મહાભારત · અધ્યાય 2.102

તમાગતમથો રાજા વિદુરં દીર્ઘદર્શિનમ્ ।
સાશઙ્ક ઇવ પ્રપચ્છ ધૃતરાષ્ટોઽમ્બિકાસુતઃ ॥

કથં ગચ્છતિ કૌન્તેયો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભીમસેનઃ સવ્યસાચી માદ્રીપુત્રી ચ પાણ્ડવૌ ॥

ધૌમ્યશ્ચૈવ કથં ક્ષત્તર્દ્રૌપદી ચ યશસ્વિની ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં સર્વં તેષાં શંસ વિચેષ્ટિતમ્ ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

વસ્ત્રેણ સંવૃત્ય મુખં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
બાહૂ વિશાલૌ સમ્પશ્યન્ભીમો ગચ્છતિ પાણ્ડવઃ ॥

સિકતા વપન્સવ્યસાચી રાજાનમનુગચ્છતિ ।
માદ્રીપુત્રઃ સહદેવો મુખમાલિપ્ય ગચ્છતિ ॥

પાંસૂપલિપ્તસર્વાઙ્ગો નકુલશ્ચિત્તવિહ્વલઃ ।
દર્શનીયતમો લોકે રાજાનમનુગચ્છતિ ॥

કૃષ્ણા તુ કેશૈઃ પ્રચ્છાદ્ય મુખમાયતલોચના ।
દર્શનીયા પ્રરુદતી રાજાનમનુગચ્છતિ ॥

ધૌમ્યો રૌદ્રાણિ સામાનિ યામ્યાનિ ચ વિશામ્પતે ।
ગાયન્ગચ્છતિ માર્ગેષુ કુશાનાદાય પાણિના ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

વિવિધાનીહ રૂપાણિ કૃત્વા ગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
તન્મમાચક્ષ્વ વિદુર કસ્માદેવં વ્રજન્તિ તે ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

નિકૃતસ્યાપિ તે પુત્રૈર્હૃતે રાજ્યે ધનેષુ ચ ।
ન ધર્માચ્ચલતે બુદ્ધિર્ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥

યોઽસૌ રાજા ઘૃણી નિત્યં ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ ભારત ।
નિકૃત્યા ભ્રંશિતઃ ક્રોધાન્નોન્મીલયતિ લોચને ॥

નાહં જનં નિર્દહેયં દૃષ્ટ્વા ઘોરેણ ચક્ષુષા ।
સ પિધાય મુખં રાજા તસ્માદ્ગચ્છતિ પાણ્ડવઃ ॥

યથા ચ ભીમો વ્રજતિ નિગદતઃ શૃણુ ।
બાહ્વોર્બલે નાસ્તિ સમો મમેતિ ભરતર્ષભ ॥

બાહૂ વિશાલૌ કૃત્વાઽસૌ તેન ભીમોપિ ગચ્છતિ ।
બાહૂ વિદર્શયન્રાજન્બાહુદ્રવિણદર્પિતઃ ॥

ચિકીર્ષન્કર્મ શત્રુભ્યો બાહુદ્રવ્યાનુરૂપતઃ ।
પ્રદિશઞ્શરસમ્પાતાન્કુન્તીપુત્રોઽર્જુનસ્તદા ॥

સિકતા વપન્સવ્યસાચી રાજાનમનુગચ્છતિ । અસક્તાઃ સિકતાસ્તસ્ય યથા સમ્પ્રતિ ભારત ।
અસક્તં શરવર્ષાણિ તથા મોક્ષ્યતિ શત્રુષુ ॥

ન મે કશ્ચિદ્વિજાનીયાન્મુખમદ્યેતિ ભારત ।
મુખમાલિપ્ય તેનાસૌ સહદેવોઽપિ ગચ્છતિ ॥

નાહં મનાંસ્યાદદેયં માર્ગે સ્ત્રીણામિતિ પ્રભો ।
પાંસૂપલિપ્તસર્વાઙ્ગો નકુલસ્તેન ગચ્છતિ ॥

