મહાભારત · અધ્યાય 18.6

ભગવન્કેન વિધિના શ્રોતવ્યં ભારતં બુધૈઃ ।
ફલં કિં કે ચ દેવાશ્ચ પૂજ્યા વૈ પારણેષ્વિહ ॥

દેયં સમાપ્તે ભગવન્કિં ચ પર્વણિપર્વણિ ।
વાચકઃ કીદૃશશ્ચાત્ર એષ્ટવ્યસ્તદ્બ્રવીહિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્વિધિમિમં ફલં યચ્ચાપિ ભારતાત્ ।
શ્રુતાદ્ભવતિ રાજેન્દ્ર યત્ત્વં મામનુપૃચ્છસિ ॥

દિવિ દેવા મહીપાલ ક્રીડાર્થમવનિં ગતાઃ ।
કૃત્વા કાર્યમિદં ચૈવ તતશ્ચ દિવમાગતાઃ ॥

હન્ત યત્તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ સમાહિતઃ ।
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ સમ્ભવં વસુધાતલે ॥

અત્ર રુદ્રાસ્તથા સાધ્યા વિશ્વેદેવાશ્ચ શાશ્વતાઃ ।
આદિત્યાશ્ચાશ્વિનૌ દેવૌ લોકપાલા મહર્ષયઃ ॥

ગુહ્યકાશ્ચ સગન્ધર્વા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા ।
સિદ્ધા ધર્મઃ સ્વયમ્ભૂશ્ચ મુનિઃ કાત્યાયનો વરઃ ॥

ગિરયઃ સાગરા નદ્યસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ ।
ગ્રહાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ અયનાન્યૃતવસ્તથા ॥

સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ જગત્સર્વં સુરાસુરમ્ ।
ભાતરે ભરતશ્રેષ્ઠ એકસ્થમિહ દૃશ્યતે ॥

તેષાં શ્રુત્વા પ્રતિષ્ઠાનં નામકર્માનુકીર્તનાત્ ।
કૃત્વાઽપિ પાતકં ઘોરં સદ્યો મુચ્યેત માનવઃ ॥

ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
સંયતાત્મા શુચિર્ભૂત્વા પારં ગત્વા ચ ભારતે ॥

તેષાં શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ શ્રુત્વા ભારત ભારતમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો યથાશક્ત્યા ભક્ત્યા ચ ભરતર્ષભ ॥

મહાદાનાનિ દેયાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ગાવઃ કાંસ્યોપદોહાશ્ચ કન્યાશ્ચૈવ સ્વલઙ્કૃતાઃ ॥

સર્વકામગુણોપેતા યાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
કભવનાનિ વિચિત્રાણિ ભૂમિર્વાસાંસિ કાઞ્ચનમ્ ॥

વાહનાનિ ચ દેયાનિ હયા મત્તાશ્ચ વારણાઃ ।
શયનં શિબિકાશ્ચૈવ સ્યન્દનાશ્ચ સ્વલન્કૃતાઃ ॥

યદ્યદ્ગૃહે વરં કિઞ્ચિદ્યદ્યદસ્તિ મહદ્વસુ ।
તત્તદ્દેયં દ્વિજાતિભ્ય આત્મા દારાશ્ચ સૂનવઃ ॥

શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તં ક્રમશસ્તસ્ય પારગઃ ।
શક્તિતઃ સુમના હૃષ્ટઃ સુશ્રૂષુરવિકલ્પકઃ ॥

સત્યાર્જવરતો દાન્તઃ શુચિઃ શૌચસમન્વિતઃ ।
શ્રદ્ધધાનો જિતક્રોધો યથા સિદ્ધ્યતિ તચ્છૃણુ ॥

શુચિઃ શીલાન્વિતાચારઃ શુક્લવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સંસ્કૃતઃ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞઃ શ્રદ્દધાનોઽનસૂયકઃ ॥

રૂપવાન્સુભગો દાન્તઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
દાનમાનગૃહીતશ્ચ કાર્યો ભવતિ વાચકઃ ॥

અવિલમ્બમનાયસ્તમદ્રુતં ધીરમુર્જિતમ્ ।
અસંસક્તાક્ષરપદં સ્વરભાવસમન્વિતમ્ ॥

ત્રિષષ્ટિવર્ણસંયુક્તમષ્ટસ્થાનસમીરિતમ્ ।
વાચયેદ્વાચકઃ સ્વસ્થઃ સ્વાસીનઃ સુસમાહિતઃ ॥

