મહાભારત · અધ્યાય 2.34

સહદેવસ્તતો રાજા મન્ત્રિભિઃ સહ ભારત ।
સમ્પ્રધાર્ય મહાબાહુઃ સચિવૈર્બુદ્ધિમત્તરૈઃ ॥

સ વિચાર્ય તદા રાજન્સહદેવસ્ત્વરાન્વિતઃ ।
ચિન્તયામાસ રાજેન્દ્ર ભ્રાતુઃ પુત્રં ઘટોત્કચમ્ ॥

તતશ્ચિન્તિતમાત્રે તુ રાક્ષસઃ પ્રત્યદૃશ્યત ।
અતિદીર્ઘો મહાબાહુ સર્વાભરણભૂષિતઃ ॥

નીલજીમૂતસઙ્કાશસ્તપ્તકાઞ્ચનકુણ્ડલઃ ।
વિચિત્રહારકેયૂરઃ કિઙ્કિણીમણિભૂષિતઃ ॥

હેમમાલી મહાદંષ્ટ્રઃ કિરીટી કુક્ષિબન્ધનઃ ।
તામ્રકેશો હરિશ્મશ્રુર્ભીમાઙ્ગઃ કટકાઙ્ગદઃ ॥

રક્તચન્દનદિગ્ધાઙ્ગઃ સૂક્ષ્મામ્બરધરો બલી ।
બલેન સ યયૌ તત્ર ચાલયન્નિવ મેદિનીમ્ ॥

તતો દૃષ્ટ્વા જના રાજન્નાયાન્તં પર્વતોપમમ્ ।
ભયાદ્ધિ દુદ્રુવુઃ સર્વે સિંહાત્ક્ષુદ્રમૃગા યથા ॥

આસસાદ ચ માદ્રેયં પુલસ્ત્યં રાવણો યથા ।
અભિવાદ્ય તતો રાજન્સહદેવં ઘટોત્કચઃ ॥

પ્રહ્વઃ કૃતાઞ્જલિસ્તસ્થૌ કિં કાર્યમિતિ ચાબ્રવીત્ ।
તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય પાણ્ડવઃ ॥

તં મેરુશિખરાકારમાગતં પાણ્ડુનન્દનઃ ।
પૂજયિત્વા સહામાત્યઃ પ્રીતો વાક્યમુવાચ હ ॥

ગચ્છ લઙ્કાં પુરીં વત્સ કરાર્થં મમ શાસનાત્ । ॥
તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં રાક્ષસેન્દ્રં બિભીષણમ્ ॥

રત્નાનિ રાજસૂયાર્થં વિવિધાનિ બહૂનિ ચ ।
ઉપાદાય ચ સર્વાણિ પ્રત્યાગચ્છ મહાબલ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પાણ્ડવેનૈવમુક્તસ્તુ મુદા યુક્તો ઘટોત્કચઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા મહારાજ પ્રતસ્યે દક્ષિણાં દિશમ્ ॥

પ્રયયૌ દક્ષિણં કૃત્વા સહદેવં ઘટોત્કચઃ ।
લઙ્કામભિમુકો રાજન્સમુદ્રં સ વ્યલોકયત્ ॥

કૂર્મગ્રાહઝષાકીર્ણં મીનનક્રૈસ્તથાઽકુલમ્ ।
શુક્તિવ્રાતસમાકીર્ણં શઙ્કાનાં નિચયાકુલમ્ ॥

સ દૃષ્ટ્વા રામસેતું ચ ચિન્તયન્રામવિક્રમમ્ ॥
ગત્વા પારં સમુદ્રસ્ય દક્ષિણં સ ઘટોત્કચઃ ॥

દદર્શ લઙ્કાં રાજેન્દ્ર નાકપૃષ્ઠોપમાં શુભામ્ ।
પ્રાકારેણાવૃતાં રમ્યાં શુભદ્વારૈશ્ચ શોભિતામ્ ॥

પ્રાસાદૈર્બહુસાહસ્રૈઃ શ્વેતરક્તૈશ્ચ સઙ્કુલામ્ ।
દિવ્યદુન્દુભિનિર્હ્રાદામુદ્યાનવનશોભિતામ્ ॥

