મહાભારત · અધ્યાય 2.21

એષ પાર્થ મહાન્ભાતિ પશુમાન્નિત્યમમ્બુમાન્ ।
નિરામયઃ સુવેશ્માઢ્યો નિવેશો માગધઃ શુભઃ ॥

વૈહારો વિપુલઃ શૈલો વારાહો વૃષભસ્તથા ।
તથા ઋષિગિરિસ્તાત શુભાશ્ચૈત્યકપઞ્ચમાઃ ॥

એતે પઞ્ચમહાશૃઙ્ગાઃ પર્વતાઃ શીતલદ્રુમાઃ ।
રક્ષન્તીવાભિસંહત્ય સંહતાઙ્ગા ગિરિવ્રજમ્ ॥

પુષ્પવેષ્ટિતશાખાગ્રૈર્ગન્ધવદ્ભિર્મનોહરૈઃ ।
નિગૂઢા ઇવ લોધ્રાણાં વનૈઃ કામિજનપ્રિયૈઃ ॥

યત્ર દીર્ઘતમા નામ ઋષિઃ પરમન્ત્રિતઃ । શૂદ્રાયાં ગૌતમો યત્ર મહાત્મા સંશિતવ્રતઃ ।
ઔશીનર્યામજનયત્કાક્ષીવાદ્યાન્સુતાન્મુનિઃ ॥

ગૌતમઃ પ્રણયાત્તસ્માદ્યથાઽસૌ તત્ર સદ્મનિ । ભજતે માગધં વંશં સ નૃપાણામનુગ્રહઃ ।

અઙ્ગવઙ્ગાદયશ્ચૈવ રાજાનઃ સુમહાબલાઃ ।
ગૌતમક્ષયમભ્યેત્ય રમન્તે સ્મ પુરાર્જુન ॥

વનરાજીસ્તુ પશ્યેમાઃ પિપ્લાનાં મનોરમાઃ ।
લોઘ્રાણાં ચ શુભાઃ પાર્થ ગૌતમૌકઃ સમીપજાઃ ॥

અર્બુદઃ શક્રવાપી ચ પન્નગૌ શત્રુતાપનૌ ।
સ્વસ્તિકસ્યાલયશ્ચાત્ર મણિનાગસ્ય ચોત્તમઃ ॥

અપારિહાર્યા મેઘાનાં માગધા મનુના કૃતાઃ ।
કૌશિકો મણિમાંશ્ચૈવ ચક્રાતે ચાપ્યનુગ્રહમ્ ॥

પાણ્ડરે વિપુલે ચૈવ તથા વારાહકેઽપિ ચ ।
ચૈત્યકે ચજ ગિરિશ્રેષ્ઠે માદઙ્ગે ચ શિલોચ્ચયે ॥

એતેષુ પર્વતેન્દ્રેષુ સર્વસિદ્ધસમાલયાઃ ।
યતીનામાશ્રમાશ્ચૈવ મુનીનાં ચ મહાત્મનામ્ ॥

વૃષભસ્ય તમાલસ્ય મહાવીર્યસ્ય વૈ તથા ।
ગન્ધર્વરક્ષસાં ચૈવ નાગાનાં ચ તથાઽલયાઃ ॥

કક્ષીવતસ્તપોવીર્યાત્તપોદા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । પુણ્યતીર્થાશ્ચ તે સર્વે સિદ્ધાનાં ચૈવ કીર્તિતાઃ ।
મણેશ્ચ દર્શનાદેવ ભદ્રં શિવમવાપ્નુયાત્ ॥

એવં પ્રાપ્ય પુરં રમ્યં દુરાધર્પં સમન્તતઃ ॥
અર્થસિદ્ધિં ત્વનુપમાં જરાસન્ધોઽભિમન્યતે ॥

વયમાસાદને તસ્ય દર્પમદ્ય હરેમ હિ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા તતઃ સર્વે ભ્રાતરો વિપુલૌજસઃ ॥

વાર્ષ્ણેયઃ પાણ્ડવૌ ચૈવ પ્રતસ્થુર્માગધં પુરમ્ ।
હૃષ્ટપુષ્ટજનોપેતં ચાતુર્વર્ણ્યસમાકુલમ્ ॥

સ્ફીતોત્સવમનાધૃષ્યમાસેદુશ્ચ ગિરિવ્રજતમ્ ।
તતો દ્વારમનાસાદ્ય પુરસ્ય ગિરિમુચ્છ્રિતમ્ ॥

બાર્હદ્રથૈઃ પૂજ્યમાનં તથા નગરવાસિભિઃ ।
માગધાનાં તુ રુચિરં ચૈત્યકાન્તરમાદ્રવન્ ॥

યત્ર માંસાદમૃષભમાસસાદ બૃહદ્રથઃ ।
તં હત્વા માસતાલાભિસ્તિસ્રો ભેરીકારયત્ ॥

સ્વપુરે સ્થાપયામાસ તેન ચાનહ્ય ચર્મણા ।
યત્ર તાઃ પ્રાણદન્ભેર્યો દિવ્યપુષ્પાવચૂર્ણિતાઃ ॥

