મહાભારત · અધ્યાય 2.13

ઋષેસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા નિશશ્વાસ યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચિન્તયન્રાજસૂયેષ્ટિં ન લેભે શર્મ ભારત ॥

રાજર્ષીણાં ચ તં શ્રુત્વા મહિમાનં મહાત્મનામ્ ।
યજ્વનાં કર્મભિઃ પુણ્યૈર્લોકપ્રાપ્તિં સમીક્ષ્ય ચ ॥

હરિશ્ચન્દ્રં ચ રાજર્ષિ રોજમાનં વિશેષતઃ ।
યજ્વાનં યજ્ઞમાહર્તું રાજસૂયમિયેષ સઃ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તતઃ સર્વાનર્ચયિત્વા સભાસદઃ ।
પ્રત્યર્ચિતશ્ચ તૈઃ સર્વૈર્યજ્ઞાયૈવ મનો દધે ॥

સ રાજસૂયં રાજેન્દ્ર કુરૂણામૃષભસ્તદા ।
આહર્તું પ્રવણં ચક્રે મનઃ સઞ્ચિન્ત્ય ચાસકૃત્ ॥

ભૂયશ્ચાદ્ભુતવીર્યૌજા ધર્મમેવાનુચિન્તયન્ ।
કિં હિતં સર્વલોકાનાં ભવેદિતિ મનો દધે ॥

અનુગૃહ્ણન્પ્રજાઃ સર્વાઃ સર્વધર્મભૃતાં વરઃ ।
અવિશેષેણ સર્વેષાં હિતં ચક્રે યુધિષ્ઠિરઃ ॥

સર્વેષાં દીયતાં દેયં મુષ્ણન્કોપમદાવુભૌ ।
સાધુ ધર્મેતિ ધર્મેતિ નાન્યચ્છ્રૂયેત ભાષિતમ્ ॥

એવં ગતે તતસ્તસ્મિન્પિતરીવાશ્વસઞ્જનાઃ ।
ન તસ્ય વિદ્યતે દ્રેષ્ટા તતોઽસ્યાજાતશત્રુતા ॥

પરિગ્રહાન્નરેન્દ્રસ્ય ભીમસ્ય પરિપાલનાત્ ।
શત્રૂણાં ક્ષપણાચ્ચૈવ બીભત્સોઃ સવ્યસાચિનઃ ॥

બલીનાં સમ્યગુત્થાનાન્નકુલસ્ય યશસ્વિનઃ ।
ધીમતઃ સહદેવસ્ય ધર્માણામનુશાસનાત્ ॥

વૈનત્યાત્સર્વતશ્ચૈવ નકુલસ્ય સ્વભાવતઃ ।
અવિગ્રહા વીતભયાઃ સ્વકર્મનિરતાઃ સદા ॥

નિકામવર્ષાઃ સ્ફીતાશ્ચ આસઞ્જનપદાસ્તથા ।
વાર્ધુષી યજ્ઞસત્વાનિ ગોરક્ષં કર્ષણં વણિક્ ॥

વિશેષાત્સર્વમેવૈતત્સઞ્જજ્ઞે રાજકર્મણા ।
અનુકર્ષં ચ નિષ્કર્ષં વ્યાધિપાવકમૂર્છનમ્ ॥

સર્વમેવ ન તત્રાસીદ્ધર્મનિત્યે યુધિષ્ઠિરે ।
દસ્યુભ્યો વઞ્ચકેભ્યશ્ચ રાજ્ઞઃ પ્રતિ પરસ્પરમ્ ॥

રાજવલ્લભતશ્ચૈવ નાશ્રૂયત મૃષાકૃતમ્ ।
પ્રિયં કર્તુમુપસ્થાતું બલિકર્મ સ્વકર્મજમ્ ॥

અભિહર્તું નૃપાઃ ષટ્્સુ પૃથક્્જાત્યૈશ્ચ નૈગમૈઃ ।
વવૃધે વિષયસ્તત્ર ધર્મનિત્યે યુધિષ્ઠિરે ॥

કામતોઽપ્યુપયુઞ્જાનૈ રાજસૈર્લોભજૈર્જનૈઃ ।
સર્વવ્યાપી સર્વગુણી સર્વસાહઃ સ સર્વરાટ્ ॥

યસ્મિન્નધિકૃતઃ સમ્રાડ્ ભ્રાજમાનો મહાયશાઃ । યત્ર રાજન્દશ દિશઃ પિતૃતો માતૃતસ્તથા ।
અનુરક્તાઃ પ્રજા આસન્નાગોપાલા દ્વિજાતયઃ ॥

