મહાભારત · અધ્યાય 2.32

તથૈવ સહદેવોઽપિ ધર્મરાજેન પૂજિતઃ ।
મહત્યા સેનયા રાજન્પ્રયયૌ દક્ષિણાં દિશમ્ ॥

સ શૂરસેનાન્કાર્ત્સ્ન્યેન પૂર્વમેવાજયત્પ્રભુઃ ।
મત્સ્યરાજં ચ કૌરવ્યો વશે ચક્રે બલાદ્બલી ॥

અધિરાજાધિપં ચૈવ દન્તવક્રં મહાબલમ્ ।
જિગાય કરદં ચૈવ કૃત્વા રાજ્યે ન્યવેશયત્ ॥

સુકુમારં વશે ચક્રે સુમિત્રં ચ નરાધિપમ્ ।
તથૈવાપરમત્સ્યાંશ્ચ વ્યજયત્સ પટચ્ચરાન્ ॥

નિષાદભૂમિં ગોશૃઙ્ગં પર્વતપ્રવરં તથા ।
તરસૈવાજયદ્ધીમાઞ્શ્રેણિમન્તં ચ પાર્થિવમ્ ॥

નરરાષ્ટ્રં ચ નિર્જિત્ય કુન્તિભોજમુપાદ્રવત્ ।
પ્રીતિપૂર્વં ચ તસ્યાસૌ પ્રતિજગ્રાહ શાસનમ્ ॥

તતશ્ચર્મણ્વતીકૂલે જમ્ભકસ્યાત્મજં નૃપમ્ ।
દદર્શ વાસુદેવેન શેષિતં પૂર્વવૈરિણા ॥

ચક્રે તેન સ સઙ્ગ્રામં સહદેવેન ભારત ।
સ તમાજૌ વિનિર્જિત્ય દક્ષિણાભિમુખો યયૌ ॥

સેકાનપરસેકાંશ્ચ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ તતસ્તેનૈવ સહિતો નર્મદામભિતો યયૌ । 2-32-10અભગદત્તં મહાબાહું ક્ષત્રિયં નરકાત્મજમ્ । અર્જુનાય કરં દત્તં શ્રુત્વા તત્ર ન્યવર્તત ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ સૈન્યેન મહતાવૃતૌ ।
જિગાય સમરે વીરાવાશ્વિનેયઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તતો રત્નાન્યુપાદાય પુરં ભોજકટં યયૌ ।
તત્ર યુદ્ધમભૂદ્રાજન્દિવસદ્વયમચ્યુત ॥

સ વિજિત્ય દુરાધર્ષં ભીષ્મકં માદ્રિનન્દનઃ ।
કોસલાધિપતિં ચૈવ તથા વેણાતટાધિપમ્ ॥

કાન્તારકાંશ્ચ સમર તથા પ્રાકોટકાન્નૃપાન્ ।
નાટકેયાંશ્ચ સમરે તથા હેરમ્બકાન્યુધિ ॥

મારુધં ચ વિનિર્જિત્ય રમ્યગ્રામમથો બલાત્ ।
નાચીનાનર્બુકાંશ્ચૈવ રાજાનશ્ચ મહાબલઃ ॥

તાંસ્તાનાટવિકાન્સર્વાનજયત્પાણ્ડુનન્દનઃ ।
નાતાધિપં ચ નૃપતિં વશે ચક્રે મહાબલઃ ॥

પુલિન્દાંશ્ચ રણે જિત્વા યયૌ દક્ષિણતઃ પુરઃ ।
યુયુધે પાણ્ડ્યરાજેન દિવસં નકુલાનુજઃ ॥

તં જિત્વા સ મહાબાહુઃ પ્રયયૌ દક્ષિણાપથમ્ ।
ગુહામાસાદયામાસ કિષ્કિન્ધાં લોકવિશ્રુતામ્ ॥

પુરા વાનરરાજેન વાલિના ચાભિરક્ષિતામ્ । તતઃ કોસલરાજસ્ય રામસ્યૈવાનુગેન ચ ।
સુગ્રીવેણાભિગુપ્તાં તાં પ્રવિષ્ટસ્તમથાહ્વયત્ ॥

તત્ર વાનરરાજાભ્યાં મૈન્દેન દ્વિવિદેન ચ ।
યુયુધે દિવસાન્સપ્ત ન ચ તૌ વિકૃતિં ગતૌ ॥

તતસ્તુષ્ટૌ મહાત્માનૌ સહદેવાય વાનરૌ ।
ઊચતુશ્ચૈવ સંહૃષ્ટૌ પ્રીતિપૂર્વમિદં વચઃ ॥

ગચ્છ પાણ્ડવશાર્દૂલ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ।
અવિઘ્નમસ્ત કાર્યાય ધર્મરાજાય ધીમતે ॥

