મહાભારત · અધ્યાય 2.25

ભીમસેનસ્તતઃ કૃષ્ણમુવાચ યદુનન્દનમ્ ।
બુદ્ધિમાસ્થાય વિપુલાં જરાસન્ધવધોપ્સયા ॥

નાયં પાપો મયા કૃષ્ણ યુક્તઃ સ્યાદનુરોધિતુમ્ ।
પ્રાયેણ યદુશાર્દૂલ બાન્ધવક્ષયકૃત્તવ ॥

એવમુક્તસ્તતઃ કૃષ્ણઃ પ્રત્યુવાચ વૃકોદરમ્ ।
ત્વરયન્પુરુષવ્યાઘ્રો જરાસન્ધવધેપ્સયા ॥

યત્તે દૈવં પરં સત્વં યચ્ચ તે માતરિશ્વનઃ ।
બલં ભીમં જરાસન્ધે દર્શયાશુ તદદ્ય વૈ ॥

તવૈષ વધ્યો દુર્બુદ્ધિર્જરાસન્ધો મહારથઃ ।
ઇત્યન્તરિક્ષે ત્વશ્રૌષં યદા વાયુરવાપ્યતે ॥

ગોમન્તે પર્વતશ્રેષ્ઠે યેનૈષ પરિમોક્ષિતઃ ।
બલદેવબલં પ્રાપ્ય કોઽન્યો જીવેત્તુ માગધાત્ ॥

તદસ્ય મૃત્યુર્વિહિતસ્ત્વદૃતે ન મહાબલ ।
વાયું ચિન્ત્ય મહાબાહો જહીમં મગધાધિપમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતો ભીમો મનસાઽચિન્ત્ય મારુતમ્ ।
જનાર્દનં નમસ્કૃત્ય પરિષ્વજ્ય ચ ફલ્ગુનમ્ ॥

પ્રભઞ્જનબલાવિષ્ટો જરાસન્ધમરિન્દમઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય ભ્રામયામાસ બલવન્તં મહાબલઃ ॥

ભ્રામયિત્વા શતગુણં જાનુભ્યાં ભરતર્ષભ ।
બભઞ્જ પૃષ્ટં સઙ્ક્ષિપ્ય નિષ્પિષ્ય વિનનાદ ચ ॥

કરે ગૃહીત્વા ચરણં દ્વિધા ચક્રે મહાબલઃ ।
તસ્ય નિષ્પિષ્યમાણસ્ય પાણ્ડવસ્ય ચ ગર્જતઃ ॥

અભવત્તુમુલો નાદઃ સર્વપ્રાણિભયઙ્કરઃ ।
વિત્રેસુર્માગધાઃ સર્વે સ્ત્રીણાં ગર્ભાશ્ચ સુસ્રુવુઃ ॥

ભીમસેનસ્ય નાદેન જરાસન્ધસ્ય ચૈવ હ ।
કિં નુ સ્યાદ્ધિમવાન્ભિન્નઃ કિન્નુસ્વિદ્દીર્યતે મહી ॥

ઇતિ વૈ માગધા જજ્ઞુર્ભીમસેનસ્ય નિખનાત્ ।
તતસ્તુ ભગવાન્કૃષ્ણો જરાસન્ધજિઘાંસયા ॥

ભીમસેનં સમાલોક્ય નલં જગ્રાહ પાણિના ।
દ્વિધા ચિચ્છેદ વૈ તત્તુ જરાસન્ધવધં પ્રતિ ॥

તતસ્ત્વાજ્ઞાય તસ્યૈવ પાદમુત્ક્ષિપ્ય મારુતિઃ ।
દ્વિધા બભઞ્જ તદ્ગાત્રં પ્રાક્ષિપદ્વિનનાદ ચ ॥

પુનઃ સન્ધાય તુ તદા જરાન્ધઃ પ્રતાપવાન્ ।
ભીમેન ચ સમાગમ્ય બાહુયુદ્ધં ચકાર હ ॥

તયોઃ સમભવદ્યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
સર્વલોકક્ષયકરં સર્વભૂતભયાવહમ્ ॥

પુનઃ કૃષ્ણસ્તમિરિણં દ્વિધા વિચ્છિદ્ય માધવઃ ।
વ્યત્યસ્ય પ્રાક્ષિપત્તત્તુ જરાસન્ધવધેપ્સયા ॥

