મહાભારત · અધ્યાય 2.14

સર્વૈર્ગુણૈર્મહારાજ રાજસૂયં ત્વમર્હસિ ।
જાનતસ્ત્વેવ તે સર્વં કિઞ્ચિદ્વક્ષ્યામિ ભારત ॥

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રં યદવશેષિતમ્ ।
તસ્માદવરજં લોકે યદિદં ક્ષત્રસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

કૃતોઽયં કલુસઙ્કલ્પઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપ ।
નિદેશવાગ્ભિસ્તત્તેહ વિદિતં ભરતર્ષભ ॥

ઐલસ્યેક્ષ્વાકુવંશસ્ય પ્રકૃતિં પરિચક્ષતે ।
રાજાનઃ શ્રેણિબદ્ધાશ્ચ તથાઽન્યે ક્ષત્રિયા ભુવિ ॥

ઐલવંશ્યાશ્ચ યે રાજંસ્તથૈવેક્ષ્વાકવો નૃપાઃ ।
તાનિ ચૈકશતં વિદ્ધિ કુલાનિ ભરતર્ષભ ॥

યયાતેસ્ત્વેવ ભોજાનાં વિસ્તરો ગુણતો મહાન્ ।
ભજતેઽદ્ય મહારાજ વિસ્તરં સચતુર્દિશમ્ ॥

તેષાં તથૈવ તાં લક્ષ્મીં સર્વક્ષત્રમુપાસતે ।
ઇદાનીમેવ વૈ રાજઞ્જરાસન્ધો મહીપતિઃ ॥

અભિભૂય શ્રિયં તેષાં કુલાનામભિષેચિતઃ ।
સ્થિતો મૂર્ધ્નિ નરેન્દ્રાણામોજસાઽક્રમ્ય સર્વશઃ ॥

સોઽવનીં મધ્યમાં ભુક્ત્વા મિથો ભેદમમન્યત ।
પ્રભુર્યસ્તુ પરો રાજા યસ્મિન્નેકવશે જગત્ ॥

સ સામ્રાજ્યં મહારાજ પ્રાપ્તો ભવતિ યોગતઃ ।
તં સ રાજા જરાસન્ધં સંશ્રિત્ય કિલ સર્વશઃ ॥

રાજન્સેનાપતિર્જાતઃ શિશુપાલઃ પ્રતાપવાન્ ।
તમેવ ચ મહારાજ શિષ્યવત્સમુપસ્થિતઃ ॥

વક્રઃ કરૂષાધિપતિર્માયાયોધી મહાબલઃ ॥
અપરૌ ચ મહાવીર્યૌ મહાત્માનૌ સમાશ્રિતૌ ॥

જરાસન્ધં મહાવીર્યં તૌ હિંસડિમ્બિકાવુભૌ । વક્રદન્તઃ કરૂષસ્ય કરભો મેઘવાહનઃ ।
મૂર્ધ્ના દિવ્યં મણિં બિભ્રદ્યમદ્ભુતમણિં વિદુઃ ॥

મરું ચ નરકં ચૈવ શાસ્તિ યો યવનાધિપઃ ।
અપર્યન્તબલો રાજા પ્રતીચ્યાં વરુણો યથા ॥

ભગદત્તો મહારાજ વૃદ્ધસ્તવ પિતુઃ સખા ।
સ વાચા પ્રણતસ્તસ્ય કર્મણા ચ વિશેષતઃ ॥

સ્નેહબદ્ધશ્ચ મનસા પિતૃવદ્ભક્તિમાંસ્ત્વયિ ।
પ્રતીચ્યાં દક્ષિણં ચાન્તં પૃથિવ્યાઃ પ્રતિ યો નૃપઃ ॥

માતુલો ભવતઃ શૂરઃ પુરુજિત્કુન્તિવર્ધનઃ ।
સ તે સન્નિતિમાનેકઃ સ્નેહતઃ શત્રુસૂદનઃ ॥

જરાસન્ધં ગતસ્ત્વેવ પુરા યો ન મયા હતઃ ।
પુરુષોત્તમવિજ્ઞાતો યોસૌ ચેદિષુ દુર્મતિઃ ॥

આત્માનં પ્રતિજાનાતિ લોકેઽસ્મિન્પુરુષોત્તમમ્ ।
આદત્તે સતતં મોહાદ્યઃ સ ચિહ્નં ચ મામકમ્ ॥

વઙ્ગપુણ્ડ્રકિરાતેષુ રાજા બલસમન્વિતઃ ।
પૌણ્ડ્રકો વાસુદેવેતિ યોસૌ લોકેઽભિવિશ્રુતઃ ॥