એકવસ્ત્રા પ્રરુદતી મુક્તકેશી રજસ્વલા ।
શોણિતેનાક્તવસના દ્રૌપદી વાક્યમબ્રવીત્ ॥

યત્કૃતેઽહમિદં પ્રાપ્તા તેષાં વર્ષે ચતુર્દશે ।
હતપત્યો હતસુતા હતબન્ધુજનપ્રિયાઃ ॥

બન્ધુશોણિતદિગ્ધાઙ્ગ્યો મુક્તકેશ્યો રજસ્વલાઃ ।
એવં કૃતોદકા ભાર્યાઃ પ્રવેક્ષ્યન્તિ ગજાહ્વયમ્ ॥

કૃત્વા તુ નૈરૃતાન્દર્ભાન્ધીરો ધૌમ્યઃ પુરોહિતઃ ।
સામાનિ ગાયન્યામ્યાનિ પુરતો યાતિ ભારત ॥

હતેષુ ભરતેષ્વાજૌ કુરૂણાં ગુરવસ્તદા । એવં સામાનિ -- ન્તીત્યુક્ત્વા ધૌમ્યોપિ ગચ્છતિ ।

પ્રસ્થાપ્ય પાણ્ડવાઞ્શેષાન્નિઃ શેષસ્તે ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ ધૌમ્યો વ્યવસિતો રૌદ્રસામાનિ ગાયતિ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

કિમબ્રુવન્નૈકૃતિકઃ કિં વા નાગરિકા જનાઃ ।
તથ્યેન મે સમાચક્ષ્વ ક્ષત્તઃ સર્વમશેષતઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા યેઽન્યે વદન્ત્યથ ।
તચ્છૃણુષ્વ મહારાજ વક્ષ્યતે ચ મયા તવ ॥
પ્રકૃતય ઊચુઃ ।

હાહા ગચ્છન્તિ નો નાથાઃ સમવેક્ષધ્વમીદૃશમ્ ।
અહો ધિક્કુરુવૃદ્ધાનાં બાલાનામિવ ચેષ્ટિતમ્ ॥

રાષ્ટ્રેભ્યઃ પાણ્ડુદાયાદાઁલ્લોભાન્નિર્વાસયન્તિ યે ।
અનાથાઃ સ્મ વયં સર્વે વિયુક્તાઃ પાણ્ડુનન્દનૈઃ ॥

દુર્વિનીતેષુ લુબ્ધેષુ કા પ્રીતિઃ કૌરવેષુ નઃ ।
ઇતિ પૌરાઃ સુદુઃ ખાર્તાઃ ક્રોશન્તિ સ્મ પુનઃ પુનઃ ॥

એવમાકારલિઙ્ગૈસ્તે વ્યવસાયં મનોગતમ્ ।
કથયન્તશ્ચ કૌન્તેયા વનં જગ્મુર્મનસ્વિનઃ ॥

એવં તેષુ નરાગ્ર્યેષુ નિર્યત્સુ ગજસાહ્વયાત્ ।
અનભ્રે વિદ્યુતશ્ચાસન્ભૂમિશ્ચ સમકમ્પત ॥

રાહુરગ્રસદાદિત્યમપર્વણિ વિશામ્પતે ।
ઉલ્કા ચાપ્યપસવ્યેન પુરં કૃત્વા વ્યશીર્યત ॥

પ્રત્યાહરન્તિ ક્રવ્યાદા ગૃધ્રગોમાયુવાયસાઃ ।
દેવાયતનચૈત્યેષુ પ્રાકારાટ્ટાલકેષુ ચ ॥

એવમેતે મહોત્પાતાઃ પ્રાદુરાસન્દુરાસદાઃ ।
ભરતાનામભાવાય રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવં પ્રવદતોરેવ તયોસ્તત્ર વિશામ્પતે ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞશ્ચ વિદુરસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

નારદશ્ચ સભામધ્યે કુરૂણામગ્રતઃ સ્થિતઃ ।
મહર્ષિભિઃ પરિવૃતો રૌદ્રં વાક્યમુવાચ હ ॥

ઇતશ્ચતુર્દશે વર્ષે વિઙ્ક્ષ્યન્તીહ કૌરવાઃ ।
દુર્યોધનાપરાધેન ભીમાર્જુનબલેન ચ ॥

ઇત્યુક્ત્વા દિવમાક્રમ્ય ક્ષિપ્રમન્તરધીયત ।
બ્રાહ્મીં શ્રિયં સુવિપુલાં બિભ્રદ્દેવર્ષિસત્તમઃ ॥