સ મન્ત્રિણઃ સમાનાય્ય ભ્રાતૃંશ્ચ વદતાં વરઃ ।
રાજસૂયં પ્રતિ તદા પુનઃ પુનરપૃચ્છત ॥

તે પૃચ્છ્યમાનાઃ સહિતા વચોઽર્થ્યં મન્ત્રિણસ્તદા ।
યુધિષ્ઠિરં મહાપ્રાજ્ઞં યિયક્ષુમિદમબ્રુવન્ ॥

યેનાભિષિક્તો નૃપતિર્વારુણં ગુણમૃચ્છતિ ।
તેન રાજાઽપિ તં કુત્સ્નં સમ્રાડ્ગુણમભીપ્સૃતિ ॥

તસ્ય સમ્રાડ્ગુણાર્હસ્ય ભવતઃ કુરુનન્દન ।
રાજસૂયસ્ય સમયં મન્યન્તે સુહૃદસ્તવ ॥

તસ્ય યજ્ઞસ્ય સમયઃ સ્વાધીનઃ ક્ષત્રસમ્પદા ।
સામ્ના ષડગ્નયો યસ્મિંશ્ચીયન્તે શંસિતવ્રતૈઃ ॥

દર્વીહોમાનુપાદાય સર્વાન્યઃ પ્રાપ્નુતે ક્રતૂન્ ।
અભિષેકં ચ યજ્ઞાન્તે સર્વજિત્તેન ચોચ્યતે ॥

સમર્થોઽસિ મહાબાહો સર્વે તે વશગા વયમ્ ।
અચિરાત્ત્વં મહારાજ રાજસૂયમવાપ્સ્યસિ ॥

અવિચાર્ય મહારાજ રાજસૂયે મનઃ કુરુ ।
ઇત્યેવં સુહૃદઃ સર્વે પૃથક્ચ સહ ચાબ્રુવન્ ॥

સ ધર્મ્યં પાણ્ડવસ્તેષાં વચઃ શ્રુત્વા વિશામ્પતે ।
ધૃષ્ટમિષ્ટં વરિષ્ટં ચ જગ્રાહ મનસાઽરિહા ॥

શ્રુત્વા સુહૃદ્વચસ્તચ્ચ જાનંશ્ચાપ્યાત્મનઃ ક્ષમમ્ ।
સ પ્રશસ્તક્રિયારમ્ભઃ પરીક્ષામુપચક્રમે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ચતુર્ભિર્ભીમસેનાદ્યૈર્ભ્રાતૃભિઃ સહિતો હિતમ્ ।
એવમુક્તસ્તથા પાર્થો ધર્મ એવ મનો દધે ॥

સ રાજસૂયં રાજેન્દ્રઃ કુરૂણામૃષભઃ ક્રતુમ્ ।
જગામ મનસા સદ્ય આહરિષ્યન્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ભૂયસ્ત્વદ્ભુતવીર્યોપિ ધર્મમેવાનુપાલયન્ ।
પુનઃ પુનર્મનો દધ્રે રાજસૂયાય ભારત ॥

સ ભ્રાતૃભિઃ પુનર્ધીમાનૃત્વિગ્નિશ્ચ મહાત્મભિઃ ।
મન્ત્રિભિશ્ચાપિ સહિતો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ધૌમ્યદ્વૈપાયનાદ્યૈશ્ચ મન્ત્રયામાસ મન્ત્રવિત્ ।
વિરાટદ્રુપદાભ્યાં ચ સાત્યકેન ચ ધીમતા ॥

યુધામન્યૂત્તમૌજોભ્યાં સૌભદ્રેણ ચ ધીમતા ।
દ્રૌપદેયૈઃ પરં શૂરૈર્મન્ત્રયામાસ સંવૃતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

ભવન્તો રાજસૂયસ્ય સમ્રાડર્હસ્ય સુક્રતોઃ ।
શ્રદ્દધાનસ્ય વદત મમાવાપ્તિઃ કથં ભવેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તાસ્તુ તે તેન રાજ્ઞા રાજીવલોચન ।
ઇદમૂચુર્વચઃ કાલે ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

અર્હસ્ત્વમસિ ધર્મજ્ઞ રાજસૂયં મહાક્રતુમ્ ।
અથૈવમુક્તે નૃપતાવૃત્વિગ્ભિરૃષિભિસ્તથા ॥

મન્ત્રિણો ભ્રાતરશ્ચાસ્ય તદ્વચઃ પ્રત્યપૂજયન્ ।
સ તુ રાજા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનરેવાત્મનાઽત્મવાન્ ॥

ભૂયો વિમમૃશે પાર્થો લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
સામર્થ્યયોગં સમ્પ્રેક્ષ્ય દેશકાલૌ વ્યયાગમૌ ॥