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્ ॥

ઈદૃશાદ્વાચકાદ્રાજઞ્શ્રુત્વા ભારત ભારતમ્ ।
નિયમસ્થઃ શુચિઃ શ્રોતા શૃણ્વન્સ ફલમશ્નુતે ॥

પારણં પ્રથમં પ્રાપ્ય દ્વિજાન્કામૈશ્ચ તર્પયન્ ।
આગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં વૈ લભતે નરઃ ॥

અપ્સરોગણસન્કીર્ણં વિમાનં લભતે મહત્ ।
પ્રહૃષ્ટઃ સ તુ દેવૈશ્ચ દિવં યાતિ સમાહિતઃ ॥

દ્વિતીયં પારણં પ્રાપ્ય સોતિરાત્રફલં લભેત્ ।
સર્વરત્નમયં દિવ્યં વિમાનમધિરોહતિ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરો દિવ્યગન્ધવિભૂષિતઃ ।
દિવ્યાઙ્ગદધરો નિત્યં દેવલોકે મહીયતે ॥

તૃતીયં પારણં પ્રાપ્ય દ્વાદશાહફલં લભેત્ ।
વસત્યમરસન્કાશો વર્ષાણ્યયુતશો દિવિ ॥

ચતુર્થે વાજપેયસ્ય પઞ્ચમે દ્વિગુણં ફલમ્ ।
ઉદિતાદિત્યસન્કાશં જ્વલન્તમનલોપમમ્ ॥

વિમાનં વિબુધૈઃ સાર્ધમારુહ્ય દિવિ ગચ્છતિ ।
વર્ષાયુતાનિ ભને શક્રસ્ય દિવિ મોદતે ॥

ષષ્ઠે દ્વિગુણમસ્તીતિ સપ્તમે ત્રિગુણં ફલમ્ ।
કૈલાસશિખરાકારં વૈદૂર્યમણિવેદિકમ્ ॥

પરિક્ષિપ્તં ચ બહુધા મણિવિદ્રુમભૂષિતમ્ ।
વિમાનં સમધિષ્ઠાય કામગં સાપ્સરોગણમ્ ॥

સર્વાંલ્લોકાન્વિચરતે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ।
અષ્ટમે રાજસૂયસ્ય પારણે લભતે ફલમ્ ॥

ચન્દ્રોદયનિભં રમ્યં વિમાનમધિરોહતિ ।
ચન્દ્રરશ્મિપ્રતીકાશૈર્હયૈર્યુક્તં મનોજવૈઃ ॥

સેવ્યમાનો વરસ્ત્રીણાં ચન્દ્રાત્કાન્તતરૈર્મુખૈઃ ।
મેખલાનાં નિનાદેન નૂપુરાણાં ચ નિઃસ્વનૈઃ ॥

અઙ્કે પરમનારીણાં સુખસુપ્તો વિબુધ્યતે ।
નવમે ક્રતુરાજસ્ય વાજિમેધસ્ય ભારત ॥

કાઞ્ચનસ્તમ્ભનિર્યૂહવૈદૂર્યકૃતવેદિકમ્ ।
જામ્બૂનદમયૈર્દિવ્યૈર્ગવાક્ષૈઃ સર્વતો વૃતમ્ ॥

સેવિતં ચાપ્સરઃસઙ્ઘૈર્ગન્ધર્વૈર્દિવિચારિભિઃ ।
વિમાનં સમધિષ્ઠાય શ્રિયા પરમયા જ્વલન્ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરો દિવ્યચન્દનરૂષિતઃ ।
મોદતે દૈવતૈઃ સાર્ધં દિવિ દેવ ઇવાપરઃ ॥