તતો દુર્યોધનઃ કર્ણઃ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
દ્રોણં દ્વીપમમન્યન્ત રાજ્યં ચાસ્મૈ ન્યવેદયન્ ॥

અથાબ્રવીત્તતો દ્રોણો દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ।
દુઃશાસનં ચ કર્ણં ચ સર્વાનેવ ચ ભારતાન્ ॥

અવધ્યાન્પાણ્ડવાન્પ્રાહુર્દેવપુત્રાન્દ્વિજાતયઃ ।
અહં ચૈ શરણં પ્રાપ્તાન્વર્તમાનો યથાબલમ્ ॥

ગન્તા સર્વાત્મના ભક્ત્યા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સરાજકાન્ ।
નોત્સહેયં પરિત્યક્તું દૈવં હિ બલવત્તરમ્ ॥

ધર્મતઃ પાણ્ડુપુત્રા વૈ વનં ગચ્છન્તિ નિર્જિતાઃ ।
તે ચ દ્વાદશ વર્ષાણિ વને વત્સ્યન્તિ પાણ્ડવઃ ॥

ચરિતબ્રહ્મચર્યાશ્ચ ક્રોધામર્ષવશાનુગાઃ ।
વૈરં નિર્યાતયિષ્યન્તિ મહદ્દુઃખાય પાણ્ડવાઃ ॥

મયા ચ ભ્રંશિતો રાજન્દ્રુપદઃ સખિવિગ્રહે ।
પુત્રાર્થમયજદ્રાજા વધાય મમ ભારત ॥

યાજોપયાજતપસા પુત્રં લેભે સ પાવકાત્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં દ્રૌપદીં ચ વેદીમધ્યાત્સુમધ્યમામ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ પાર્થાનાં સ્યાલઃ સમ્બન્ધતો મતઃ ।
પાણ્ડવાનાં પ્રિયરતસ્તસ્માન્માં ભયમાવિશત્ ॥

જ્વાલાવર્ણો દેવદત્તો ધનુષ્માન્કવચી શરી ।
મર્ત્યધર્મતયા તસ્માદદ્ય મે સાધ્વસો મહાન્ ॥

ગતો હિ પક્ષતાં તેષાં પાર્ષતઃ પરવીરહા ।
રથાતિરથસઙ્ખ્યાયાં યોઽગ્રણીરર્જુનો યુવા ॥

સૃષ્ટપ્રાણો ભૃશતરં તેન ચેત્સઙ્ગમો મમ ।
કિમન્યદ્દુઃખમધિકં પરમં ભુવિ કૌરવાઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નો દ્રોણમૃત્યુરિતિ વિપ્રથિતં વચઃ ।
મદ્વધાયાશ્રિતોઽપ્યેષ લોકે ચાપ્યતિવિશ્રુતઃ ॥

સોઽયં નૂનમનુપ્રાપ્તસ્ત્વત્કૃતે કાલપર્યયઃ ।
ત્વરિતં કુરુત શ્રેયો નૈતદેતાવતા કૃતમ્ ॥

મુહૂર્તં સુખમેવૈતત્તાલચ્છાયેવ હૈમની ।
જયધ્વં ચ મહાયજ્ઞૈર્ભોગાનશ્નીત દત્ત ચ ॥

ઇતશ્ચતુર્દશે વર્ષે મહત્પ્રાપ્સ્યથ વૈશસમ્ ।
દુર્યોધન નિશમ્યૈતત્પ્રતિપદ્ય યથેચ્છસિ ॥

શમં વા પાણ્ડુપુત્રેણ પ્રયુઙ્ક્ષ્વ યદિ મન્યસે ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥
દ્રોણસ્ય --ચનં શ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીદિદમ્ ॥

સમ્યગાહ ગુરુઃ ક્ષત્તરુપાવર્તય પાણ્ડવાન્ । યદિ તે ન નિવર્તન્તે સત્કૃતા યાન્તુ પાણ્ડવાઃ ।

સશસ્ત્રરથપાદાતા ભોગવન્તશ્ચ પુત્રકાઃ ॥