મહાભારત · અધ્યાય 2.39

તતોઽભિષેચનીયેઽહ્નિ બ્રાહ્મણા રાજભિઃ સહ ।
અન્તર્વેદીં પ્રવિવિશુઃ સત્કારાર્હા મહર્ષયઃ ॥

નારદપ્રમુખાસ્તસ્યામન્તર્વેદ્યાં મહાત્મનઃ ।
સમાસીનાઃ શુશુભિરે સહરાજર્ષિભિસ્તદા ॥

સમેતા બ્રહ્મભવને દેવા દેવર્ષયસ્તથા ।
કર્માન્તરમુપાસન્તો જજલ્પુરમિતૌજસઃ ॥

એવમેતન્ન ચાપ્યેવમેવં ચૈતન્ન ચાન્યથા ।
ઇત્યૂચુર્બહવસ્તત્ર વિતણ્ડાં વૈ પરસ્પરમ્ ॥

કૃશાનર્થાંસ્તતઃ કેચિદકૃશાંસ્તત્ર કુર્વતે ।
અકૃશાંશ્ચ કૃશાંશ્ચક્રુર્હેતુભિઃ શાસ્ત્રનિશ્ચયૈઃ ॥

તત્ર મેધાવિનઃ કેચિદર્થમન્યૈરુદીરિતમ્ ।
વિચિક્ષિપુર્યથા શ્યેના નભોગતમિવામિષમ્ ॥

કેચિદ્ધર્માર્થકુશલાઃ કેચિત્તત્ર મહાવ્રતાઃ ।
રેમિરે કથયન્તશ્ચ સર્વભાષ્યવિદાં વરાઃ ॥

સા વેદિર્વેદસમ્પન્નૈર્દેવદ્વિજમહર્ષિભિઃ ।
આબભાસે સમાકીર્ણા નક્ષત્રૈર્દ્યૌરિવાયતા ॥

ન તસ્યાં સન્નિધૌ શૂદ્રઃ કશ્ચિદાસીન્ન ચાવ્રતી ।
અન્તર્વેદ્યાં તદા રાજન્યુધિષ્ઠિરનિવેશને ॥

તાં તુ લક્ષ્મીવતો લક્ષ્મીં તદા યજ્ઞવિધાનજામ્ ।
તુતોષ નારદઃ પશ્યન્ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥

અથ ચિન્તાં સમાપેદે સ મુનિર્મનુજાધિપ ।
નારદસ્તુ તદા પશ્યન્સર્વક્ષત્રસમાગમમ્ ॥

સસ્માર ચ પુરાવૃત્તાં કથાં તાં પુરુષર્ષભ ।
અંશાવતરણે યાઽસૌ બ્રહ્મણો ભવનેઽભવત્ ॥

દેવાનાં સઙ્ગમં તં તુ વિજ્ઞાય કુરુનન્દન ।
નારદઃ પુણ્ડરીકાક્ષં સસ્માર મનસા હરિમ્ ॥

સાક્ષાત્સ વિબુધારિઘ્નઃ ક્ષત્રે નારાયણો વિભુઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં પાલયંશ્ચેમાં જાતઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥

સન્દિદેશ પુરા યોઽસૌ વિબુધાન્ભૂતકૃત્સ્વયમ્ ।
અન્યોન્યમભિનિઘ્નન્તઃ પુનર્લોકાનવાપ્સ્યથ ॥

ઇતિ નારાયણઃ શમ્ભુર્ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
આદિશ્ય વિબુધાન્સર્વાનજાયત યદુક્ષયે ॥

ક્ષિતાવન્ધકવૃષ્ણીનાં વંશે વંશભૃતાં વરઃ ।
પરયા શુશુભે લક્ષ્મ્યા નક્ષત્રાણામિવોડુરાટ્ ॥

યસ્ય બાહુબલં સેન્દ્રાઃ સુરાઃ સર્વ ઉપાસતે ।
સોયં માનુષવન્નામ હરિરાસ્તેઽરિમર્દનઃ ॥

અહો બત મહદ્ભૂતં સ્વયમ્ભૂર્યદિદં સ્વયમ્ ।
આદાસ્યતિ પુનઃ ક્ષત્રમેવં બલસમન્વિતમ્ ॥

ઇત્યેતાં નારદશ્ચિન્તાં ચિન્તયામાસ સર્વવિત્ ।
હરિં નારાયણં જ્ઞાત્વા યજ્ઞૈરીજ્યં તમીશ્વરમ્ ॥

