્વયં ભૂત્વા બલાત્સ ચ ॥

એષાં ગૃહીત્વા સ્થાનાનિ તેષાં કાર્યાણ્યવાપ સઃ ।
ઇજ્યશ્ચાસીન્મખવરૈર્દેવકિન્નરસત્તમૈઃ ॥

નરકસ્થાન્સમાનીય સ્વર્ગસ્થાંશ્ચ ચકાર સઃ ।
એવમાદીનિ કર્માણિ કૃત્વા દૈત્યપતિર્બલી ॥

આશ્રમેષુ મહાભાગાન્મુનીન્વૈ શંસિતવ્રતાન્ ।
સત્યધર્મપરાન્દાન્તાન્પુરા ધર્ષિતવાંસ્તુ સઃ ॥

યાજ્ઞીયાન્કૃતબાન્દૈત્યન્યાજકાંશ્ચૈવ દેવતાઃ ।
યત્રયત્ર સુરા જગ્મુસ્તત્રતત્ર વ્રજત્યુત ॥

સ્થાનાનિ દેવતાનાં તુ હૃત્વા રાજ્યમકારયત્ ।
પઞ્ચકોટ્યશ્ચ વર્ષાણિ અયુતાન્યેકષષ્ટિ ચ ॥

ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણાં જગ્મુસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ ।
એતદ્વર્ષં સ દૈત્યેન્દ્રો ભોગૈશ્ચર્યમવાપ સઃ ॥

તેનાતિબાધ્યમાનાસ્તે દૈત્યેન્દ્રેણ બલીયસા ।
બ્રહ્મલોકં સુરા જગ્મુઃ શર્વશક્રપુરોગમાઃ ॥

પિતામહં સમાસાદ્ય ખિન્નાઃ પ્રાઞ્જલયોઽબ્રુવન્ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

ભગવન્ભૂતભવ્યેશ નસ્ત્રાયસ્વ ઇહાગતાન્ ।
ભયં દિતિસુતાદ્ઘોરાદ્ભવત્યદ્ય દિવાનિશમ્ ॥

ભગવન્સર્વદૈત્યાનાં સ્વયમ્ભૂરાદિકૃત્પ્રભુઃ ।
સ્રષ્ટા ત્વં હવ્યકવ્યાનામવ્યક્તઃ પ્રકૃતિર્ધ્રુવઃ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

શ્રૂયતામાપદેવં હિ દુર્વિજ્ઞેયા મયાપિ ચ ।
નારાયણસ્તુ પુરુષો વિશ્વરૂપો મહાદ્યુતિઃ ॥

અવ્યક્તઃ સર્વભૂતાનામચિન્ત્યો વિભુરવ્યયઃ ।
મમાપિ સ તુ યુષ્માકં વ્યસને પરમા ગતિઃ ॥

નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદહમવ્યક્તસમ્ભવઃ ।
મત્તો જજ્ઞુઃ પ્રજા લોકાઃ સર્વે દેવાસુરાશ્ચ તે ॥

દેવા યથાહં યુષ્માકં તથા નારાયણો મમ ।
પિતામહોઽહં સર્વસ્ય સ વિષ્ણુઃ પ્રપિતામહઃ ॥

નિશ્ચિતં વિષુધા દૈત્યં સ વિષ્ણુસ્તં હનિષ્યતિ ।
તસ્ય નાસ્તિ ન શક્યં ચ તસ્માદ્વ્રજત માચિરમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ॥

પિતામહવચઃ શ્રુત્વા સર્વે તે ભરતર્ષભ ।
વિબુધા બ્રહ્મણા સાર્ધં જગ્મુઃ ક્ષીરોદધિં પ્રતિ ॥

આદિત્યા વસવઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ મરુતસ્તથા ।
રુદ્રા મહર્ષયશ્ચૈવ અશ્વિનૌ ચ સુરૂપિણૌ ॥

અન્યે ચ દિવ્યા યે રાજંસ્તે સર્વે સગણાઃ સુરાઃ ।
ચતુર્મુખં પુરસ્કૃત્ય શ્વેતદ્વીપમુપાગતાઃ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

ત્રાયસ્વ નોઽદ્ય દેવેશ હિરણ્યકશિપોર્વધાત્ ।
ત્વં હિ નઃ પરમો ધાતા બ્રહ્માદીનાં સુરોત્તમ ॥

