મહાભારત · અધ્યાય 18.5

ભીષ્મદ્રોણૌ મહાત્માનૌ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ પાર્થિવઃ ।
વિરાટદ્રુપદૌ ચોભૌ શઙ્ખશ્ચૈવોત્તરસ્તથા ॥

ધૃષ્ટકેજુર્જયત્સેનો રાજા ચૈવ સ સત્યજિત્ ।
દુર્યોધનસુતાશ્ચૈવ શકુનિશ્ચૈવ સૌબલઃ ॥

કર્ણપુત્રાશ્ચ વિક્રાન્તા રાજા ચૈવ જયદ્રથઃ ।
ઘટોત્કવાદયશ્ચૈવ યે ચાન્યે નાનુકીર્તિતાઃ ॥

યે ચાન્યે કીર્તિતા વીરા રાજાનો દીપ્તમૂર્તયઃ ।
સ્વર્ગે કાલં કિયન્તં તે તસ્થુસ્તદપિ શંસ મે ॥

આહોસ્વિચ્છાશ્વતં સ્થાનં તેષાં તત્ર દ્વિજોત્તમ ।
અન્તે વા કર્મણાં કાં તે ગતિં પ્રાપ્તા નરર્ષભાઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પ્રોચ્યમાનં દ્વિજોત્તમ ।
તપસા હિ પ્રદીપ્તેન સર્વં ત્વમનુપશ્યતિ ॥
સૌતિરુવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ તુ વિપ્રર્ષિરનુજ્ઞાતો મહાત્મના । વ્યાસેન તસ્ય નૃપતેરાખ્યાતુમુપચક્રમે ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ગન્તવ્યં કર્મણામન્તે સર્વેષાં મનુજાધિપ । શૃણુ ગુહ્યમિદં રાજન્દેવાનાં ભરતર્ષભ ।
યદુવાચ મહાતેજા દિવ્યચક્ષુઃ પ્રતાપવાન્ ॥

મુનિઃ પુરાણઃ કૌરવ્ય પારાશર્યો મહાવ્રતઃ ।
અગાધબુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞો ગતિજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ॥

તેનોક્તં કર્મણામન્તે પ્રવિશન્તિ સ્વિકાં તનુમ્ ॥

વસૂનેવ મહાતેજા ભીષ્મઃ પ્રાપ મહાદ્યુતિઃ ।
અષ્ટાવેવ હિ દૃશ્યન્તે વસવો ભરતર્ષભ ॥

બૃહસ્પતિં વિવેશાથ દ્રોણો હ્યઙ્ગિરસાં વરમ્ ।
કૃતવર્મા તુ હાર્દિક્યઃ પ્રવિવેશ મરુદ્ગણાન્ ॥

સનત્કુમારં પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રવિવેશ યથાગતમ્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો ધનેશસ્ય લોકાન્પ્રાપ દુરાસદાન્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રો સહિતા ગન્ધારી ચ યશસ્વિની ।
પત્નીભ્યાં સહિતઃ પાણ્ડુમહેન્દ્રસદનં યયૌ ॥

વિરાટદ્રુપદૌ ચોભૌ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પાર્થિવઃ ।
નિશઠાક્રૂરસામ્બાશ્ચ ભાનુઃ કણ્વો વિદૂરથઃ ॥

ભૂરિશ્રવાઃ શલશ્ચૈવ ભૂરિશ્ચ પૃથિવીપતિઃ ।
કંશશ્ચૈવોગ્રસેનશ્ચ વસુદેવસ્તથૈવ ચ ॥

ઉત્તરશ્ચ સહ ભ્રાત્રા શઙ્ખેન નરપુઙ્ગવઃ ।
વિશ્વેષાં દેવતાનાં તે વિવિશુર્નરસત્તમાઃ ॥

[વર્ચા નામ મહાતેજાઃ સોમપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સોભિમન્યુર્નૃસિંહસ્ય ફલ્ગુનસ્ય સુતોઽભવત્ ॥

સ યુદ્ધ્વા ક્ષત્રધર્મેણ યથા નાન્યઃ પુમાન્ક્વચિત્.] વિવેશ સોમં ધર્માત્મા કર્મણોન્તે મરારથઃ ॥

આવિવેશ રવિં કર્ણો નિહતઃ પુરુષર્ષભ ।
દ્વાપરં શકુનિઃ પ્રાપ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ પાવકમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજાઃ સર્વે યાતુધાનાન્પ્રપેદિરે ।
ધર્મમેવાવિશત્ક્ષત્તા રાજા ચૈવ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અનન્તો ભગવાન્દેવઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ।
પિતામહનિયોગાદ્વૈ યો યોગાદ્ગામધારયત્ ॥