ચતુર્થભાઙ્મહારાજ ભોજ ઇન્દ્રસખો બલી ।
વિદ્યાબલાદ્યો વ્યજયત્સ પાણ્ડ્યક્રથકૈશિકાન્ ॥

ભ્રાતા તસ્યાકૃતિઃ શૂરો જામદગ્ન્યસમોઽભવત્ ।
સ ભક્તો માગધં રાજા ભીષ્મકઃ પરવીરહા ॥

પ્રિયાણ્યાચરતઃ પ્રહ્વાન્સદા સમ્બન્ધિનસ્તતઃ ।
ભજતો ન ભજત્યસ્માનપ્રિયેષુ વ્યવસ્થિતઃ ॥

ન કુલં સબલં રાજન્નભ્યજાનાત્તથાઽત્મનઃ ।
પશ્યમાનો યશો દીપ્તં જરાસન્ધમુપસ્થિતઃ ॥

ઉદીચ્યાશ્ચ તથા ભોજાઃ કુલાન્યષ્ટાદશ પ્રભો ।
જરાસન્ધભયાદેવ પ્રતીચીં દિશમાસ્થિતાઃ ॥

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ શાલ્વાઃ પટચ્ચરાઃ ।
સુસ્થલાશ્ચ સુકુટ્ટાશ્ચ કુલિન્દાઃ કુન્તિભિઃ સહ ॥

શાલ્વાયનાશ્ચ રાજાનઃ સોદર્યાનુચરૈઃ સહ ।
દક્ષિણા યે ચ પઞ્ચાલાઃ પૂર્વાઃ કુન્તિષુ કોસલાઃ ॥

તથોત્તરાં દિશં ચાપિ પરિત્યજ્ય ભયાર્દિતાઃ ।
મત્સ્યાઃ સન્ન્યસ્તપાદાશ્ચ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતાઃ ॥

તથૈવ સર્વપઞ્ચાલા જરાસન્ધભાયર્દિતાઃ ।
સ્વરાજ્યં સમ્પરિત્યજ્ય વિદ્રુતાઃ સર્વતોદિશમ્ ॥

અગ્રતો હ્યસ્ય પાઞ્ચાલાસ્તત્રાનીકે મહાત્મનઃ ।
અનિર્ગતે સારબલે માગધેભ્યો ગિરિવ્રજાત્ ॥

ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ પુરા નિર્જિત્ય બાન્ધવાન્ ।
બાર્હદ્રથસુતે દેવ્યાવુપાગચ્છદ્વૃથામતિઃ ॥

અસ્તિઃ પ્રાસ્તિશ્ચ નામ્ના તે સહદેવાનુજેઽબલે ।
બલેન તેન સ્વજ્ઞાતીનભિભૂય વૃથામતિઃ ॥

શ્રૈષ્ઠ્યં પ્રાપ્તઃ સ તસ્યાસીદતીવાપનયો મહાન્ ।
ભોજરાજન્યવૃદ્ધૈશ્ચ પીડ્યમાનૈર્દુરાત્મના ॥

જ્ઞાતિત્રાણમભીપ્સદ્ભિરસ્મત્સમ્ભાવના કૃતા ।
દત્વાઽક્રૂરાય સુતનું તામાહુકસુતાં તદા ॥

સઙ્કર્ષણદ્વિતીયેન જ્ઞાતિકાર્યં મયા કૃતમ્ ।
હતૌ કંસસુનામાનૌ મયા રામેણ ચાપ્યુત ॥

હત્વા કંસં તથૈવાદૌ જરાસન્ધસ્ય બિભ્યતઃ ।
મયા રામેણ ચાન્યત્ર જ્ઞાતયઃ પરિપાલિતઃ ॥

ભયે તુ સમતિક્રાન્તે જરાસન્ધે સમુદ્યતે ।
મન્ત્રોઽયં મન્ત્રિતો રાજન્કુલૈરષ્ટાદશાવરૈઃ ॥

અનારમન્તો નિઘ્નન્તો મહાસ્ત્રૈઃ શત્રુઘાતિભિઃ ।
ન હન્યામો વયં તસ્ય ત્રિભિર્વર્ષશતૈર્બલમ્ ॥

તસ્ય હ્યમરસઙ્કાશૌ બલેન બલિનાં વરૌ ।
નામભ્યાં હંસડિબિકાવશસ્ત્રનિધનાવુભૌ ॥

તાવુભૌ સહિતૌ વીરૌ જરાસન્ધશ્ચ વીર્યવાન્ ।
ત્રયસ્ત્રયાણાં લોકાનાં પર્યાપ્તા ઇતિ મે મતિઃ ॥