ભીમસેનસ્તદા જ્ઞાત્વા નિર્બિભેદ ચ માગધમ્ ।
દ્વિધા વ્યત્યસ્ય પાદેન પ્રાક્ષિપચ્ચ નનાદ હ ॥

શુષ્કમાંસાસ્થિમેદસ્ત્વગ્ભિન્નમસ્તિષ્કપિણ્ડકટઃ ।
શવભૂતસ્તદા રાજન્પિણ્ડીકૃત ઇવાબબૌ ॥

તતો રાજ્ઞઃ કુલદ્વારિ પ્રસુપ્તમિવ તં નૃપમ્ ।
રાત્રૌ ગતાસુમુત્સૃજ્ય નિશ્ચક્રમુરરિન્દમાઃ ॥

જરાસન્ધરથં કૃષ્ણો યોજયિત્વા પતાકિનમ્ ।
આરોપ્ય ભ્રાતરૌ ચૈવ મોક્ષયામાસ બાન્ધવાન્ ॥

તે વૈ રત્નુભુજં કૃષ્ણં રત્નાર્હં પૃથિવીશ્વરાઃ ।
રાજાનં ચક્રરાસાદ્ય મોક્ષિતા મહતો ભયાત્ ॥

અક્ષતઃ શસ્ત્રસમ્પન્નો જિતારિઃ સહ રાજભિઃ ।
રથમાસ્થાય તં દિવ્યં નિર્જગામ ગિરિવ્રજાત્ ॥

યઃ સ સોદર્યવાન્નામ દ્વિયોધી કૃષ્ણસારથિઃ ।
અભ્યાસઘાતી સન્દૃશ્યો દુર્જયઃ સર્વરાજભિઃ ॥

ભીમાર્જુનાભ્યાં યોધાભ્યામાસ્થિતઃ કૃષ્ણસારથિઃ ।
શુશુભે રથવર્યોઽસૌ દુર્જયઃ સર્વધન્વિભિઃ ॥

શક્રવિષ્ણૂ હિ સઙ્ગ્રામે ચેરતુસ્તારકામયે ।
રથેન તેન વૈ કૃષ્ણ ઉપારુહ્ય યયૌ તદા ॥

એવમેતૌ મહાબાહૂ તદા દુષ્કરકારિણૌ ।
કૃષ્ણપ્રણીતૌ લોકેઽસ્મિન્નથે કો દ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

ઇત્યવોચન્વ્રજન્તં તં જરાસન્ધપુરાલયાઃ ।
વાસુદેવં નરશ્રેષ્ઠં યુક્તં વાતજવૈર્હયૈઃ ॥

તપ્તચામીકરાભેણ કિઙ્કિણીજાલમાલિના ।
મેઘનિર્ઘોષનાદેન જૈત્રેણામિત્રઘાતિના ॥

યેન શક્રો દાનવાનાં જઘાન નવતીર્નવ ।
તં પ્રાપ્ય સમહૃષ્યન્ત રથં તે પુરુષર્થભાઃ ॥

તતઃ કૃષ્ણં મહાબાહું ભ્રાતૃભ્યાં સહિતં તદા ।
રથસ્થં માગધા દૃષ્ટ્વા સમપદ્યન્ત વિસ્મિતાઃ ॥

હયૈર્દિવ્યૈઃ સમાયુક્તો રથો વાયુસમો જવે ।
અધિષ્ઠિતઃ સ શુશુભે કૃષ્ણેનાતીવ ભારત ॥

અસઙ્ગો દેવવિહિતસ્તસ્મિન્રથવરે ધ્વજઃ ।
યોજનાદ્દદૃશે શ્રીમાનિન્દ્રાયુધસમપ્રભઃ ॥

ચિન્તયામાસ કૃષ્ણોઽથ ગરુત્મન્તં સ ચાભ્યયાત્ ।
ક્ષણે તસ્મિન્સ તેનાસીચ્ચૈત્યવૃક્ષ ઇવોત્થિતઃ ॥

વ્યાદિતાસ્યૈર્મહાનાદૈઃ સહ ભૂતૈર્ધ્વજાલયૈઃ ।
તસ્મિન્રથવરે તસ્થૌ ગુરુત્માન્પન્નગાશનઃ ॥

દુર્નિરીક્ષ્યો હિ ભૂતાનાં તેજસાઽભ્યાધિકં બભૌ ।
આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને સહસ્રકિરણાવૃતઃ ॥