યઃ સ નારાયણો નામ દેવદેવઃ સનાતનઃ ।
તસ્યાંશો વાસુદેવસ્તુ કર્મણોન્તે વિવેશ હ ॥

ષોડશસ્ત્રીસહસ્રાણિ વાસુદેવપરિગ્રહાઃ ।
અમજ્જંસ્તાઃ સરસ્વત્યાં કાલેન જનમેજય ॥

તત્ર ત્યક્ત્વા શરીરાણિ દિવમારુરુહુઃ પુનઃ ।
તાશ્ચૈવાપ્સરસો ભૂત્વા વાસુદેવમુપાવિશન્ ॥

હતાસ્તસ્મિન્મહાયુદ્ધે યે વીરાસ્તુ મહારથાઃ ।
ઘટોત્કચાદયશ્ચૈવ દેવાન્યક્ષાંશ્ચ ભેજિરે ॥

દુર્યોધનસહાયાશ્ચ રાક્ષસા યેઽનુકીર્તિતાઃ ।
પ્રાપ્તાસ્તે ક્રમશો રાજન્સર્વલોકાનનુત્તમાન્ ॥

ભવનં ચ મહેન્દ્રસ્ય કુબેરસ્ય ચ ધીમતઃ ।
વરુણસ્ય તથા લોકાન્વિવિશુઃ પુરુષર્ષભાઃ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વિસ્તરેણ મહાદ્યુતે ।
કુરૂણાં ચરિતં કૃત્સ્નં પાણ્ડવાનાં ચ ભારત ॥
સૌતિરુવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાત્સ રાજા જનમેજયઃ ।
વિસ્મિતોઽભવદત્યર્થં યજ્ઞકર્માન્તરેષ્વથ ॥

તતઃ સમાપયામાસુઃ કર્મ તત્તસ્ય યાજકાઃ ।
આસ્તિકશ્ચાભવત્પ્રીતઃ પરિમોક્ષ્ય ભુજઙ્ગમાન્ ॥

તતો દ્વિજાતીન્સર્વાસ્તાન્દક્ષિણાભિરતોષયત્ ।
પૂજિતાશ્ચાપિ તે રાજ્ઞા તતો જગ્મુર્યથાગતમ્ ॥

વિસર્જયિત્વા વિપ્રાંસ્તાન્રાજાઽપિ જનમેજયઃ ।
હૃષ્ટસ્તક્ષશિલાયાઃ સ પુનરાયાદ્ગચાહ્વયમ્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વૈશમ્પાયનકીર્તિતમ્ ।
વ્યાસાજ્ઞયા સમાજ્ઞાતં સર્પસત્રે નૃપસ્ય હિ ॥

પુણ્યોઽયમિતિહાસાખ્યઃ પવિત્રં ચેદમુત્તમમ્ ।
કૃષ્ણેન મુનિના વિપ્ર નિર્મિતં સત્યવાદિના ॥

સર્વજ્ઞેન વિધિજ્ઞેન ધર્મજ્ઞાનવતા સતા ।
અતીન્દ્રિયેણ શુચિના તપસા ભાવિતાત્મના ॥

ઐશ્વર્યે વર્તતા ચૈવ સાઙ્ખ્યયોગવતા તથા ।
નૈકતન્ત્રવિબુદ્ધેન દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥

કીર્તિં પ્રથયતા લોકે પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
અન્યેષાં ક્ષત્રિયાણાં ચ ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્ ॥

ક્રીડાં ચ વાસુદેવસ્ય દેવદેવસ્ય શાઙ્ગિણઃ । વિશ્વેષાં દેવભાગાનાં જન્મસાયુજ્યમેવ ચ ॥

ય ઇદં શૃણુયાદ્વિદ્વાન્પર્વસુ દ્વિજસત્તમઃ ।
ધૂતપાપ્મા જિતસ્વર્ગો બ્રહ્મભૂયાય ગચ્છતિ ॥

કાર્ષ્ણં વેદમિમં સર્વં શૃણુયાદ્યઃ સમાહિતઃ ।
બ્રહ્મહત્યાકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ॥

યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ ।
અક્ષય્યમન્નપાનં વૈ પિતૄંસ્તસ્યોપતદિષ્ઠતે ॥

અહ્ના યદેનઃ કુરુતે ઇન્દ્રિયૈર્મનસાઽપિ વા ।
મહાભારતમાખ્યાય સર્પપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

[યદ્રાત્રૌ કુરુતે પાપં બ્રાહ્મણઃ સ્ત્રીગણૈર્વૃતઃ ।
મહાભારતમાખ્યાય પૂર્વાં સન્ધ્યાં પ્રમુચ્યતે ॥