દશમં પારણં પ્રાપ્ય દ્વિજાતીનભિવન્દ્ય ચ ।
કિઙ્કિણીજાલનિર્ઘોષં પતાકાધ્વજશોભિતમ્ ॥

રત્નવેદિકસમ્બાદ્યં વૈદૂર્યમણિતોરણમ્ ।
હેમજાલપરિક્ષિપ્તં પ્રવાલવલભીમુખમ્ ॥

ગન્ધર્વૈર્ગીતકુશલૈરપ્સરોભિશ્ચ શોભિતમ્ ।
વિમાનં સુકૃતાવાસં સુખેનૈવોપપદ્યતે ॥

મુકુટેનાગ્નિવર્ણેન જામ્બૂનદવિભૂષિણા ।
દિવ્યચન્દનદિગ્ધાઙ્ગો દિવ્યમાલ્યવિભૂષિતઃ ॥

દિવ્યાઁલ્લોકાન્વિચરતિ દિવ્યૈર્ભોગૈઃ સમન્વિતઃ ।
વિબુધાનાં પ્રસાદેન શ્રિયા પરમયા યુતઃ ॥

અથ વર્ષગણાનેવં સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
તતો ગન્ધર્વસહિતઃ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિમ્ ॥

પુરન્દરપુરે રમ્યે શક્રેણ સહ મોદતે ।
દિવ્યયાનવિમાનેષુ લોકેષુ વિવિધેષુ ચ ॥

દિવ્યનારીગણાકીર્ણો નિવસત્યમરો યથા ।
તતઃ સૂર્યસ્ય ભવને ચન્દ્રસ્ય ભવને તથા ॥

શિવસ્ય ભવને રાજન્વિષ્ણોર્યાતિ સલોકતામ્ । એવમેતન્મહારાજ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।

શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યમેવમાહ ગુરુર્મમ ।
વાચકસ્ય તુ દાતવ્યં મનસા યદ્યદિચ્છતિ ॥

હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ વાહનાનિ વિશેષતઃ ।
કટકે કુણ્ડલે ચૈવ બ્રહ્મસૂત્રં તથા પરમ્ ॥

વસ્ત્રં ચૈવ વિચિત્રં ચ ગન્ધં ચૈવ વિશેષતઃ ।
દેવવત્પૂજયેત્તં તુ વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યાનિ દેયાનિ ભારતે ।
વાચ્યમાને તુ વિપ્રેભ્યો રાજન્પર્વણિપર્વણિ ॥

જાતિં દેશં ચ સત્યં ચ માહાત્મ્યં ભરતર્ષભ ।
ધર્મં વૃત્તિં ચ વિજ્ઞાય ક્ષત્રિયાણાં નરાધિપ ॥

સ્વસ્તિ વાચ્ય દ્વિજાનાદૌ તતઃ કાર્યે પ્રવર્તિતે ।
સમાપ્તે પર્વણિ તતઃ સ્વશક્ત્યા પૂજયેદ્દ્વિજાન્ ॥

આદૌ તુ વાચકં ચૈવ વસ્ત્રગન્ધસમન્વિતમ્ ।
વિધિવદ્બોજયેદ્રાજન્મધુપાયસમુત્તમમ્ ॥

તતો મૂલફલપ્રાયં પાયસં મધુસર્પિષા ।
આસ્તીકે ભોજયેદ્રાજન્દદ્યાચ્ચૈવ ગુડૌદનમ્ ॥

અપૂપૈશ્ચૈવ પૂપૈશ્ચ મોદકૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ।
સભાપર્વણિ રાજેન્દ્ર હવિષ્યં ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ॥

આરણ્યકે મૂલફલૈસ્તર્પયેત્તુ દ્વિજોત્તમાન્ ।
અરણીપર્વ ચાસાદ્ય જલકુમ્ભાન્પ્રદાપયેત્ ॥

તર્પણાનિ ચ મુખ્યાનિ વન્યમૂલફલાનિ ચ ।
સર્વકામગુણોપેતં વિપ્રેભ્યોઽન્નં પ્રદાપયેત્ ॥

વિરાટપર્વણિ તથા વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
ઉદ્યોગે ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વકામગુણાન્વિતમ્ ॥

ભોજનં ભોજયેદ્વિપ્રાન્ગન્ધમાલ્યૈરલઙ્કૃતાન્ ।
ભીષ્મપર્વણિ રાજેન્દ્ર દત્ત્વા યાનમનુત્તમમ્ ॥

તતઃ સર્વગુણોપેતમન્નં દદ્યાત્સુસંસ્કૃતમ્ ।
દ્રોણપર્વણિ વિપ્રેભ્યો ભોજનં પરમાર્ચિતમ્ ॥