તસ્મિન્ધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।
મહાધ્વરે મહાબુદ્ધિસ્તસ્થૌ સ બહુમાનતઃ ॥

તતઃ સમુદિતા મુખ્યૈર્ગુણૈર્ગુણવતાં વરાઃ ।
બહવો ભાવિતાત્માનઃ પૃથક્પૃથગરિન્દમાઃ ॥

આત્મકૃત્યમિતિ જ્ઞાત્વા પાઞ્ચાલાસ્તત્ર સર્વશઃ ।
સમીયુર્વૃષ્ણયશ્ચૈવ તદાઽનીકાગ્રહારિણઃ ॥

સદારાઃ સજનામાત્યા વહન્તો રત્નસઞ્ચયાન્ ।
વિકૃષ્ટત્વાચ્ચ દેશસ્ય ગુરુભારતયા ચ તે ॥

યયુઃ પ્રમુદિતાઃ પશ્ચાદ્ભગવન્તં સમન્વયુઃ ।
બલશેષં સમુદિતં પરિગૃહ્ય સમન્તતઃ ॥

અજશ્ચક્રાયુધઃ શૌરિરમિત્રગણમર્દનઃ ।
બલાધિકારે નિક્ષિપ્ય સમ્માન્યાનકદુન્દુભિમ્ ॥

સમ્પ્રાયાદ્યાદવશ્રેષ્ઠો જયમાને યુધિષ્ઠિરે ।
ઉચ્ચાવચમુપાદાય ધર્મરાજાય માધવઃ ॥

ધનૌઘં પુરતઃ કૃત્વા ખાણ્ડવપ્રસ્થમાયયૌ ।
તત્ર યજ્ઞગતાન્પશ્યંશ્ચૈદ્યવર્ગસમાગતાન્ ॥

ભૂમિપાલગણાન્સર્વાન્સપ્રભાનિવ તોયદાન્ ।
મેઘકાયાન્નિવસતો યૂથપાનિવ યૂથપઃ ॥

બલિનઃ સિંહસઙ્કાશાન્મહીમાવૃત્ય તિષ્ઠતઃ ।
તતો જનૌઘસમ્બાધં રાજસાગરમવ્યયમ્ ॥

નાદયન્રથઘોષેણ હ્યુપાયાન્મધુસૂદનઃ ।
અસૂર્યમિવ સૂર્યેણ નિવાતમિવ વાયુના ॥

કૃષ્ણેન સમુપેતેન જહર્ષે ભારતં પુરમ્ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાણાં તુ પૂજાર્થં હ્યર્થધર્મવિત્ ॥

સહદેવો વિશેષજ્ઞો માદ્રીપુત્રઃ કૃતોઽભવત્ ।
ભગવન્તં તુ ભૂતાનાં ભાસ્વન્તમિવ તેજસા ॥

વિશન્તં યજ્ઞભૂમિં તાં સિતસ્યાવરજં પ્રભુમ્ ।
તેજોરાશિમૃષિં વિપ્રમદૃશ્યં વૈ વિજાનતામ્ ॥

વયોધિકાનાં વૃદ્ધાનાં માર્ગમાત્મનિ તિષ્ઠતામ્ ।
જગતસ્તસ્થુષશ્ચૈવ પ્રભવાપ્યયમચ્યુતમ્ ॥

અનન્તમન્તં શત્રૂણામમિત્રગણમર્દનમ્ ।
પ્રભવં સર્વભૂતાનામાપત્સ્વભયમચ્યુતમ્ ॥

ભવિષ્યં ભાવનં ભૂતં દ્વારવત્યામરિન્દમમ્ ।
સ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમાયાન્તં પ્રતિપૂજ્યામિતૌજસમ્ ॥

યથાર્હં કેશવે વૃત્તિં પ્રત્યપદ્યત પાણ્ડવઃ ।
જ્યૈષ્ઠ્યકાનિષ્ઠ્યસંયોગં સમ્પ્રધાર્ય ગુણાગુણૈઃ ॥

આરિરાધયિષુર્ધર્મઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ । મહદાદિત્યસઙ્કાશમાસનં ચ જગત્પતેઃ ।
દદૌ નાસાદિતં કૈશ્ચિત્તસ્મિન્નુપવિવેશ સઃ ॥