વિમૃશ્ય સમ્યક્ ચ ધિયા કુર્વન્પ્રાજ્ઞો ન સીદતિ ।
નહિ યજ્ઞસમારમ્ભઃ કેવલાત્મવિનિશ્ચયાત્ ॥

ભવતીતિ સમાજ્ઞાય યત્નતઃ કાર્યમુદ્વહન્ ।
સ નિશ્ચયાર્થં કાર્યસ્ય કૃષ્ણમેવ જનાર્દનમ્ ॥

સર્વલોકાત્પરં મત્વા જગામ મનસા હરિમ્ ।
અપ્રમેયં મહાબાહું કામાઞ્જાતમજં નૃષુ ॥

પાણ્ડવસ્તર્કયામાસ કર્મભિર્દેવસમ્મતૈઃ ।
નાસ્ય કિઞ્ચિદવિજ્ઞાતં નાસ્ય કિઞ્ચિદકર્મજમ્ ॥

ન સ કિઞ્ચિન્ન વિષહેદિતિ કૃષ્ણમમન્યત ।
સ તુ તાં નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિં કૃત્વા પાર્થો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ગુરુવદ્ભૂતગુરવે પ્રાહિણોદ્દૂતમઞ્જસા ।
શીઘ્રગેન રથેનાશુ સ દૂતઃ પ્રાપ્ય યાદવાન્ ॥

દ્વારકાવાસિનં કૃષ્ણં દ્વારવત્યાં સમાસદત્ ।
સ પ્રભું પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા વ્યજ્ઞાપયત માધવમ્ ॥
દૂત ઉવાચ ॥

ધર્મરાજો હૃષીકેશ ધૌમ્યવ્યાસાદિભિઃ સહ ।
પાઞ્ચાલમાત્સ્યસહિતૈર્ભ્રાતૃભિશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥

ત્વદ્દર્શનં મહાબાહો કાઙ્ક્ષતે સ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ઇન્દ્રસેનવચઃ શ્રુત્વા યાદવપ્રવરો બલી ।
દર્શનાકાઙ્ક્ષિણં પાર્થં દર્શનાકાઙ્ક્ષયાચ્યુતઃ ॥

આમન્ત્ર્ય રાજન્સુહૃદો વસુદેવં ચ માધવઃ । ઇન્દ્રસેનેન સહિત ઇન્દ્રપ્રસ્થમગાત્તદા ।
વ્યતીત્ય વિવિધાન્દેશાંસ્ત્વરાવાન્ક્ષિપ્રવાહનવઃ ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થગતં પાર્થમભ્યગચ્છજ્જનાર્દનઃ ।
સ ગૃહે પિતૃવદ્ધાત્રા ધર્મરાજેન પૂજિતઃ ॥

ભીમેન ચ તતોઽપશ્યત્સ્વસારં પ્રીતિમાન્પિતુઃ ।
પ્રીતઃ પ્રીતેન સુહૃદા રેમે સ સહિતસ્તદા ॥

અર્જુનેન યમાભ્યાં ચ ગુરુવત્પર્યુપાસિતઃ । તં વિશ્રાન્તં શુભે દેશે ક્ષણિનં કલ્પમચ્યુતમ્ ।
ધર્મરાજઃ સમાગમ્ય જ્ઞાપયત્સ્વપ્રયોજનમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

પ્રાર્થિતો રાજસૂયો મે ન ચાસૌ કેવલેપ્સયા ।
પ્રાપ્યતે યેન તત્તે હિ વિદિતં કૃષ્ણ સર્વશઃ ॥

યસ્મિન્સર્વં સમ્ભવતિ યશ્ચ સર્વત્ર પૂજ્યતે ।
યશ્ચ સર્વેશ્વરો રાજા રાજસૂયં સ વિન્દતિ ॥

તં રાજસૂયં સુહૃદઃ કાર્યમાહુઃ સમેત્ય મે ।
તત્ર મે નિશ્ચિતતમં તવ કૃષ્ણ ગિરા ભવેત્ ॥

કેચિદ્ધિ સૌહૃદા દેવે ન દોષં પરિચક્ષતે ।
સ્વાર્થહેતોસ્તથૈવાન્યે પ્રિયમેવ વદન્ત્યુત ॥

પ્રિયમેવ પરીપ્સન્તે કેચિદાત્મનિ યદ્ધિતમ્ ।
એવમ્પ્રાયાશ્ચ દૃશ્યન્તે જનવાદાઃ પ્રયોજને ॥

ત્વં તુ હેતૂનતીત્યૈતાન્કામક્રોધૌ વ્યુદસ્ય ચ ।
પરમં યત્ક્ષમં લોકે યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