શરાશ્ચ દેયા રાજેન્દ્ર ચાપાન્યસિવરાસ્તથા ।
કર્ણપર્વણ્યપિ તથા ભોજનં સાર્વકામિકમ્ ॥

વિપ્રેભ્યઃ સંસ્કૃતં સમ્યગ્દદ્યાત્સંયતમાનસઃ ।
શલ્યપર્વણિ રાજેન્દ્ર મોદકૈઃ સગુડૌદનૈઃ ॥

અપૂપૈસ્તર્પણૈશ્ચૈવ સર્વમન્નં પ્રદાપયેત્ ।
ગદાપર્વણ્યપિ તથા મુદ્ગમિશ્રં પ્રદાપયેત્ ॥

સ્ત્રીપર્વણિ તથા રત્નૈસ્તર્પયેત્તુ દ્વિજોત્તમાન્ ।
ઘૃતૌદનં પુરસ્તાચ્ચ ઐષીકે દાપયેત્પુનઃ ॥

તતઃ સર્વગુણોપેતમન્નં દદ્યાત્સુસંસ્કૃતમ્ ।
શાન્તિપર્વણ્યપિ તથા હવિષ્યં ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ॥

આશ્વમેધિકમાસાદ્ય ભોજનં સાર્વકામિકમ્ ।
તથાઽશ્રમનિવાસે તુ હવિષ્યં ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ॥

મૌસલે સાર્વગુણિકં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
મહાપ્રાસ્થાનિકે તદ્વત્સર્વકામગુણાન્વિતમ્ ॥

સ્વર્ગપર્વણ્યપિ તથા હવિષ્યં ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ।
હરિવંશસમાપ્તૌ તુ સહસ્રં ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ॥

ગામેકાં નિષ્કસંયુક્તાં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ।
તદર્ધેનાપિ દાતવ્યા દરિદ્રેણાપિ પાર્થિવ ॥

પ્રતિપર્વસમાપ્તૌ તુ પુસ્તકં વૈ વિચક્ષણઃ ।
સુવર્ણેન ચ સંયુક્તં વાચકાય નિવેદયેત્ ॥

હરિવંશે પર્વણિ ચ પાયસં તત્ર ભોજયેત્ ।
પારણેપારણે રાજન્યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

સમાપ્ય સર્વાઃ પ્રયતઃ સંહિતાઃ શાસ્ત્રકોવિદઃ ।
શુભે દેશે નિવેશ્યાથ ક્ષૌમવસ્ત્રાભિસંવૃતાઃ ॥

શુક્લામ્બરધરઃ સ્રગ્વી સુચિર્ભૂત્વા સ્વલઙ્કૃતઃ । અર્ચયેત્ યથાન્યાયં ગન્ધમાલ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્ ।

સંહિતાપુસ્તકાન્રાજન્પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ।
ભક્ષ્યૈર્માલ્યૈસ્ચ પેયૈશ્ચ કામૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ ॥

હિરણ્યં ચ સુવર્ણં ચ દક્ષિણામથ દાપયેત્ ।
સર્વત્ર ત્રિપલં સ્વર્ણં દાતવ્યં પ્રયતાત્મના ॥

તદર્ધં પાદશેષં વા વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતમ્ ।
યદ્યદેવાત્મનોઽભીષ્ટં તત્તદ્દેયં દ્વિજાતયે ॥

સર્વથા તોષયેદ્ભક્ત્યા વાચકં ગુરુમાત્મનઃ ।
દેવતાઃ કીર્તયેત્સર્વા નરનારાયણૌ તથા ॥

તતો ગન્ધૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ સ્વલઙ્કૃત્ય દ્વિજોત્તમાન્ ।
તર્પયેદ્વિવિધૈઃ કાનૈર્દાનૈશ્ચોચ્ચાવચૈસ્તથા ॥

અતિરાત્રસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
પ્રાપ્નુયાચ્ચ ક્રતુફલં તથા પર્વણિપર્વણિ ॥

વાચકો ભરતશ્રેષ્ઠ વ્યક્તાક્ષરપદસ્વરઃ ।
ભવિષ્યં શ્રાવયેદ્વિદ્વાઞ્ભારતં ભરતર્ષભ ॥

ભુક્તવત્સુ દ્વિજેન્દ્રેષુ યથાવત્સમ્પ્રદાપયેત્ ।
વાચકં ભરતશ્રેષ્ઠ ભોજયિત્વા સ્વલન્કૃતમ્ ॥