તતો ભીષ્મોઽબ્રવીદ્રાજન્ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ક્રિયતામર્હણં રાજ્ઞાં યથાર્હમિતિ ભારત ॥

આચાર્યમૃત્વિજં ચૈવ સંયુજં ચ યુધિષ્ઠિર ।
સ્નાતકં ચ પ્રિયં પ્રાહુઃ ષડર્ઘાર્હાન્નૃપં તથા ॥

એતાનર્ઘ્યાનભિગતાનાહુઃ સંવત્સરોષિતાન્ ।
ત ઇમે કાલપૂગસ્ય મહતોઽસ્માનુપાગતાઃ ॥

એષામેકૈકશો રાજન્નર્ઘ આનીયતામિતિ ।
અથ તૈષાં વરિષ્ઠાય સમર્થાયોપનીયતામ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

કસ્મૈ ભવાન્મન્યતેઽર્ઘમેકસ્મૈ કુરુનન્દન ।
ઉપનીયમાનં યુક્તં ચ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો બુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય વીર્યવાન્ ।
વાર્ષ્ણેયં મન્યતે કૃષ્ણમર્હણીયતમં ભુવિ ॥
ભીષ્ણ ઉવાચ ॥

એષ હ્યેષાં સમસ્તાનાં તેજોબલપરાક્રમૈઃ ।
મધ્યે તપન્નિવાભાતિ જ્યોતિષામિવ ભાસ્કરઃ ॥

અસૂર્યમિવ સૂર્યેણ નિર્વાતમિવ વાયુના ।
ભાસિતં હ્લાદિતં ચૈવ કૃષ્ણેનેદં સદો હિ નઃ ॥

તસ્મૈ ભીષ્માભ્યનુજ્ઞાતઃ સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉપજહ્રેઽથ વિધિવદ્વાર્ષ્ણેયાયાર્ઘ્યમુત્તમમ્ ॥

ગામર્ઘ્યં મધુપર્કં ચ હ્યાનીયોપાહરત્તદા ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્નિદમાસીત્તદાઽદ્ભુતમ્ ॥

તાં દૃષ્ટ્વા ક્ષત્રિયાઃ સર્વે પૂજાં કૃષ્ણસ્ય ભૂયસીમ્ ।
સમ્પ્રેક્ષ્યાન્યોન્યમાસીના હૃદયૈસ્તામધારયન્ ॥

પ્રતિજગ્રાહ તાં કૃષ્ણઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
શિશુપાલસ્તુ તાં પૂજાં વાસુદેવે ન ચક્ષમે ॥

ઉપાલભ્ય સ ભીષ્મં ચ ધર્મરાજં ચ સંસદિ ।
અવાક્ષિપદ્વાસુદેવં ચેદિરાજો મહાબલઃ ॥

તેષામાકારભાવજ્ઞઃ સહદેવો ન ચક્ષમે ।
માનિનાં બલિનાં રાજ્ઞાં પુરુઃ સન્દર્શિતે પદે ॥

પુષ્પવૃષ્ટિર્મહત્યાસીત્સહદેવસ્ય મૂર્ધનિ ।
જન્મપ્રભૃતિ વૃષ્ણીના સુનીથઃ શત્રુરબ્રવીત્ ॥

પ્રષ્ટા વિયોનિજો રાજા પ્રતિવક્તા નદીસુતઃ ।
પ્રતિગ્રહીતા ગોપાલઃ પ્રદાતા ચ વિયોનિજઃ ॥

સદસ્યા મૂકવત્સર્વે આસતેઽત્ર કિમુચ્યતે ।
ઇત્યુક્ત્વા સ વિહસ્યાશુ પાણ્ડું પુનરબ્રવીત્ ॥

અતિપશ્યસિ વા સર્વાન્ન વા પશ્યસિ પાણ્ડવ ।
તિષ્ઠત્સ્વન્યેષુ પૂજ્યેષુ ગોપમર્ચિતવાનસિ ॥

એતે ચૈવોભયે તાત કાર્યસ્ય તુ વિનાશકે ।
અતિદૃષ્ટિરદૃષ્ટિર્વા તયોઃ કિં ત્વં સમાસ્થિતઃ ॥