સર્વકાલફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતામ્ ।
પુષ્પગન્ધૈશ્ચ સઙ્કીર્ણાં રમણીયમહારથામ્ ॥

નાનારત્નૈશ્ચ સમ્પૂર્ણામિન્દ્રસ્યેવામરાવતીમ્ ।
વિવેશ સ પુરીં લઙ્કાં રાક્ષસૈશ્ચ નિષેવિતામ્ ॥

દદર્શ સ પુરીં લઙ્કાં રાક્ષસૈશ્ચ નિષેવિતામ્ ॥
નાનાવેષધરાન્દક્ષાન્નારીશ્ચ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરા દિવ્યભૂષણભૂષિતાઃ ।
મદરક્તાન્તનયનાઃ પીનશ્રોણિપયોધરાઃ ॥

ભૈમસેનિં તતો દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટાસ્તે વિસ્મયં ગતાઃ ।
આસસાદ ગૃહં રાજ્ઞ ઇન્દ્રસ્ય સદનોપમમ્ ॥

સ દ્વારપાલમાસાદ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ ।
ઘટોત્કચ ઉવાચ ॥
કુરૂણામૃષ્ટબો રાજા પાણ્ડુર્નામ મહાબલઃ ॥

કનીયાંસ્તસ્ય દાયાદઃ સહદેવ ઇતિ શ્રુતઃ ।
તેનાહં પ્રેષિતો દૂતઃ કરાર્થં કૌરવસ્ય ચ ॥

દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાજેનદ્રં ત્વં ક્ષિપ્રં માં નિવેદય ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દ્વારપાલો મહીપતે ॥

તથેત્યુક્ત્વા વિવેશાથ ભવનં સ નિવેદકઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ સ્રવમાચષ્ટ સ્રવાં દૂતગિરં તદા ॥

દ્વારપાલવચઃ શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ ।
ઉવાચ વાક્યં ધર્માત્મા સમીપં મે પ્રવેશ્યતામ્ ॥

એવમુક્તસ્તુ રાજ્ઞા સ ધર્મજ્ઞેન મહાત્મના ।
અથનિષ્કમ્ય સમ્ભ્રાન્તો દ્વાર્સ્થોહૈડિમ્બમબ્રવીત્ ॥

એહિ દૂત નૃપં દ્રષ્ટું ક્ષિપ્રં પ્રવિશ ચ સ્વયમ્ ।
દ્વારપાલવચઃ શ્રુત્વા પ્રવિવેશ ઘટોત્કચઃ ॥

સ પ્રવિશ્ય દદર્શાથ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય મન્દિરમ્ ।
તતઃ કૈલાસસઙ્કાશં તત્પકાઞ્ચનતોરણમ્ ॥

પ્રાકારેણ પરિક્ષિપ્તં ગોપુરૈશ્ચાપિ શોભિતમ્ ।
હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધં નાનારત્નોપશોભિતમ્ ॥

કાઞ્ચનૈસ્તાપનીયૈશ્ચ સ્ફાટિકૈ રાજતૈરપિ ।
વજ્રવૈડૂર્યજુષ્ટૈશ્ચ સ્તમ્ભૈશ્ચ સુમનોહરૈઃ ॥

નાનાધ્વજપતાકાભિર્યુક્તં મણિવિચિત્રિતમ્ ।
ચિત્રમાલ્યાવૃતં રમ્યં તપ્તકાઞ્ચનવેદિકમ્ ॥

સ દૃષ્ટ્વા તત્ર સર્વં ચ ભૈમસેનિર્મનોહરમ્ ।
પ્રવિશન્નેવ હૈડિમ્બઃ શુશ્રાવ મધુરસ્વરમ્ ॥

તન્ત્રીગીતસમાકીર્ણં સમતાલમિતાક્ષરમ્ ।
દિવ્યદુન્દુભિનિર્હ્રાદં વાદિત્રસતતં શુભમ્ ॥

સ શ્રુત્વા મધુરં શબ્દં પ્રીતિમાનભવત્તદા ।
તતો વિગાહ્ય હૈડિમ્બો બહુકક્ષ્યાં મનોરમામ્ ॥