ઉત્ફુલ્લામ્બુજપત્રાક્ષ શત્રુપક્ષભયઙ્કર ।
ક્ષયાય દિતિવંશસ્ય શરણં ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
ભીષ્ણ ઉવાચ ॥

તદ્દેવાનાં વચઃ શ્રુત્વા તદા વિષ્ણુઃ શુચિશ્રવાઃ ।
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાત્મા વક્તુમેવોપચક્રમે ॥
વિષ્ણુરુવાચ ॥

ભયં ત્યજધ્વમમરા અભયં વો દદામ્યહમ્ ।
તદેવ ત્રિદિવં દેવાઃ પ્રતિપદ્યત માચિરમ્ ॥

એષોઽહં સગણં દૈત્યં વરદાનેન દર્પિતમ્ । અવધ્યમમરેન્દ્રાણાં દાનવેન્દ્રં નિહન્મ્યહમ્ ॥ 2-46-53 બ્રહ્મોવાચ ॥

ભહવન્દેવદેવેશ ખિન્ના એતે ભૃશં સુરાઃ । તસ્માત્ત્વં જહિ દૈત્યેન્દ્રં ક્ષિપ્રં કાલોઽસ્ય માચિરમ્ ।
એષ ત્વં સગણં દૈત્યં વરદાનેન દર્પિતમ્ ॥
વિષ્ણુરુવાચ ॥

ક્ષિપ્રમેવ કરિષ્યામિ ત્વરયા દૈત્યનાશનમ્ ।
તસ્માત્ત્વં વિબુધાશ્ચૈવ પ્રતિપદ્યત વૈ દિવમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ॥

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્વિસૃજ્ય ત્રિદિવેશ્વરાન્ ।
નરસ્યાર્ધતનુર્ભૂત્વા સિંહસ્યાર્ધતનુઃ પુનઃ ॥

નારસિંહેન વપુષા પાણિં સંસ્પૃશ્ય પાણિના ।
ભીમરૂપો મહાતેજા વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ ॥

હિરણ્યકશિપું રાજઞ્જગામ હરિરીશ્વરઃ ।
દૈત્યાસ્તમાગતં દૃષ્ટ્વા નારસિંહં મહાબલમ્ ॥

વવર્ષુઃ શસ્ત્રવર્ષૈસ્તે સુસઙ્ક્રુદ્ધાસ્તદા હરિમ્ ।
તૈઃ સૃષ્ટસર્વશસ્ત્રાણિ ભક્ષયામાસ વૈ હરિઃ ॥

જઘાન ન રણે દૈત્યાન્સહસ્રાણિ બહૂનિ ચ ।
તાન્નિહત્ય ચ દૈતેયાન્સર્વાન્ક્રુદ્ધાન્મહાબલાન્ ॥

અભ્યધાવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો દૈત્યેન્દ્રં બલગર્વિતમ્ ।
જીમૂતઘનસઙ્કાશો જીમૂતઘનનિસ્વનઃ ॥

જીમૂત ઇવ દીપ્તૌજા જીમૂત ઇવ વેગવાન્ ।
દૈત્યં સોઽતિબલં દૃપ્તં દૃપ્તશાર્દૂલવિક્રમમ્ ॥

દૃપ્તૈર્દૈત્યગણૈર્ગુપ્તં ખરૈર્નખમુકૈરુત ।
તતઃ કૃત્વા તુ યુદ્ધં વૈ તેન દૈત્યેન વૈ હરિઃ ॥

સન્ધ્યાકાલે મહાતેજા ભવનાન્તે ત્વરાન્વિતઃ ।
ઊરૌ નિધાય દૈત્યેન્દ્રં નિર્બિભેદ નખૈસ્તદા ॥

મહાબલં મહાવીર્યં વરદાનેન ગર્વિતમ્ ।
દૈત્યશ્રેષ્ઠં સુરશ્રેષ્ઠો જઘાન તરસા હરિઃ ॥

હિરણ્યકશિપું હત્વા સર્વદૈત્યાંશ્ચ વૈ તદા ।
વિબુધાનાં પ્રજાનાં ચ હિતં કૃત્વા મહાદ્યુતિઃ ॥

પ્રમુમોદ હરિર્દેવઃ પ્રાપ્ય ધર્મં તદા ભુવિ । એષ તે નારસિંહોઽત્ર કથિતઃ પાણ્ડુનન્દન ।

શૃણુ ત્વં વામનં નામ પ્રાદુર્ભાવં મહાત્મનઃ ॥