ન હિ કેવલમસ્માકં યાવન્તોઽન્યે ચ પાર્થિવાઃ ।
તથૈવ તેષામાસીચ્ચ બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાં વર ॥

અષ્ટાદશ મયા તસ્ય સઙ્ગ્રામા રોમહર્ષણાઃ ।
દત્તા ન ચ હતો રાજઞ્જરાસન્ધો મહાબલઃ ॥

અથ હંસ ઇતિ ખ્યાતઃ કશ્ચિદાસીન્મહાન્નૃપઃ ।
રામેણ સ હતસ્તત્ર સઙ્ગ્રામેઽષ્ટાદશાવરે ॥

હતો હંસ ઇતિ પ્રોક્તસ્ય કેનાપિ ભારત ।
તચ્છ્રુત્વા ડિબિકો રાજન્યમુનામ્ભસ્યમજ્જત ॥

વિના હસેન લોકેઽસ્મિન્નાહં જીવિતુમુત્સહે ।
ઇત્યેતાં મતિમાસ્થાય ડિબિકો નિધનં ગતઃ ॥

તથા તુ ડિબિકં શ્રુત્વા હંસઃ પરુપુરઞ્જયઃ ।
પ્રપેદે યમુનામેવ સોપિ તસ્યાં ન્યમજ્જત ॥

તૌ સ રાજા જરાજન્ધઃ શ્રુત્વા ચ નિધનં ગતૌ ।
પુરં શૂન્યેન મનસા પ્રયયૌ ભરતર્ષભ ॥

તતો વયમિત્રઘ્ન તસ્મિન્પ્રતિગતે નૃપે ।
પુનરાન્દિનઃ સર્વે મધુરાયાં વસામહે ॥

યદા ત્વભ્યેત્ય પિતરં સા વૈ રાજીવલોચના । કંસભાર્યા જરાસન્ધં દુહિતા માગધં નૃપમ્ ।
ચોદયત્યેવ રાજેન્દ્ર પતિવ્યસનદુઃખિતા ॥

પતિઘ્નં મે જહીત્યેવં પુનઃ પુનરરિન્દમ ।
તતો વયં મહારાજ તં મન્ત્રં પૂર્વમન્ત્રિતમ્ ॥

સંસ્મરન્તો વિમનસો વ્યપયાતા નરાધિપ ।
પૃથક્ત્વેન મહારાજ સઙ્ક્ષિપ્ય મહતીં શ્રિયમ્ ॥

પલાયામો ભયાત્તસ્ય સસુતજ્ઞાતિબાન્ધવાઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વે સ્મ પ્રતીચીં દિશમાશ્રિતાઃ ॥

કુશસ્થલીં પુરીં રમ્યાં રૈવતેનોપશોભિતામ્ ।
તતો નિવેશં તસ્યાં ચ કૃતવન્તો વયં નૃપ ॥

તથૈવ દુર્ગસંસ્કારં દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ।
સ્ત્રિયોઽપિ યસ્યાં યુધ્યેયુઃ કિમુ વૃષ્ણિમહારથાઃ ॥

તસ્યાં વયમમિત્રઘ્ન નિવસામોઽકુતોભયાઃ ।
આલોચ્ય ગિરિમુખ્યં તં માગધં તીર્ણમેવ ચ ॥

માધવાઃ કુરુશાર્દૂલ પરાં મુદમવાપ્નુવન્ ।
એવં વયં જરાસન્ધાદભિતઃ કૃતકિલ્બિષાઃ ॥

સામર્થ્યવન્તઃ સમ્બન્ધાદ્ગોમન્તં સમુપાશ્રિતાઃ ।
ત્રિયોજનાયતં સદ્મ ત્રિસ્કન્ધં યોજનાવધિ ॥

યોજનાન્તે શતદ્વારં વીરવિક્રમતોરણમ્ ।
અષ્ટાદશાવરૈર્નદ્ધં ક્ષત્રિયૈર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥

અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ ભ્રાતૃણાં સન્તિ નઃ કલે ।
આહુકસ્ય શતં પુત્રા એકૈકસ્ત્રિદશાવરઃ ॥

ચારુદેષ્ણઃ સહ ભ્રાત્રા ચક્રદેવોઽથ સાત્યકિઃ ।
અહં ચ રોહિણેયશ્ચ સામ્બઃ પ્રદ્યુમ્ન એવ ચ ॥