વાચકે પરિતુષ્ટે તુ શુભા પ્રીતિરનુત્તમા ।
બ્રાહ્મણેષુ તુ તુષ્ટેષુ પ્રસન્નાઃ સર્વદેવતાઃ ॥

તતો હિ વરણં કાર્યં દ્વિજાનાં ભરતર્ષભ ।
સર્વકામૈર્યથાન્યાયં સાધુભિશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ॥

ઇત્યેષિ વિધિરુદ્દિષ્ટો મયા તે દ્વિપદાંવર ।
શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

ભારશ્રવણે રાજન્પારણે ચ નૃપોત્તમ ।
સદા યત્નવતા ભાવ્યં શ્રેયસ્તુ પરમિચ્છતા ॥

ભારતં શૃણુયાન્નિત્યં ભારતં પરિકીર્તયેત્ ।
ભારતં ભવને યસ્ય તસ્ય હસ્તગતો જયઃ ॥

ભારતં પરમં પુણ્યં ભારતે વિવિધાઃ કથાઃ ।
ભારતં સેવ્યતે દેવૈર્ભારતં પરમં પદમ્ ॥

ભારતં સર્વશાસ્ત્રાણામુત્તમં ભરતર્ષભ ।
ભારતાત્પ્રાપ્યતે મોક્ષસ્તત્ત્વમેતદ્બ્રવીમિ તત્ ॥

મહાભારતમાખ્યાનં ક્ષિતિં ગાં ચ સરસ્વતીમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્કેશવં ચૈવ કીર્તયન્નાવસીદતિ ॥

વેદે રામાયણે પુણ્યે ભારતે ભરતર્ષભ ।
આદૌ ચાન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ॥

યત્ર વિષ્ણુકથા દિવ્યાઃ શ્રુતયશ્ચ સનાતનાઃ ।
તચ્છ્રોતવ્યં મનુષ્યેણ પરં પદમિહેચ્છતા ॥

એતત્પવિત્રં પરમમેતદ્ધર્મનિદર્શનમ્ ।
એતત્સર્વગુણોપેતં શ્રોતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

કાયિકં વાચિકં ચૈવ મનસા સમુપાર્જિતમ્ ।
તત્સર્વં નાશમાયાતિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ॥

અષ્ટાદશપુરાણાનાં શ્રવણાદ્યત્ફલં ભવેત્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ વૈષ્ણવો નાત્ર સંશયઃ ॥

સ્ત્રિયશ્ચ પુરુષાશ્ચૈવ વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયુઃ ।
સ્ત્રીભિશ્ચ પુત્રકામાભિઃ શ્રોતવ્યં વૈષ્ણવં યશઃ ॥

દક્ષિણા ચાત્ર દેયા વૈ નિષ્કપઞ્ચસુવર્ણકમ્ ।
વાચકાય યથાશક્ત્યા યથોક્તં ફલમિચ્છતા ॥

સ્વર્ણશૃઙ્ગીં ચ કપિલાં સવત્સાં વસ્ત્રસંવૃતામ્ ।
વાચકાય ચ દદ્યાદ્ધિ આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ॥

અલઙ્કારં પ્રદદ્યાચ્ચ પાણ્યોર્વૈ ભરતર્ષભ ।
કર્ણસ્યાભરણં દદ્યાદ્ધનં ચૈવ વિશેષતઃ ॥

ભૂમિદાનં સમાદદ્યાદ્વાચકાય નરાધિપ ।
ભૂમિદાનસમં દાનં ન ભૂતં ભવિષ્યતિ ॥

શૃણોતિ શ્રાવયેદ્વાઽપિ સતતં ચૈવ યો નરઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયાત્ ॥

પિતૄનુદ્ધરતે સર્વાનેકાદશસમુદ્ધવાન્ ।
આત્માનં સસુતં ચૈવ સ્ત્રિયં ચ ભરતર્ષભ ॥

દશાંશશ્ચૈવ હોમોપિ કર્તવ્યોત્ર નરાધિપ ।
ઇદં મયા તવાગ્ને ચ પ્રોક્તં સર્વં નરર્ષભ ॥