ભઙ્ક્ત્વા ભેરીત્રયં તેઽપિ ચૈત્યપ્રાકારમાદ્રવન્ ।
દ્વારતોઽભિમુખાઃ સર્વે યયુર્નાનાયુધાસ્તધા ॥

માગધાનાં સુરુચિરં ચૈત્યકં તં સમાદ્રવન્ ।
શિરસીવ સમાઘ્નન્તો જરાસન્ધં જિઘાંસ્વઃ ॥

સ્થિરં સુવિપુલં શૃઙ્ગં સુમહત્તત્પુરાતનમ્ ।
અર્ચિતં ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ સતતં સુપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

વિપુલૈર્બાહુભિર્વીરસ્તેઽભિહત્યાભ્યપાતયન્ ।
તતસ્તે માગધં હૃષ્ટાઃ પુરં પ્રવિવિશુસ્તદા ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તુ દુર્નિમિત્તાનિ જરાસન્ધમદર્શયન્ ॥

પર્યુગ્ન્યકુર્વંશ્ચ નૃપં દ્વિરદસ્થં પુરોહિતાઃ । તતસ્તચ્છાન્તયે રાજા જરાસન્ધઃ પ્રતાપવાન્ ।
દીક્ષિતો નિયમસ્થોઽસાવુપવાસપરોઽભવત્ ॥

સ્નાતકવ્રતિનસ્તે તુ બાહુશસ્ત્રા નિરાયુધાઃ ।
યુયુત્સવઃ પ્રવિવિશુર્જરાસન્ધેન ભારત ॥

ભક્ષ્યમાલ્યાપણાનાં ચ દદૃશુઃ શ્રિયમુત્તમામ્ ।
સ્ફીતાં સર્વગુણોપેતાં સર્વકામસમૃદ્ધિનામ્ ॥

તાં તુ દૃષ્ટ્વા સમૃદ્ધિં તે વીથ્યાં તસ્યાં નરોત્તમાઃ । રાજમાર્ગેણ ગચ્છન્તઃ કૃષ્ણભીમધનઞ્જયાઃ ।
બલાદ્ગૃહીત્વા માલ્યાનિ માલાકારાન્મહાબલાઃ ॥

કર્પૂરશૃઙ્ગં કોષ્ઠં ચ સફલં ચાન્તરાપણે ।
વૈશ્યાદ્બલાદ્ગૃહીત્વા તે વિહૃત્ય ચ મહારથાઃ ॥

વિરાગવસનાઃ સર્વે સ્રગ્વિણો મૃષ્ટકુણ્ડલાઃ ।
નિવેશનમથાજગ્મુર્જરાસન્ધસ્ય ધીમતઃ ॥

ગોવાસમિવ વીક્ષન્તઃ સિંહા હૈમવતા યથા ।
શાલસ્તમ્ભનિભાસ્તેષાં ચન્દનાગુરુરૂષિતાઃ ॥

અશોભન્ત મહારાજ બાહવો યુદ્ધશાલિનામ્ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા દ્વિરદપ્રખ્યાઞ્શાલસ્કન્દાનિવોદ્ગતાન્ ॥

વ્યૂઢોરસ્કાન્માગધાનાં વિસ્મયઃ સમપદ્યત ।
અદ્વારેણાભ્યવસ્કન્દ્ય વિવિશુર્માગધાલયમ્ ॥

તે ત્વતીત્ય જનાકીર્ણાઃ કક્ષાસ્તિસ્રો નરર્ષભાઃ ।
અહઙ્કારેણ રાજાનમુપતસ્થુર્ગતવ્યથાઃ ॥

ભો શબ્દેનૈવ રાજાનમુચુસ્તે તુ મહારથાઃ । તાન્પાદ્યમધુપર્કાર્હાન્ગવાર્હાન્સત્કૃતિં ગતાન્ ।
પ્રત્યુત્થાય જરાસન્ધ ઉપતસ્થે યથાવિધિ ॥

ઉવાચ ચૈતાન્રાજાઽસૌ સ્વાગતં વોસ્ત્વિતિ પ્રભુઃ ।
મૌનમાસીત્તદા પાર્થભીમયોર્જનમેજય ॥

તેષાં મધ્યે મહાબુદ્ધિઃ કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ।
વક્તું નાયાતિ રાજેન્દ્ર એતયોર્નિયમસ્થયોઃ ॥

અર્વાઙ્નિશીથાત્પરતસ્ત્વાયા સાર્ધં વદિષ્યતઃ । યજ્ઞાગારે સ્થાપયિત્વા રાજા રાજગૃહં વદિષ્યતઃ ।

તતોઽર્ધરાત્રે સમ્પ્રાપ્તે યાતો યત્ર સ્થિતા દ્વિજાઃ ।
તસ્ય હ્યેતદ્વ્રતં રાજન્બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતમ્ ॥

