મહાભારત · અધ્યાય 2.11

પિતામહસભાં તાત કથ્યમાનાં નિબોધ મે ।
શક્યતે યા ન નિર્દેષ્ટુમેવંરૂપેતિ ભારત ॥

પુરા દેવયુગે રાજન્નાદિત્યો ભગવાન્દિવઃ ।
આગચ્છન્માનુષં લોકં દિદૃક્ષુર્વિગતક્લમઃ ॥

ચરન્માનુષરૂપેણ સભાં દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્ભુવઃ ।
સ તામકથયન્મહ્યં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વેન પાણ્ડવ ॥

અપ્રમેયાં સભાં દિવ્યાં માનસીં ભરતર્ષભ ।
અનિર્દેશ્યાં પ્રભાવેણ સર્વભૂતમનોરમામ્ ॥

શ્રુત્વા ગુણાનહં તસ્યાઃ સભાયાઃ પાણ્ડવર્ષભ । દર્શનેપ્સુસ્તથા રાજન્નાદિત્યમિદમબ્રુવમ્ ।

ભગવન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ પિતામહસભાં શુભામ્ ।
યેન વા તપસા શક્યા કર્મણા વાઽપિ ગોપતે ॥

ઔષધૈર્યા તથા યુક્તૈરુત્તમા પાપનાશિની ।
તન્મમાચક્ષ્વ ભગવન્પશ્યેયં તાં સભાં યથા ॥

સ તન્મમ વચઃ શ્રુત્વા સહસ્રાંશુર્દિવાકરઃ ।
પ્રોવાચ ભારતશ્રેષ્ઠ વ્રતં વર્ષસહસ્રકમ્ ॥

બ્રહ્મવ્રતમુપાસ્સ્વ ત્વં પ્રયતેનાન્તરાત્મના ।
તતોઽહં હિમવત્પૃષ્ઠે સમારબ્દો મહાવ્રતમ્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્સૂર્યો મામુપાદાય વીર્યવાન્ । આગચ્છત્તાં સભાં બ્રાહ્મીં વિપાપ્મા વિગતક્લમઃ ?

એવંરૂપેતિ સા શક્યા ન નિર્દેષ્ટું નરાધિપ ।
ક્ષણેન હિ બિભર્ત્યન્યદનિર્દેશ્યં વપુસ્તથા ॥

ન વેદ પરિમાણં વા સંસ્થાનં ચાપિ ભારત ।
ન ચ રૂપં મયા તાદૃક્ દૃષ્ટપૂર્વં કદાચન ॥

સુસુખા સા સદા રાજન્ન શીતા ન ચ ઘર્મદા ।
ન ક્ષુત્પિપાસે ન ગ્લાનિં પ્રાપ્યતાં પ્રાપ્તુવન્ત્યુત ॥

નાનારૂપૈરિવ કૃતા મણિભિઃ સા સુભાસ્વરૈઃ ।
સ્તમ્ભૈર્ન ચ ધૃતા સા તુ શાશ્વતી ન ચ સા ક્ષરા ॥

દિવ્યૈર્નાનાવિધૈર્ભાવૈર્ભાસદ્ભિરમિતપ્રભૈઃ ॥

અતિ ચન્દ્રં ચ સૂર્યં ચ શિખિનં ચ સ્વયમ્પ્રભા ।
દીપ્યતે નાકપૃષ્ઠસ્થા ભર્ત્સયન્વીવ ભાસ્કરમ્ ॥

તસ્યાં સ ભગવાનાસ્તે વિદધદ્દેવમાયયા ।
સ્વયમેકોઽનિશં રાજન્સર્વલોકપિતામહઃ ॥

ઉપતિષ્ઠન્તિ ચાપ્યેનં પ્રજાનાં પતયઃ પ્રભુમ્ ।
દક્ષઃ પ્રચેતાઃ પુલહો મરીચિઃ કશ્યપઃ પ્રભુઃ ॥

ભૃગુરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ ગૌતમોઽથ તથાઙ્ગિરાઃ । પુલસ્ત્યશ્ચ કતુશ્ચૈવ પ્રહ્લાદઃ કર્દમસ્તથા ।

અથર્વાઙ્ગિરસશ્ચૈવ વાલખિલ્યા સરીચિપાઃ ।
મનોઽન્તરિક્ષં વિદ્યાશ્ચ વાયુસ્તેજો જલં મહી ॥