મહત્ત્વાદ્ભારવત્ત્વાચ્ચ મહાભારતમુચ્યતે ।
નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

અષ્ટાદશપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ।
વેદાઃ સાઙ્ગાસ્તથૈકત્ર ભારતં ચૈકતઃ સ્થિતમ્ ॥

શ્રૂયતાં સિંહનાદોઽયમૃષેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
અષ્ટાદશપુરાણાનાં કર્તુર્વેદમહોદધેઃ ॥

ત્રિભિર્વર્ષૈર્મહત્પુણ્યં કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
અખિલં ભારતં ચેદં ચકાર ભગવાન્મુનિઃ ॥

[આકર્ણ્ય ભક્ત્યા સતતં જયાખ્યં ભારતં મહત્ । શ્રીશ્ચ કીર્તિસ્તથા વિદ્યા ભવન્તિ સહિતાઃ સદા ॥ ]

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ ભરતર્ષભ ।
યદિહાસ્તિ તદન્યત્ર યન્નેહાસ્તિ ન કુત્રિચિત્ ॥

"વાચ્યતે યત્ર સતતં જયાખ્યં ભારતં મહત્ ।
શ્રીશ્વ કીર્તિશ્ચ વિદ્યા ચ ભવન્તિ મુદિતાઃ સદા ॥

ભારતસ્ય તુ વક્તારં બ્રહ્મર્ષિ ચ મહાગુરુમ્ ॥
વૈશમ્પાયનમારોપ્ય સ્વર્ણભદ્રાસનં તદા ॥

જનમેજયાદિરાજાન આસ્તિકાદ્યા દ્વિજાતયઃ ।
ધર્મદત્તાદિવૈશ્યાશ્ચ સોમ્યવંશ્યાદિશૂદ્રકાઃ ॥

પ્રયુતં ચાયુતં ચેતિ સહસ્રં શતમિત્યપિ ।
દશકં ચેતિ નિષ્કાણામાનર્ચુસ્તં મહાગુરુમ્ ॥

નિષ્કાણાં દશકં દત્ત્વા મૃતપુત્રોઽમૃતપ્રજઃ ।
ઊષ્માદિવ્યાધિયુક્તશ્ચ શતં દત્ત્વા નિરામયઃ ॥

સહસ્રદાનાત્સન્તાનહીનઃ સન્તાનપુત્રવાન્ ।
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં ભેજુસ્તેઽન્નં ચ પુત્રકાન્ ॥

સુવર્ણં રજતં રત્નં સર્વાણ્યાભરણાનિ ચ ।
સર્વોપકરણૈર્યુક્તં નિધિનિક્ષેપસંયુતમ્ ॥

ઇષ્ટકાભિત્તિસંયુક્તમગ્નિબાધાદિવર્જિતમ્ । દેવપૂજાગ્નિહોત્રાદિપાઠાર્થગૃહસંયુતમ્ ।
સાન્તર્બહિસ્સંવરણં સપ્રાસાદં સગોગૃહમ્ ॥

વ્યષ્ટ્યા સમષ્ટ્યા વા દદ્યાત્સ્વર્ગારોહણપર્વણિ ।
નિવૃત્તિકામો દદ્યાચ્ચેત્પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥

સકામશ્ચેદ્બ્રહ્મકલ્પં સુકં બ્રહ્મગૃહે વસેત્ ॥

પુરાણમુખતો યસ્માદ્વેદાન્તજ્ઞાનમાપ્યતે ।
સ તેન ગુરુરાખ્યાતસ્તત્પૂજા હીશપૂજનમ્ ॥

ભારતસ્ય તુ વક્તારં શ્રોતારં લેખકાંસ્તદા ।
પ્રપૂજયન્તિ સંહૃષ્ટાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥

મહાભારતવક્તારં નાર્ચયન્તીહ યે નરાઃ । તેષાં સર્વક્રિયાહાનિર્ભવેદ્દેવાઃ શપન્તિ ચ ॥

જયો નામેતિહાસોઽયં શ્રોતવ્યો જયમિચ્છતા ।
રાજ્ઞા રાજસુતૈશ્ચૈવ ગર્ભિણ્યા ચૈવ યોષિતા ॥

[સ્વર્ગકામો લભેત્સ્વર્ગં જયકામો લભેજ્જયમ્ ।
ગર્ભિણી લભતે પુત્રં કન્યાં વા બહુભાગિનીમ્ ॥

અનાગતશ્ચ મોક્ષશ્ચ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
સન્દર્ભં ભારતસ્યાસ્ય કૃતવાન્ધર્મકામ્યયા ॥

ષષ્ટિં શતસહસ્રાણિ ચકારાન્યાં સ સંહિતામ્ ।
ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ દેવલોકે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