ન સજ્જતિ વૃક્ષેષુ શસ્ત્રૈશ્ચાપિ ન રિષ્યતે ।
દિવ્યો ધ્વજવરો રાજન્દૃશ્યતે ચેહ માનુષૈઃ ॥

તમાસ્થાય રથં દિવ્યં પર્જન્યસમનિઃ સ્વનમ્ ।
નિર્યયૌ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પાણ્ડવાભ્યાં સહાચ્યુતઃ ॥

યં લેભે વાસવાદ્રાજા વસુસ્તસ્માદ્બૃહદ્રથઃ ।
બૃહદ્રથાત્ક્રમેણૈવ પ્રાપ્તો બાર્હદ્રથો રથમ્ ॥

સ નિર્યાય મહાબાહુઃ પુણ્ડરીકેક્ષણસ્તતઃ ।
ગિરિવ્રજાદ્બહિસ્તસ્થૌ સમદેશે મહાયશાઃ ॥

તત્રૈનં નાગરાઃ સર્વે સત્કારેણાભ્યયુસ્તદા ।
બ્રાહ્મણપ્રમુખા રાજન્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

બન્ધનાદ્વિપ્રમુક્તાશ્ચ રાજાનો મધુસૂદનમ્ ।
પૂજયામાસુરૂચુશ્ચ સ્તુતિપૂર્વમિદં વચઃ ॥

નૈતચ્ચિત્રં મહાબાહો ત્વયિ દેવકિનન્દને ।
ભીમાર્જુનબલોપેતે ધર્મસ્ય પ્રતિપાલનમ્ ॥

જરાસન્ધહ્રદે ઘોરે દુઃખપઙ્કે નિમજ્જતામ્ ।
રાજ્ઞાં સમભ્યુદ્ધરમં યદિદં કૃતમદ્ય વૈ ॥

વિષ્ણો સમવસન્નાનાં ગિરિદુર્ગે સુદારુણે ।
દિષ્ટ્યા મોક્ષાદ્યશો દીપ્તમાપ્તં તે યદુનન્દન ॥

કિં કર્મઃ પુરુષવ્યાઘ્ર શાધિ નઃ પ્રણતિસ્થિતાન્ ।
કૃતમિત્યેવ તદ્વિદ્વિ નૃપૈર્યયદ્યપિ દુષ્કરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તાનુવાચ હૃમ્પીકેશઃ સમાશ્ચાસ્ય મહામનાઃ ।
યિધિષ્ઠિરો રાજસૂયં ક્રતુમાર્હતુમિચ્છતિ ॥

તસ્ય ધર્મપ્રવૃત્તસ્ય પાર્થિવત્વં ચિકીર્ષતઃ ।
સર્વૈર્ભવદ્ભિર્વિજ્ઞાય સાહાય્યં ક્રિયતામિતિ ॥

તતઃ સુપ્રીતમનસસ્તે નૃપા નૃપસત્તમ ।
તથેત્યેવાબ્રુવન્સર્વે પ્રતિગૃહ્યાસ્ય તાં ગિરમ્ ॥

રત્નભાજં ચ દાશાર્હં ચક્રુસ્તે પૃથિવીશ્વરાઃ ।
કૃચ્છ્રાઞ્જગ્રાહ ગોવિન્દસ્તેષાં તદનુકમ્પયા ॥

જરાસન્ધાત્મજશ્ચૈવ સહદેવો મહામનાઃ ।
નિર્યયૌ સજનામાત્યઃ પુરસ્કૃત્ય પુરોહિતમ્ ॥

સ નીચૈઃ પ્રણતો ભૂત્વા બહુરત્નપુરોગમઃ ।
સહદેવો નૃણાં દેવં વાસુદેવમુપસ્થિતઃ ॥

ભયાર્તાય તતસ્તસ્મૈ કૃષ્ણો દત્ત્વાઽભયં તદા ।
આદદેઽસ્ય મહાર્હાણિ રત્નાનિ પુરુષોત્તમઃ ॥
સદદેવ ઉવાચ ।

યત્કૃતં પુરુષવ્યાઘ્ર મમ પિત્રા જનાર્દન ।
તત્તે હૃદિ મહાબાહો ન કાર્યં પુરુષોત્તમ ॥

ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ ગોવિન્દ પ્રાસદં કુરુ મે પ્રભો ।
પિતુરિચ્છામિ સંસ્કારં કર્તું દેવકિનન્દન ॥