સ્નાતકાન્બ્રાહ્મણાન્પ્રાપ્તાઞ્શ્રુત્વા સ સમિતિઞ્જયઃ ।
અપ્યર્ધરાત્રે નૃપતિઃ પ્રત્યુદ્ગચ્છતિ ભારત ॥

તાંસ્ત્વપૂર્વેણ વેષેણ દૃષ્ટ્વા સ નૃપસત્તમઃ ।
ઉપતસ્થે જરાન્ધો વિસ્મિતશ્ચાભવત્તદા ॥

તે તુ દૃષ્ટ્વૈવ રાજાનં જરાસન્ધં નરર્ષભાઃ ।
ઇદમૂચુરમિત્રઘ્નાઃ સર્વે ભરતસત્તમ ॥

સ્વસ્ત્યસ્તુ કુશલં રાજન્નિતિ તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ ।
તં નૃપં નૃપશાર્દૂલ પ્રેક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥

તાનબ્રવીઞ્જરાસન્ધસ્તથા પાણ્ડવયાદવાન્ ।
આસ્યતામિતિ રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણચ્છદ્મસંવૃતાન્ ॥

અથોપવિવિશુઃ સર્વે ત્રયસ્તે પુરુષર્ષભાઃ ।
સમ્પ્રદીપ્તાસ્ત્રયો લક્ષ્મ્યા મહાધ્વર ઇવાગ્નયઃ ॥

તાનુવાચ જરાસન્ધઃ સત્યસન્ધો નરાધિપઃ ।
વિગર્હમાણઃ કૌરવ્ય વેષગ્રહણવૈકૃતાન્ ॥
ન સ્નાતકવ્રતા વિપ્રા વહિર્માલ્યાનુલેપનાઃ ॥

ભવન્તીતિ નૃલોકેઽસ્મિન્વિદિતં મમ સર્વશઃ ।
કે યૂયં પુષ્પવન્તશ્ચ ભુજૈર્જ્યાકૃતલક્ષણૈઃ ॥

બિભ્રતઃ ક્ષાત્રમોજશ્ચ બ્રાહ્મણ્યં પ્રતિજાનથ ।
એવં વિરાગવસના બહિર્માલ્યાનુલેપનાઃ ॥

ક્ષત્રિયા એવ લોકેઽસ્મિન્વિદિતા મમ સર્વશઃ ॥
સત્યં વદત કે યૂયં સત્યં રાજસુ શોભતે ॥

ચૈત્યકસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગં ભિત્ત્વા કિમિહ સદ્મનિ ।
અદ્વારેણ પ્રવિષ્ટાઃ સ્થ નિર્ભયા રાજકિલ્વિષાત્ ॥

વદધ્વં વાચિ વીર્યં ચ બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।
કર્મ ચૈતદ્વિલિઙ્ગસ્થં કિં વોઽદ્ય પ્રસમીક્ષિતમ્ ॥

એવં ચ મામુપાસ્થાય કસ્માચ્ચ વિધિર્નાહણામ્ ।
પ્રણીતાં નાનુગૃહ્ણીત કાર્યં કિં વાઽસ્મદાગમે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તે તતઃ કૃષ્ણઃ પ્રત્યુવાચ મહામનાઃ ।
સ્નિગ્ધગમભીરયા વાચા વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ।

સ્નાતકાન્બ્રાહ્મણાન્રાજન્વિદ્ધ્યસ્માંસ્ત્વં નરાધિપ ।
સ્નાતકવ્રતિનો રાજન્બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વિશઃ ॥

વિશેષનિયમાશ્ચૈષામવિશેષાશ્ચ સન્ત્યુત ।
વિશેષવાંશ્ચ સતતં ક્ષત્રિયઃ શ્રિયમૃચ્છતિ ॥

પુષ્પવત્સુ ધ્રુવા શ્રીશ્ચ પુષ્પવન્તસ્તતો વયમ્ ।
ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યસ્તુ ન તથા વાક્યવીર્યવાન્ ॥
અમ્પ્રગલ્ભં વચસ્તસ્ય તસ્માદ્બાર્હદ્રથેરિતમ્ ॥

સ્વવીર્યં ક્ષત્રિયાણાં તુ બાહ્વોર્ધાતા ન્યવેશયત્ ।
તદ્દિદૃક્ષસિ ચેદ્રાજન્દ્રષ્ટાસ્યદ્ય ન સંશયટઃ ॥

અદ્વારેણ રિમ્પોર્ગેહં દ્વારેણ સુહૃદો ગૃહાન્ ।
પ્રવિશન્તિ નરા ધીરા દ્વારાણ્યેતાનિ ધર્મતઃ ॥

કાર્યવન્તો ગૃહાનેત્ય શત્રુતો નાર્હણાં વયમ્ ।
પ્રતિગૃહ્ણીમ્ તદ્વિદ્વિ એતન્નઃ શાશ્વતં વ્રતમ્ ॥