પિત્ર્યે પઞ્ચદશં જ્ઞેયં યક્ષલોકે ચતુર્દશ ।
એકં શતસહસ્રં તુ માનુષેષુ પ્રભાષિતમ્ ॥

નારદોઽશ્રાવયદ્દેવાનસિતો દેવલઃ પિતૄન્ ।
રક્ષોયક્ષાઞ્શુકો મર્ત્યાન્વૈશમ્પાયન એવ તુ ॥

ઇતિહાસમિમં પુણ્યં મહાર્થં વેદસમ્મિતમ્ ।
વ્યાસોક્તં શ્રૂયતે યેન કૃત્વા બ્રાહ્મ્ણમગ્રતઃ ॥

સ નરઃ સર્વકામાંશ્ચ કીર્તિં પ્રાપ્યેહ શૌનક ।
ગચ્છેત્પરમિકાં સિદ્ધિમત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ॥

ભારતાધ્યયનાત્પુણ્યાદપિ પાદમધીયતઃ । શ્રદ્ધયા પરયા ભક્ત્યા શ્રાવ્યતે ચાપિ યેન તુ ।
ય ઇમાં સંહિતાં પુણ્યાં પુત્રમધ્યાપયચ્છુકમ્ ॥

માતાપિતૃસહસ્રાણિ પુત્રદારશતાનિ ચ ।
સંસારેષ્વનુભૂતાનિ યાન્તિ યાસ્યન્તિ ચાપરે ॥

હર્ષસ્થાનસહસ્રાણિ ભયસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

ઊર્ધ્વબાહુર્વિરૌમ્યેષ ન ચ કશ્ચિચ્છૃણોતિ મે ।
ધર્માદર્થશ્ચ કામશ્ચ સ કિમર્થં ન સેવ્યતે ॥

ન જાતુ કામાન્ન ભયાન્ન લોભા- દ્ધર્મં ત્યજેજ્જીવિતસ્યાપિ હેતોઃ ।
નિત્યો ધર્મઃ સુખદુઃખે ત્વનિથ્યે જીવો નિત્યો હેતુરસ્ય ત્વનિત્યઃ ॥

ઇમાં ભારતસાવિત્રીં પ્રાતરુત્થાયઃ યઃ પઠેત્ ।
સ ભારતફલં પ્રાપ્ય પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

કયથા સમુદ્રો ભગવાન્યથા હિ હિમવાન્ગિરિઃ ।
ખ્યાતાવુભૌ રત્નનિધી તથા ભારતમુચ્યતે ॥

કાર્ષ્ણં દેવમિમં વિદ્વાઞ્શ્રાવયિત્વાઽર્થમશ્નુતે । ઇદં ભારતમાખ્યાનં યઃ પઠેત્સુસમાહિતઃ ।
સ ગચ્છેત્પરમાં સિદ્ધિમિતિ મે નાસ્તિ સંશયઃ ॥

દ્વૈપાયનોષ્ઠપુટનિસ્સૃતમપ્રમેયં પુણ્યં પવિત્રમથ પાપહરં શિવં ચ ।
યો ભારતં સમધિગચ્છતિ વાચ્યમાનં કિં તસ્ય પુષ્કરજલૈરભિષેચનેન ॥

યો ગોશતં કનકશૃઙ્ગમયં દદાતિ વિપ્રાય વેદવિદુષે સુબહુશ્રુતાય ।
પુણ્યાં ચ ભારતકથાં સતતં શૃણોતિ તુલ્યં ફલં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ ॥ ]

"યદ્યદિષ્ટતમં કામં લભતે શ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ ।
શૃણુયાન્મુદિતો ભૂત્વા આસ્તિકો બુદ્ધિસંયુતઃ ॥

વાસુદેવં સ્મરન્વિદ્વાન્પુણ્ડરીકાયતેક્ષણમ્ ।
ઇતિહાસમિમં પુણ્યં મહાર્થં વેદસમ્મિતમ્ ॥

શ્રાવયેદ્યસ્તુ વર્ણાદીન્કૃત્વા બ્રાહ્મણમગ્રતઃ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા શુચિસ્તદ્ગતમાનસઃ ॥

ઇહ કીર્તિં મહત્પ્રાપ્ય ભોગવાન્સુખમશ્નુતે ।
વ્યાસપ્રસાદેન પુનઃ સ્વર્ગલોકં સ ગચ્છતિ ॥

એતદ્વિદિત્વા સર્વં તુ સર્વવેદાર્થવિદ્ભવેત્ । પૂજનીયશ્ચ સતતં માનનીયો ભવેદ્દ્વિજઃ ॥ " ॥