તતો રત્નાન્યુપાદાય પુરીં માહિષ્મતીં યયૌ ॥
તત્ર નીલેન રાજ્ઞા સ ચક્રે યુદ્ધં નરર્ષભઃ ॥

પાણ્ડવઃ પરવીરઘ્નઃ સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥
તતોઽસ્ય સુમહદ્યુદ્ધમાસીદ્ભીરુભયઙ્કરમ્ ॥

સૈન્યક્ષયકરં ચૈવ પ્રાણાનાં સંશયાવહમ્ ।
ચક્રે તસ્ય હિ સાહાય્યં ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ॥

તતો રથા હયા નાગાઃ પુરુષાઃ કવચાનિ ચ ।
પ્રતીપ્તાનિ વ્યદૃશ્યન્ત સહદેવબલે તદા ॥

તતઃ સુસમ્ભ્રાન્તમના બભૂવ કુરુનન્દનઃ ।
નોત્તરં પ્રતિવક્તું ચ શક્તોઽભૂજ્જનમેજય ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કિમર્થં ભગવાન્વહ્નિઃ પ્રત્યમિત્રોઽભવદ્યુધિ ।
સહદેવસ્ય યજ્ઞાર્થં ઘટમાનસ્ય વૈ દ્વિજ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તત્ર માહિષ્મતીવાસી ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ।
શ્રૂયતે હિ ગૃહીતો વૈ પુરસ્તાત્પારદારિકઃ ॥

નીલસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા બભૂવતાતીવ શોભના ।
સાઽગ્નિહોત્રમુપાતિષ્ઠદ્બોધનાય પિતુઃ સદા ॥

વ્યજનૈર્ધૂયમાનોઽપિ તાવત્પ્રજ્વલતે ન સઃ ॥
યાવચ્ચારુપુટૌષ્ઠેન વાયુના ન વિધૂયતે ॥

તતઃ સ ભગવાનગ્નિશ્ચકમે તાં સુદર્શનામ્ ।
નીલસ્ય રાજ્ઞઃ સર્વેષામુપનીતશ્ચ સોઽભવત્ ॥

તતો બ્રહ્મણરૂપેણ રમમાણો યદૃચ્છયા ॥
ચકમે તાં વરારોહાં કન્યામુત્પલલોચનામ્ ॥
તં તુ રાજા યથાશાસ્ત્રમશાસદ્ધાર્મિકસ્તદા ॥

પ્રજજ્વાલ તતઃ કોપાદ્ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો રાજા જગામ શિરસાઽવનિમ્ ॥

તતઃ કાલેન તાં કન્યાં તથૈવ હિ તદા નૃપઃ ।
પ્રદદૌ વિપ્રરૂપાય વહ્રયે શિરસા નતઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં સુભ્રું નીલરાજ્ઞઃ સુતાં તદા ।
ચક્રે પ્રસાદં ભગવાંસ્તસ્ય રાજ્ઞો વિભાવસુઃ ॥

વરેણ ચ્છન્દયામાસ તં નૃપં સ્વિષ્ટકૃત્તમઃ ।
અભયં ચ સ જગ્રાહ સ્વસૈન્યે વૈ મહીપતિઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ યે કેચિદજ્ઞાનાત્તાં પુરીં નૃપાઃ ।
જિગીષન્તિ બલાદ્રાજંસ્તે દહ્યન્તે સ્મ વહ્નિના ॥

તસ્યાં પુર્યાં તદા ચૈવ માહિષ્મત્યાં કુરૂદ્વહ ।
બભૂવુરનતિગ્રાહ્ય યોષિતશ્છન્દતઃ કિલ ॥

એવમગ્નિર્વરં પ્રાદાત્સ્ત્રીણામપ્રતિવારણે । સ્વૈરિણ્યસ્તત્ર ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ ।

વર્જયન્તિ ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ ।
ભયાદગ્નેર્મહારાજ તદાપ્રભૃતિ સર્વદા ॥

સહદેવસ્તુ ધર્માત્મા સૈન્યં દૃષ્ટ્વા ભયાર્દિતમ્ । પરીતમગ્નિના રાજન્નાકમ્પત યથાઽચલઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય શુચિર્ભૂત્વા સોઽબ્રવીત્પાવકં તતઃ ॥
સહદેવ ઉવાચ ।