સ દદર્શ મહાત્માનં દ્વાર્સ્થેન સહ ભારત ।
તં વિભીષણમાસીનં કાઞ્ચને પરમાસને ॥

દિવિ ભાસ્કરસઙ્કાશં મુક્તામણિવિભૂષિતમ્ ।
દિવ્યાભરણચિત્રાઙ્ગં દિવ્યરૂપધરં વિભુમ્ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધોક્ષિતં શુભમ્ ।
વિભ્રાજમાનં વપુષા સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભમ્ ॥

ઉપોપવિષ્ટં સચિવૈર્દેવૈરિવ શતક્રતુમ્ ।
યક્ષૈર્મહાત્મભિર્દિવ્યનારીભિર્હૃદ્યકાન્તિભિઃ ॥

ગીતૈર્મઙ્ગલયુક્તૈશ્ચ પૂજ્યમાનં યથા દિવિ ।
ચામરે વ્યજને ચાગ્ર્યે હેમદણ્ડે મહાધને ॥

ગૃહીતે વરનારીભ્યાં ધૂયમાને ચ મૂર્ધનિ ।
અર્ચિષ્મન્તં શ્રિયા જુષ્ટં કુબેરવરુણોપમમ્ ॥

ધર્મે ચૈવ સ્થિતં નિત્યમદ્ભુતં રાક્ષસેસ્વરમ્ ।
રામમિક્ષ્વાકુનાથં વૈ સ્મરન્તં મનસા સદા ॥

દૃષ્ટ્વા ઘટોત્કચો રાજન્વવન્દે તં કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રહ્વસ્તસ્થૌ મહાવીર્યઃ શક્રં ચિત્રરથો યથા ॥

તં દૂતમાગતં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસેન્દ્રો વિભીષણઃ ।
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં સાન્ત્વપૂર્વં વચોઽબ્રવીત્ ॥
વિભીષણ ઉવાચ ॥

કસ્ય વંશે સ સઞ્જાતઃ કરમિચ્છન્મહીપતિઃ ।
તસ્યાનુજાન્સમસ્તાંશ્ચ પુરં દેશં ચ તસ્ય વૈ ॥

ત્વાં ચ કાર્યં ચ તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ।
વિસ્તરેણ મમ બ્રૂહિ સર્વાનેતાન્પૃથક્પૃથક્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ હૈડિમ્બઃ પૌલસ્ત્યેન મહાત્મના ।
કૃતાઞ્જલિરુવાચાથ સમર્થમિદમુત્તરમ્ ॥
ઘટોત્કચ ઉવાચ ।

સોમવંશોદ્ભવો રાજા પાણ્ડુર્નામ મહાબલઃ ।
પાણ્ડોશ્ચ પુત્રાઃ પઞ્ચાસઞ્છક્રતુલ્યપરાક્રમાઃ ॥

તેષાં જ્યેષ્ઠસ્તુ નામ્ના વૈ યુધિષ્ઠિર ઇતિ શ્રુતઃ ।
અજાતશત્રુર્ધર્માત્મા ધર્મો વિગ્રહવાનિવ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા પ્રાપ્ય રાજ્યમકારયત્ ।
ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તીરે નગરે નાગસાહ્વયે ॥

તદ્દત્વા ધૃતરાષ્ટ્રાય શક્રપ્રસ્થં યયૌ તતઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહ રાજેન્દ્ર શક્રપ્રસ્થેઽન્વમોદત ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે તે ઉભે નગરોત્તમે ।
નિત્યં ધર્મે સ્થિતો રાજા શક્રપ્રસ્થે પ્રશાસ્તિ નઃ ॥

તસ્યાનુજો મહાબાહુર્ભીમસેન ઇતિ શ્રુતઃ ।
મહાતેજા મહાકીર્તિઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ॥