ત્વત્તોઽભ્યનુજ્ઞાં સમ્પ્રાપ્ય ભીમસેનાત્તથાર્જુનાત્ ।
નિર્ભયો વિચરિષ્યામિ યથાકામં યથાસુખમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં વિજ્ઞાપ્યમાનસ્ય સહદેવસ્ય મારિષ ।
પ્રહૃષ્ટો દેવકીપુત્રઃ પાણ્ડવૈ ચ મહારથૌ ॥

ક્રિયતાં સંસ્ક્રિયા રાજન્પિતુસ્ત ઇતિ ચાબ્રુવન્ ।
તચ્છ્રુત્વા વાસુદેવસ્ય પાર્થયોશ્ચ સ માગધઃ ॥

પ્રવિશ્ય નગરં તૂર્ણં સહ મન્ત્રિભિરપ્યુત ।
ચિતાં ચન્દનકાષ્ઠૈશ્ચ કાલેયસરલૈસ્તથા ॥

કાલાગરુસુનગન્ધૈશ્ચ તૈલૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
ઘૃતધારાશતૈશ્ચૈવ સુમનોભિશ્ચ ભારત ॥

સમન્તાદેવ કીર્યન્તોઽદહન્ત મગધાધિપમ્ ।
ઉદકં તસ્ય ચક્રેઽથ સહદેવઃ સહાનુજઃ ॥

કૃત્વા પિતુઃ સ્વર્ગગતિં નિર્યયૌ યત્ર કેશવઃ ।
પાણ્ડવૌ ચ મહાભાગૌ ભીમસેનાર્જુનાવુભૌ ॥

સ પ્રહ્વઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વ્યજ્ઞાપયત માધવમ્ ।
સહદેવ ઉવાચ ।
ઇમે રત્નાનિ ભૂરિણી ગોજાવિમહિષાદયઃ ॥

હસ્તિનોઽશ્વાશ્ચ ગોવિન્દ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
દીયતાં ધર્મરાજાય યથા વા મન્યતે ભવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભયાર્તાય તતસ્તસ્મૈ કૃત્વા કૃષ્ણોઽભયં તદા ।
અભ્યષિઞ્ચત રાજાનં સહદેવં જનાર્દનઃ ॥

માગધાનાં મહીપાલં જરાસન્ધાત્મજં તદા ।
આદદે ચ મહાર્હાણિ રત્નાનિ પુરુષોત્તમઃ ॥

ગત્વૈકત્વં સ કૃષ્ણેન પાર્થાભ્યાં ચાપિ સત્કૃતઃ ।
વિવેશ મતિમાન્ત્રાજા પુનર્બાર્હદ્રથં પુરમ્ ॥

પાર્થાભાયં સહિતઃ કૃષ્ણઃ સર્વૈશ્ચ વસુધાધિપૈઃ ।
યથાવયઃ સમાગમ્ય વિસસર્જ નરાધિપાન્ ॥

વિસૃજ્ય સર્વાન્નૃપતીન્રાજસૂયે મહાત્મભિઃ । આગન્તવ્યં ભવદ્ભિશ્ચ ધર્મરાજપ્રિયેપ્સુભિઃ ।

એવમુક્તા માધવેન સર્વે તે વસુધાધિપાઃ ।
એવમસ્ત્વિતિ ચાપ્યુક્ત્વા સમેતાઃ પરયા મુદા ॥

ભીમાર્જુનહૃષીકેશૈઃ પ્રહૃષ્ટાઃ પ્રયયુસ્તદા ।
રત્નાન્યાદાય ભૂરીણી જ્વલન્તો રિપુસૂદનાઃ ॥

કૃષ્ણસ્તુ સહ પાર્થાભ્યાં શ્રિયા પરમયા યુતઃ ।
રત્નાન્યાદાય ભૂરિણી પ્રયયૌ પુરુષર્ષભઃ ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થમુપાગમ્ય પાણ્ડવાભ્યાં સહાચ્યુતઃ ।
સમેત્ય ધર્મરાજાનં પ્રીયમાણોઽભ્યભાષત ॥

દિષ્ટ્યા ભીમેન બલવાઞ્જરાસન્ધો નિપાતિતઃ ।
રાજાનો મોક્ષિતાશ્ચેમે બન્ધનાન્નૃપસત્તમ ॥