ત્વદર્થોઽયં સમારમ્ભઃ કૃષ્ણવર્ત્મન્નમોસ્તુ તે ।
મુખં ત્વમસિ દેવાનાં યજ્ઞસ્ત્વમસિ પાવક ॥

પાવનાત્પાવકશ્ચાસિ વહનાદ્ધવ્યવાહનઃ ।
વેદાસ્ત્વદર્થં જાતા વૈ જાતવેદાસ્તતો હ્યસિ ॥

ચિત્રભાનુઃ સુરેશશ્ચ અનલસ્ત્વં વિભાવસો ।
સ્વર્ગદ્વારસ્પૃશશ્ચાસિ હુતાશો જ્વલનઃ શિખી ॥

વૈશ્વાનરસ્ત્વં પિઙ્ગેશઃ પ્લવઙ્ગો ભૂરિતેજસઃ ।
કુમારસૂસ્ત્વં ભગવાન્રુદ્રગર્ભો હિરણ્યકૃત્ ॥

અગ્નિર્દદાતુ મે તેજો વાયુઃ પ્રાણં દદાતુ મે ।
પૃથિવી બલમાદધ્યાચ્છિવં ચાપો દિશન્તુ મે ॥

અપાં ગર્ભ મહાસત્વ જાતવેદઃ સુરેશ્વર ।
દેવાનાં મુખમગ્ને ત્વં સત્યેન વિપુનીહિ મામ્ ॥

ઋષિભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચૈવ દૈવતૈરસુરૈરપિ ।
નિત્યં સુહુત યજ્ઞેષુ સત્યેન વિપુનીહિ મામ્ ॥

ધૂમકેતુઃ શિખી ચ ત્વં પાપહાઽનિસમ્ભવઃ ।
સર્વપ્રાણિષુ નિત્યસ્થઃ સત્યેન વિપુનીહિ મામ્ ॥

એવં સ્તુતોઽસિ ભગવન્પ્રીતેન શિચિના મયા ।
તુષ્ટિં પુષ્ટિં શ્રુતં ચૈવ પ્રીતિ ચાગ્ને પ્રયચ્છ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવં મન્ત્રમાગ્નેયં પઠન્યો જુહુયાદ્વિભુમ્ ।
ઋદ્ધિમાન્સતતં દાન્તઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
સહદેવ ઉવાચ ।

યજ્ઞવિઘ્નમિમં કર્તું નાર્હસ્ત્વં યજ્ઞવાહન ।
એવમુક્ત્વા તુ માદ્રેયઃ કુશૈરાસ્તીર્ય મેદિનીમ્ ॥

વિધિવત્પુરુષવ્યાઘ્રઃ પાવકં પ્રત્યુપાવિશત્ ।
પ્રમુખે તસ્ય સૈન્યસ્ય ભીતોદ્વિગ્રસ્ય ભારત ॥

ન ચૈનમત્યગાદ્વહ્નિરુવાચ મહોદધિઃ ।
તમુપેત્ય શનૈર્વહ્નિરુવાચ કુરુનન્દનમ્ ॥

સહદેવં નૃણાં દેવં સાન્ત્વપૂર્વમિદં વચઃ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કૌરવ્ય જિજ્ઞાસેયં કૃતા મયા ॥

વેદ્મિ સર્વમભિપ્રાયં તવ ધર્મસુતસ્ય ચ ।
મયા તુ રક્ષિતવ્યા પૂરિયં ભરતસત્તમ ॥

યાવદ્રાજ્ઞો હિ નીલસ્ય કુલે વંશધરા ઇતિ ।
ઈપ્સિતં તુ કરિષ્યામિ મનસસ્તવ પાણ્ડવ ॥

તત ઉત્થાય હૃષ્ટાત્મા પ્રાઞ્જલિઃ શિરસા નતઃ ।
પૂજયામાસ માદ્રેયટઃ પાવકં ભરતર્ષભ ॥

પાવકે વિનિવૃત્તે તુ નીલો રાજાઽભ્યગાત્તદા ।
પાવકસ્યાજ્ઞયા ચૈનમર્ચયામાસ પાર્થિવઃ ॥

સત્કારેણ નરવ્યાઘ્રં સહદેવં યુધાં પતિમ્ ।
પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં પૂજાં કરે ચ વિનિવેશ્ય ચ ॥

માદ્રીસુતસ્તતઃ પ્રાયાદ્વિજયી દક્ષિણાં દિશમ્ ।
ત્રૈપુરં સ વશે કૃત્વા રાજાનમમિતૌજસમ્ ॥