દશનાગસહસ્રાણાં બલે તુલ્યઃ સ પાણ્ડવઃ ।
તસ્યાનુજોઽર્જુનો નામ મહાબલપરાક્રમઃ ॥

સુકુમારો મહાસત્વો લોકે વીર્યેણ વિશ્રુતઃ ।
કાર્તવીર્યસમો વીર્યે સાગરપ્રતિમો બલે ॥

જામદગ્ન્યસમશ્ચાસ્ત્રે સઙ્ખ્યે રામસમોઽર્જુનઃ ।
રૂપે શક્રસમઃ પાર્થસ્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ પિશાચોરગરાક્ષસૈઃ ।
માનુષૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તુ અજેયઃ ફલ્ગુનો રણે ॥

તેન તત્ખણ્ડવં દાવં તર્પિતં જાતવેદસે ।
વિજિત્ય તરસા શક્રં યુધિ દેવગણૈઃ સહ ॥

લબ્ધાન્યસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ તર્પયિત્વા હુતાશનમ્ ।
તેન લબ્ધા મહારાજ દુર્લભા દૈવતૈરપિ ॥

વાસુદેવસ્ય ભગિની સુભદ્રા નામ વિશ્રુતા ।
અર્જુનસ્યાનુજો રાજન્નકુલશ્ચેતિ વિશ્રુતઃ ॥

દર્શનીયતમો લોકે મૂર્તિમાનિવ મન્મથઃ ।
તસ્યાનુજો મહાતેજાઃ સહદેવ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

તેનાહં પ્રેષિતો રાજન્કુમારેણ સમો રણે ।
અહં ઘટોત્કચો નામ ભીમસેનસુતો બલી ॥

મમ માતા મહાભાગા હિડિમ્બા નામ રાક્ષસી ।
પાર્થાનામુપકારાર્થં ચરામિ પૃથિવીમિમામ્ ॥

આસીત્પૃથિવ્યાઃ સર્વસ્યા મહીપાલો યુધિષ્ઠિરઃ ।
રાજસૂયં ક્રતુશ્રેષ્ઠમાહર્તુમુપચક્રમે ॥

સન્દિદેશ ચ સ ભ્રાતૃન્કરાર્થં સર્વતોદિશમ્ ।
વૃષ્ણિવીરેણ સહિતઃ સન્દિદેશાનુજાન્નૃપઃ ॥

ઉદીચીમર્જુનસ્તૂર્ણં ગત્વા મેરોરથોત્તમઃ ।
ગત્વા શતસહસ્રાણિ યોજનાનિ મહાબલઃ ॥

જિત્વા સર્વાન્નૃપાન્યુદ્ધે હત્વા ચ તરસા વશી ।
સ્વર્ગદ્વારમુપાગમ્ય રત્નાન્યાદાય વૈ ભૃશમ્ ॥

અશ્વાંશ્ચ વિવિધાન્દિવ્યાન્સર્વાનાદાય ફલ્ગુનઃ ।
ધનં બહુવિધં રાજન્ધર્મપુત્રાય વૈ દદૌ ॥

ભીમસેનો હિ રાજેન્દ્ર જિત્વા પ્રાચીં દિશં બલાત્ ।
વશે કૃત્વા મહીપાલાન્પાણ્ડવાય ધનં દદૌ ॥

દિશં પ્રતીચીં નકુલઃ કરાર્થં પ્રયયૌ તથા ।
સહદેવો દિશં યામ્યાં જિત્વા સર્વાન્મહીક્ષિતઃ ॥

માં સન્દિદેશ રાજેન્દ્ર કરાર્થમિહ સત્કૃતઃ ।
પાર્થાનાં ચરિતં તુભ્યં સઙ્ક્ષેપાત્સમુદાહૃતમ્ ॥

તમવેક્ષ્ય મહારાજ ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ । પાવનં રાજસૂયં ચ ભગવન્તં હરિં પ્રભુમ્ ।
એતાનવેક્ષ્ય ધર્મજ્ઞ કરં દાતુમિહાર્હસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તેન તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રો બિભીષણઃ ।
શાસનં પ્રતિજગ્રાહ ધર્માત્મા રાક્ષસૈઃ સહ ॥

તચ્ચ કૃષ્ણકૃતં ધીમાનિત્યમન્યત સ પ્રભુઃ ।
તતો દદૌ વિચિત્રાણિ કમ્બલાનિ કુથાનિ ચ ॥

દાન્તકાઞ્ચનપર્યઙ્કાન્મણિહેમવિચિત્રિતાન્ ।
ભૂષણાનિ મહાર્હાણિ પ્રવાલાનિ મણીંશ્ચ સઃ ॥