શબ્દસ્પર્શૌ તથા રૂપં રસો ગન્ધશ્ચ ભારત ।
પ્રકૃતિશ્ચ વિકારશ્ચ યચ્ચાન્યત્કારણં ભુવઃ ॥

અગસ્ત્યશ્ચ મહાતેજા માર્કણ્ડેયશ્ચ વીર્યવાન્ ।
જમદગ્નિર્ભરદ્વાજઃ સંવર્તશ્ચ્યવનસ્તથા ॥

દુર્વાસાશ્ચ મહાભાગ ઋષ્ણશૃઙ્ગશ્ચ ધાર્મિકઃ ।
સનત્કુમારો ભગવાન્યોગાચાર્યો મહાતપાઃ ॥

અસિતો દેવલશ્ચૈવ જૈગીષવ્યશ્ચ તત્ત્વવિત્ ।
ઋષભો જિતશત્રુશ્ચ મહાવીર્યસ્તથા મણિઃ ॥

આયુર્વેદસ્તથાઽષ્ટાઙ્ગો દેહવાંસ્તત્ર ભારત ।
ચન્દ્રમાઃ સહ નક્ષત્રૈરાદિત્યશ્ચ ગભસ્તિમાન્ ॥

વાયવઃ ક્રતવશ્ચૈવ સઙ્કલ્પઃ પ્રાણ એવ ચ ।
મૂર્તિમન્તો મહાત્માનો મહાવ્રતપરાયણાઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતાઃ ।
અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ હર્ષો દ્વેષસ્તપો દમઃ ॥

આયાન્તિ તસ્યાં સહિતા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
વિંશતિઃ સપ્ત ચૈવાન્યે લોકપાલાશ્ચ સર્વશઃ ॥

શુક્રો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ બુધોઽઙ્કારક એવ ચ ।
શનૈશ્ચરશ્ચ રાહુશ્ચ ગ્રહાઃ સર્વે તથૈવ ચ ॥

મન્ત્રો રથન્તરં ચૈવ હરિમાન્વસુમાનપિ ।
આદિત્યાઃ સાધિરાજાનો નામદ્વન્દ્વૈરુદાહૃતાઃ ॥

મરુતો વિશ્વકર્મા ચ વસવશ્ચૈવ ભારત ।
તથા પિતૃગણાઃ સર્વે સર્વાણિ ચ હવીંષ્યથ ॥

ઋગ્વેદઃ સામવેદશ્ચ યજુર્વેદશ્ચ પાણ્ડવ ।
અથર્વવેદશ્ચ તથા સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હ ॥

ઇતિહાસોપવેદાશ્ચ વેદાઙ્ગાનિ ચ સર્વશઃ ।
ગ્રહા યજ્ઞાશ્ચ સોમશ્ચ દેવતાશ્ચાપિ સર્વશઃ ॥

સાવિત્રી દુર્ગતરણી વાણી સપ્તવિધા તથા ।
મેધા ધૃતિઃ શ્રુતિશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા બુદ્ધિર્યશઃ ક્ષમા ॥

સામાનિ સ્તુતિશસ્ત્રાણિ ગાથાશ્ચ વિવિધાસ્તથા ।
ભાષ્યાણિ તર્કયુક્તાનિ દેહવન્તિ વિશામ્પતે ॥

નાટકા વિવિધાઃ કાવ્યાઃ કથાખ્યાયિકારિકાઃ ।
તત્રતિષ્ઠન્તિ તે પુણ્યા યે ચાન્યે ગુરુપૂજકાઃ ॥

ક્ષણા લવા મુહૂર્તાશ્ચ દિવા રાત્રિસ્તથૈવ ચ ।
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ ઋતવઃ ષટ્ ચ ભારત ॥

સંવત્સરાઃ પઞ્યયુગમહોરાત્રશ્ચતુર્વિધઃ ।
કાલચક્રં ચ તદ્દિવ્યં નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્ ॥

ધર્મચક્રં તથા ચાપિ નિત્યમાસ્તે યુધિષ્ઠિર ।
અદિતિર્દિતિર્દનુશ્ચૈવ સુરસા વિનતા ઇરા ॥

કાલિકા સુરભી દેવી સરમા ચાથ ગૌતમી ॥

પ્રભા કદ્રૂશ્ચ વૈ દેવ્યૌ દેવતાનાં ચ માતરઃ ।
રુદ્રાણી શ્રીશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ ભદ્રા ષષ્ઠી તથાઽપરા ॥