એવમેતે રથાઃ સપ્ત રાજન્નન્યાન્નિબોધ મે ।
કૃતવર્મા હ્યનાધૃષ્ટિઃ સમીકઃ સમિર્તિજયઃ ॥

કઙ્કઃ શઙ્કુશ્ચ કુન્તિશ્ચ સપ્તૈતે વૈ મહારથાઃ ।
પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ ભાનુરક્રૂરસારણૌ ॥

નિશઠશ્ચ ગદશ્ચૈવ સપ્ત ચૈતે મહારથાઃ ।
વિકમો ઝિલ્લિબભ્રૂ ચ ઉદ્ધવોઽથ વિદૂરથઃ ॥

વસુદેવોગ્રસેનૌ ચ સપ્તૈતે મન્ત્રિપુઙ્ગવાઃ ।
પ્રસેનજિચ્ચ યમલો રાજરાજગુણાન્વિતઃ ॥

સ્યમન્તકો મણિર્યસ્ય રુક્મં નિસ્રુવતે બહુ ।
પુત્રૌ ચાન્ધકભોજસ્ય વૃદ્ધો રાજા ચ તે દશ ॥

વજ્રસંહનના વીરી વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।
સ્મરન્તો મધ્યમં દેશં વૃષ્ણિવીરા ગતજ્વરાઃ ॥

પાણ્ડવૈશ્ચાપિ સતતં નાથવન્તો વયં નૃપ ।
સર્વસમ્પદ્ગુણૈઃ સિદ્ધે તસ્મિન્નેવં વ્યવસ્થિતે ॥

ક્ષત્રે સમ્રાજમાત્માનં કર્તુમર્હસિ ભારત ।
દુર્યોધનં શાન્તનવં દ્રોણં દ્રૌણાયનિં કૃપમ્ ॥

કર્ણં ચ શિશુપાલં ચ રુક્મિણં ચ ધનુર્ધરમ્ ।
એકલવ્યં દ્રુમં શ્વેતં શૈબ્યં શકુનિમેવ ચ ॥

એતાનજિત્વા સઙ્ગ્રામે કથં શક્નોષિ તં ક્રતુમ્ ।
તથૈતે ગૌરવેણૈવ ન યોત્સ્યન્તિ નરાધિપાઃ ॥

એકસ્તત્ર બલોન્મત્તઃ કર્ણો વૈકર્તનો વૃષા ।
યોત્સ્યતે સ પરામર્ષી દિવ્યાસ્રબલગર્વિતઃ ॥

ન તુ શક્યં જરાસન્ધે જીવમાને મહાબલ રાજસૂયસ્ત્વયાઽવાપ્તુમેષા રાજન્મતિર્મમ ॥

તેન રુદ્ધા હિ રાજાનઃ સર્વે જિત્વા ગિરિવ્રજે ।
કન્દરે પર્વતેન્દ્રસ્ય સિંહેનેવ મહાદ્વિપાઃ ॥

સ હિ રાજા જરાસન્ધો યિયક્ષુર્વસુધાધિપૈઃ । અભિષિક્તઃ સ રાજન્યૈઃ સહસ્રૈરુત ચાષ્ટભિઃ ।
મહાદેવં મહાત્માનમુમાપતિમરિન્દમ ॥

આરાધ્ય તપસોગ્રેણ નિર્જિતાસ્તેન પાર્થિવાઃ ।
પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ પારં સ ગતઃ પાર્થિવસત્તમ ॥

સ હિ નિર્જિત્ય નિર્જિત્ય પાર્થિવાન્પૃતનાગતાન્ ।
પુરમાનીય બદ્ધ્વા ચ ચકાર પુરુષવ્રજમ્ ॥

વયં ચૈવ મહારાજ જરાસન્ધભયાત્તદા ।
મધુરા સમ્પરિત્યજ્ય ગતા દ્વારવતીં પુરીમ્ ॥

યદિ ત્વેનં મહારાજ યજ્ઞં પ્રાપ્તુમભીપ્સસિ ।
યતસ્વ તેષાં મોક્ષાય જરાસન્ધવધાય ચ ॥

સમારમ્ભો ન શક્યોઽયમન્યથા કુરુનન્દન ।
રાજસૂયસ્ય કાર્ત્સ્ન્યેન કર્તું મતિમતાં વર ॥

ઇત્યેષા મે મતી રાજન્યથા વા મન્યસેઽનઘ ।
એવં ગતે મમાચક્ષ્વ સ્વયં નિશ્ચિત્ય હેતુભિઃ ॥