કાઞ્ચનાનિ ચ ભાણ્ડનિ કલશાનિ ઘટાનિ ચ ।
કટાહાનિ વિચિત્રાનિ દ્રોણ્યશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥

રાજતાનિ ચ ભાણ્ડાનિ રત્નગર્ભાંશ્ચ કુણ્ડલાન્ । હેમપુષ્પાનિ ચાન્યાનિ રુક્મમુખ્યાનિ ચાપરાન્ ।

શઙ્ખાંશ્ચ ચન્દ્રસઙ્કાશાંશ્ચિત્રાવર્તવિચિત્રિતાન્ ।
યજ્ઞસ્ય તોરણે યુક્તાન્દદૌ તાલાંશ્ચતુર્દશ ॥

રુક્મપઙ્કજપુષ્પાણિ શિબિકા મણિભૂષિતાઃ ।
મુકુટાનિ મહાર્હાણિ રત્નગર્ભાંશ્ચ કઙ્કણાન્ ॥

ચન્દનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
સ દદૌ સહદેવાય તદા રાજા વિભીષણાઃ ॥

તાનિ સર્વાણિ રત્નાનિ આજહ્રુસ્તે નિશાચરાઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સમદા રક્તલોચનાઃ ॥

રત્નાન્યાદાય સર્વાણિ પ્રતસ્થે સ ઘટોત્કચઃ ।
વિભીષણં ચ રાજાનમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ॥

પ્રદક્ષિણં પરીત્યૈવ નિર્જગામ ઘટોત્કચઃ ।
તતો રત્નાન્યુપાદાય હૈડિમ્બો રાક્ષસૈઃ સહ ॥

જગામ તૂર્ણં લઙ્કાયાઃ સહદેવપદં પ્રતિ ।
આસેદુઃ પાણ્ડવં સર્વે લઙ્ઘયિત્વા મહોદધિમ્ ॥

સહદેવો દદર્શાથ રત્નાહારાન્નિશાચરાન્ ।
આગતાન્ભીમસઙ્કાશાન્હૈડિમ્બં ચ તથા નૃપ ॥

દ્રમિલા નૈઋતાન્દૃષ્ટ્વા દુદ્રુવુસ્તે ભયાર્દિતાઃ ।
ભૈમસેનિસ્તતો ગત્વા માર્દેયં પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ ॥

પ્રીતિમાનભવદ્દૃષ્ટ્વા રત્નૌધં તં ચ પાણ્ડવઃ ।
તં પરિષ્વજ્ય પાણિભ્યાં દૃષ્ટ્વા તાન્પ્રીતિમાનભૂત્ ॥

વિસૃજ્ય દ્રવિડાન્સર્વાન્ગમનાયોપચક્રમે ।
ન્યવર્તમ તતો ધીમાન્સહદેવો નરાધિપઃ ॥

એવં વિજિત્ય તરસા સાન્ત્વેન વિજયેન ચ ।
કરદાન્પાર્થિવાન્કૃત્વા પ્રત્યાગચ્છદરિન્દમઃ ॥

રત્નસાલમુપાદાય યયૌ સહનિશાચરઃ ।
ઇન્દ્રપ્રસ્થં વિવેશાથ કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠિરં રાજન્સહદેવઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રહ્વોઽભિવાદ્ય તસ્થૌ સ પૂજિતશ્ચાપિ તેન વૈ ॥

લઙ્કાપ્રાપ્તાન્ધનૌઘાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા તાન્દુર્લભાન્બહૂન્ ।
પ્રીતિમાનભવદ્રાજા વિસ્મયં પરમં યયૌ ॥

ધર્મરાજાય તત્સર્વં નિવેદ્ય ભરતર્ષભ ।
કોટીસહસ્રમધિકં હિરણ્યસ્ય મહાત્મને ॥

વિવિધાનિ ચ રત્નાનિ ગોજાવિમહિષાંસ્તથા ।
કૃતકર્મા સુખં રાજન્નુવાસ જનમેજય ॥