દિષ્ટ્યા કુશલિનૌ ચેમૌ ભીમસેનધનઞ્જયૌ ।
પુનઃ સ્વનગરં પ્રાપ્તાવક્ષતાવિતિ ભારત ॥

તતો યુધિષ્ઠિરઃ કૃષ્ણં પૂજયિત્વા યથાર્હતઃ ।
ભીમસેનાર્જુનૌ ચૈવ પ્રહૃષ્ટઃ પરિષસ્વજે ॥

તતઃ ક્ષીણે જરાસન્ધે ભ્રાતૃભ્યાં વિહિતં જયમ્ ।
અજાતશત્રુરાસાદ્ય મુમુદે ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥

હૃષ્ટશ્ચ ધર્મરાડ્વાક્યં જનાર્દનમભાષત ।
ત્વાં પ્રાપ્ય પુરુષવ્યાઘ્ર ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

માગધોઽસૌ બલોન્મત્તો જરાસન્ધઃ પ્રતાપવાન્ ।
રાજસૂયં ક્રતુશ્રેષ્ઠં પ્રાપ્સ્યામિ વિગતજ્વરઃ ॥

ત્વદ્બુદ્ધિબલમાશ્રિત્ય યાગાર્હોઽસ્મિ જનાર્દન ।
પીતં પૃથિવ્યાઃ ક્રુદ્ધેન યશસ્તે પુરુષોત્તમ ॥

જરાસન્ધવધેનૈવ પ્રાપ્તાસ્તે વિપુલાઃ શ્રિયઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવં સમ્ભાષ્ય કૌન્તેયઃ પ્રાદાદ્રથવરં પ્રભોઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય તુ ગોવિન્દો જરાસન્ધસ્ય તં રથમ્ ॥

પ્રહૃષ્ટસ્તસ્ય મુમુદે ફલ્ગુનેન જનાર્દનઃ ।
પ્રીતિમાનભવદ્રાજન્ધર્મરાજપુરસ્કૃતઃ ॥

યથાવયઃ સમાગમ્ય ભ્રાતૃભિઃ સહ પાણ્ડવઃ ।
સત્કૃત્ય પૂજયિત્વા ચ વિસસર્જ નરાધિપાન્ ॥

યુધિષ્ઠિરાભ્યનુજ્ઞાતાસ્તે નૃપા હૃષ્ટમાનસાઃ ।
જગ્મુઃ સ્વદેશાંસ્ત્વરિતા યાનૈરુચ્ચાવચૈસ્તતઃ ॥

એવં પુરુષશાર્દૂલો મહાબુદ્ધિર્જનાર્દનઃ ।
પાણ્ડવૈર્ઘાતયામાસ જરાસન્ધમરિં તદા ॥

ઘાતયિત્વા જરાસન્ધં બુદ્ધિપૂર્વમરિન્દમઃ ।
ધર્મરાજમનુજ્ઞાપ્ય પૃથાં કૃષ્ણાં ચ ભારત ॥

સુભદ્રાં ભીમસેનં ચ ફાલ્ગુનં યમજૌ તથા ।
ધૌમ્યમામન્ત્રયિત્વા ચ પ્રયયૌ સ્વાં પુરીં પ્રતિ ॥

પાણ્ડવૈરનુધાવદ્ભિર્યુધિષ્ઠિરપુરોગમૈઃ । હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ પ્રાપ્ય ચાનુત્તમં યશઃ ।
જગામ હૃષ્ટઃ કૃષ્ણસ્તુ પુનર્દ્વારવતીં પુરીમ્ ॥

તેનૈવ રથમુખ્યેન મનસસ્તુલ્યગામિના ।
ધર્મરાજવિસૃષ્ટેન દિવ્યેનાનાદયન્દિશઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરમુખાઃ પાણ્ડવા ભરતર્ષભ ।
પ્રદક્ષિણમકુર્વન્ત કૃષ્ણમક્લિષ્ટકારિણમ્ ॥

તતો ગતે ભગવતિ કૃષ્ણે દેવકિનન્દને ।
જયં લબ્ધ્વા સુવિપુલં રાજ્ઞાં દત્ત્વાઽભયં તદા ॥

સંવર્ધિતં યશો ભૂયઃ કર્મણા તેન ભારત ।
દ્રૌપદ્યાઃ પાણ્ડવા રાજન્પરાં પ્રીતિમવર્ધયન્ ॥

તસ્મિન્કાલે તુ યદ્યુક્તં ધર્મકામાર્થસંહિતમ્ ।
તદ્રાજા ધર્મતશ્ચક્રે પ્રજાપાલનકીર્તનમ્ ॥