પૃથિવી ગાં ગતા દેવી હ્રીઃ સ્વાહા કીર્તિરેવ ચ ।
સુરા દેવી શચી ચૈવ તથા પુષ્ટિરરુન્ધતી ॥

સંવૃત્તિરાશા નિયતિઃ સૃષ્ટિર્દેવી રતિસ્તથા ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચવૈ દેવ્ય ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચાસ્વિનાવપિ ।
વિશ્વેદેવાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ પિતરશ્ચ મનોજવાઃ ॥

પિતૃણાં ચ ગણાન્વિદ્ધિ સપ્તૈવ પુરુષર્ષભ ।
મૂર્તિમન્તો વૈ ચત્વારસ્ત્રયશ્ચાપિ શરીરિણઃ ॥

વૈરાજશ્ચ મહાભાગા અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ ભારત ।
ગાર્હપત્યા નાકચરાઃ પિતરો લોકવિશ્રુતાઃ ॥

સોમપા એકશૃઙ્ગાશ્ચ ચતુર્વેદાઃ કલાસ્તથા ।
એતે ચતુર્ષુ વર્ણેષુ પૂજ્યન્તે પિતરો નૃપ ॥

એતૈરાપ્યાયિતૈઃ પુર્વં સોમશ્ચાપ્યાય્યતે પુનઃ ।
ત એતે પિતરઃ સર્વે પ્રજાપતિમુપસ્થિતાઃ ॥

ઉપાસતે ચ સંહૃષ્ટા બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્ ।
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ દાનવા ગુહ્યકાસ્તથા ॥

નાગાઃ સુપર્ણાઃ પશવઃ પિતામહમુપાસતે ।
સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ મહાભૂતાસ્તથાઽપરે ॥

પુરન્દરશ્ચ દેવેન્દ્રો વરુણો ધનદો યમઃ ।
મહાદેવઃ સહોમોઽત્ર સદા ગચ્છતિ સર્વશઃ ॥

મહાસેનશ્ચ રાજેન્દ્ર સદોપાસ્તે પિતામહમ્ ।
દેવો નારાયણસ્તસ્યાં તથા દેવર્ષયશ્ચ યે ॥

ઋષયો વાલખિલ્યાશ્ચ યોનિજાયોનિજાસ્તથા । યચ્ચ કિઞ્ચિત્રિલોકેઽસ્મિન્દૃશ્યતે સ્થાણુ જઙ્ગમમ્ ।
સર્વં તસ્યાં મયા દૃષ્ટમિતિ વિદ્ધિ નરાધિપ ॥

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
પ્રજાવતાં ચ પઞ્ચાશદૃષીણામપિ પાણ્ડવ ॥

તે સ્મ તત્ર યથાકામં દૃષ્ટ્વા સર્વે દિવૌકસઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા તસ્મૈ સર્વે યાન્તિ યથાગમમ્ ॥

અતિથીનાગતાન્દેવાન્દૈત્યાન્નાગાંસ્તથા દ્વિજાન્ ।
યક્ષાન્મુપર્ણાન્કાલેયાન્ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ॥

મહાભાગાનમિતધીર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
દયાવાન્સર્વભૂતેષુ યથાર્હં પ્રતિપદ્યતે ॥

પ્રતિગૃહ્ય તુ વિશ્વાત્મા સ્વયં સ્વયમ્ભૂરમિતદ્યુતિઃ ।
સાન્ત્વમાનાર્થસમ્ભોગૈર્યુનક્તિ મનુજાધિપ ॥

તથા તૈરુપયાતૈશ્ચ પ્રતિયદ્ભિશ્ચ ભારત ।
આકુલા સા સભાતાત ભવતિ સ્મ સુખપ્રદા ॥

સર્વતેજોમયી દિવ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા ।
બ્રાહયા શ્રિયા દીપ્યમાના શુશુભે વિગતક્લમા ॥

સા સભા તાદૃશી દૃષ્ટા મયા લોકેષુ દુર્લભા ।
સભેયં રાજશાર્દૂલ મનુષ્યેષુ યથા તવ ॥

એતા મયા દૃષ્ટપૂર્વાઃ સભા દેવેષુ ભારત ।
સભેયં માનુષે લોકે સર્વશ્રેષ્ઠતમા તવ ॥