નિજગ્રાહ મહાબાહુસ્તરસા પૌરવેશ્વરમ્ ।
આકૃતિં કૌશિકાચાર્યં યત્ને મહતા તતઃ ॥

વશે ચક્રે મહાબાહુઃ સુરાષ્ટ્રાધિપતિં તદા ।
સુરાષ્ટ્રવિષયસ્થશ્ચ પ્રેષયામાસ રુક્મિણે ॥

રાજ્ઞે ભોજકટસ્થાય મહામાત્રાય ધીમતે ।
ભીષ્મકાયસ ધર્માત્મા સાક્ષાદિન્દ્રસખાય વૈ ॥

ચ ચાસ્ય પ્રતિજગ્રાહ સસુતઃ શાસનં તદા ।
પ્રીતિપૂર્વં મહારાજ વાસુદેવમવેક્ષ્ય ચ ॥

તતઃ સ રત્નાન્યાદાય પુનઃ પ્રાયાદ્યુધાં પતિઃ ।
તતઃ શૂર્પારકં ચૈવ તાલાકટમથાપિ ચ ॥

વશે ચક્રે મહાતેજા દણ્ડકાંશ્ચ મહાબલઃ ।
સાગરદ્વીપવાસાંશ્ચ નૃપતીન્મ્લેચ્છયોનિજાન્ ॥

નિષાદાન્પુરુષાદાંશ્ચ કર્ણપ્રાવરણાનપિ ।
યે ચ કાલમુખા નામ નરરાક્ષસયોનયઃ ॥

કૃત્સ્નં કોલગિરિં ચૈવ સુરભીપટ્ટનં તથા ।
દ્વીપં તામ્રાહ્વયં ચૈવ પર્વતં રામકં તથા ॥

તિમિઙ્ગિલં ચ સ નૃપં વશે કૃત્વા મહામતિઃ ।
એકપાદાંશ્ચ પુરુષાન્કેરલાન્વનવાસિનઃ ॥

નગરીં સઞ્જયન્તીં ચ પાષણ્ડં કરહાટકમ્ ।
દૂતૈરેવ વશે ચક્રે કરં ચૈનાનદાપયત્ ॥

પાણ્ડ્યાંશ્ચ દ્રવિડાંશ્ચૈવ સહિતાંશ્ચોડ્રકેરલૈઃ ।
અન્ધ્રાંસ્તાવનાંશ્ચૈવ કલિઙ્ગાનુષ્ટ્રકર્ણિકાન્ ॥

આટવીં ચ પુરીં રમ્યાં યવનાનાં પુરં તથા ।
દૂતૈરેવ વશે ચક્રે કરં ચૈનાનદાપયત્ ॥

તાત્રપર્ણી તતો ગત્વા કન્યાતીર્થમતીત્ય ચ ।
દક્ષિણાં ચ દિશં સર્વા વિજિત્ય કુરુનન્દનઃ ॥

ઉત્તરં તીરમાસાદ્ય સાગરસ્યોર્મિમાલિનઃ ।
ચિન્તયામાસ કૌન્તેયો ભ્રાતુઃ પુત્રં ઘટોત્કચમ્ ॥

તતશ્ચિન્તિતમાત્રસ્તુ રાક્ષસઃ પ્રત્યદૃશ્યત ।
તં મેરુશિખરાકારમાગતં પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

ભૃગુકચ્છાત્તતો ધીમાન્સામ્નૈવામિત્રકર્શનઃ ।
આગમ્યતામિતિ પ્રાહ ધર્મરાજસ્ય શસનાઃ ॥

સ રાક્ષસપરીવારસ્તં પ્રણમ્યાશુ સંસ્થિતઃ ।
ઘટોત્કચં મહાત્માનં રાક્ષસં ઘોરદર્શનમ્ ॥

તત્રસ્થઃ પ્રેષયામાસ પૌલસ્ત્યાય મહાત્મને ।
બિભીષણાય ધર્માત્મા પ્રીતિપૂર્વમરિન્દમઃ ॥

સ ચાસ્ય પ્રતિજગ્રાહ શાસનં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
તચ્ચ કૃષ્ણકૃતં ધીમાનભ્યમન્યત સ પ્રભુઃ ॥

તતઃ સમ્પ્રેષયામાસ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ચન્દનાગુરુકાષ્ઠાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ ॥
વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ મણીંશ્ચૈવ મહાધનાન્ ॥