મહાભારત · અધ્યાય 16.39

તેષુ ચોપનિવૃત્તેષુ પાણ્ડવેષુ યદૃચ્છયા ।
દેવર્ષિર્નારદો રાજન્નાજગામ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તમભ્યર્ચ્ય મહાબાહુઃ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
આસીનં પરિવિશ્વસ્તં પ્રોવાચ વદતાંવરઃ ॥

ચિરાત્તુ નાનુપશ્યામિ ભગવન્તમુપસ્થિતમ્ ।
કચ્ચિત્તે કુશલં વિપ્ર શુભં વા પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ॥

કે દેશાઃ પરિદૃષ્ટાસ્તે કિં ચ કાર્યં કરોમિ તે । તદ્બ્રૂહિ દ્વિજમુખ્યસ્ત્વં હ્યસ્માકં ચ પ્રિયોઽતિથિઃ ।
નારદ ઉવાચ ।

ચિરદૃષ્ટોસિ મેઽત્યેવમાગતોઽહં તપોવનાત્ ।
પરિદૃષ્ટાનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગા ચૈવ મયા નૃપ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વદન્તિ પુરુષા મેઽદ્ય ગઙ્ગાતીરનિવાસિનઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રં મહાત્માનમાસ્થિતં પરમં તપઃ ॥

અપિ દૃષ્ટસ્ત્વયા તત્ર કુશલી સ કુરૂદ્વહઃ ।
ગાન્ધારી ચ પૃથા ચૈવ સૂતપુત્રશ્ચ સઞ્જયઃ ॥

કથં ચ વર્તતે ચાદ્ય પિતા મમ સ પાર્થિવઃ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્યદિ દૃષ્ટસ્ત્વયા નૃપઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

સ્થિરીભૂય મહારાજ શૃણુ વૃત્તં યથાતથમ્ ।
યથાશ્રુતં ચ દૃષ્ટં ચ મયા તસ્મિંસ્તપોવને ॥

વનવાસનિવૃત્તેષુ ભવત્સુ કુરુનન્દન ।
કુરુક્ષેત્રાત્પિતા તુભ્ય ગઙ્ગાદ્વારં યયૌ નૃપ ॥

ગાન્ધાર્યા સહિતો ધીમાન્વધ્વા કુન્ત્યા સમન્વિતઃ ।
સઞ્જયેન ચ સૂતેન સાગ્નિહોત્રઃ સયાજકઃ ॥

આતસ્થે સ તપસ્તીવ્રં પિતા તવ તપોધનઃ ।
અગ્નિં મુખે સમાધાય વાયુભક્ષોઽભવન્મુનિઃ ॥

વને સ મુનિભિઃ સર્વૈઃ પૂજ્યમાનો મહાતપાઃ ।
ત્વગસ્થિમાત્રશેષઃ સ ષણ્માસાનભવન્નૃપઃ ॥

ગાન્ધારી તુ જલાહારી કુન્તી માસોપવાસિની ।
સઞ્જયઃ ષષ્ઠભુક્તેન વર્તયામાસ ભારત ॥

અગ્નીંસ્તુ યાજકાસ્તત્ર જુહુવુર્વિધિવત્પ્રભો ।
દૃશ્યતોઽદૃશ્યતશ્ચૈવ વને તસ્મિન્નૃપસ્ય વૈ ॥

અનિકેતોથ રાજા સ બભૂવ વનગોચરઃ ।
તે ચાપિ સહિતે દેવ્યૌ સઞ્જયશ્ચ તમન્વયુઃ ॥

સઞ્જયો નૃપતેર્નેતા સમેષુ વિષમેષુ ચ ।
ગાન્ધાર્યાશ્ચ પૃથા ચૈવ ચક્ષુરાસીદનિન્દિતા ॥

તતઃ કદાચિદ્ગઙ્ગાયાઃ કચ્છે સ નૃપસત્તમઃ ।
ગઙ્ગાયામાપ્લુતો ધીમાનાશ્રમાભિમુખો યયૌ ॥

અથ વાયુઃ સમુદ્ભુતો દાવાગ્નિરભવન્મહાન્ ।
દદાહ તદ્વનં સર્વં પરિગૃહ્ય સમન્તતઃ ॥

દહ્યત્સુ મૃગયૂથેષુ દ્વિજિહ્વેષુ સમન્તતઃ ।
વરાહાણાં ચ યૂથેષુ સંશ્રયત્સુ જલાશયાન્ ॥

સમ્પ્રદીપ્તે વને તસ્મિન્પ્રાપ્તે વ્યસન ઉત્તમે । નિરાહારતયા રાજા મન્દપ્રાણવિચેષ્ટિતઃ ।
અસમર્થોઽપસરણે સુકૃશે માતરૌ ચ તે ॥

તતઃ સ નૃપતિર્દૃષ્ટ્વા વહ્નિમાયાન્તમન્તિકાત્ ।
ઇદમાહ તતઃ સૂતં સઞ્જયં જયતાંવરઃ ॥

ગચ્છ સઞ્જય યત્રાગ્નિર્ન ત્વાં દહતિ કર્હિચિત્ ।
વયમત્રાગ્નિના યુક્તા ગમિષ્યામઃ પરાં ગતિમ્ ॥

તમુવાચ કિલોદ્વિગ્નઃ સઞ્જયો વદતાંવરઃ ।
રાજન્મૃત્યુરનિષ્ટોઽયં ભવિતા તે વૃથાઽગ્નિના ॥

ન ચોપાયં પ્રપશ્યામિ મોક્ષણે જાતવેદસઃ ।
યદત્રાનન્તરં કાર્યં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥

ઇત્યુક્તઃ સઞ્જયેનેદં પુનરાહ સ પાર્થિવઃ ।
નૈષ મૃત્યુરનિષ્ટો નો નિઃસૃતાનાં ગૃહાત્સ્વયમ્ ॥

જલમગ્નિસ્તથા વાયુરથવાઽપિ વિકર્ષણમ્ ।
તાપસાનાં પ્રશસ્યં તે ગચ્ચ સઞ્જય માચિરમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સઞ્જયં રાજા સમાધાય મનસ્તથા ।
પ્રાઙ્મુખઃ સહ ગાન્ધાર્યા કુન્ત્યા ચોપાવિશત્તદા ॥

સઞ્જયસ્તં તથા દૃષ્ટ્વા પ્રદક્ષિણમથાકરોત્ ।
ઉવાચ ચૈનં મેધાવી યુઙ્ક્ષ્વાત્માનમિતિ પ્રભો ॥

ઋષિપુત્રો મનીષી સ રાજ ચક્રેઽસ્ય તદ્વચઃ ।
સન્નિરુધ્યેન્દ્રિયગ્રામમાસીત્કાષ્ઠોપમસ્તદા ॥

ગાન્ધારી ચ મહાભાગા જનની ચ પૃથા તવ ।
દાવાગ્નિના સમાયુક્તે સ ચ રાજા પિતા તવ ॥

સઞ્જયસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞસ્તસ્માદ્દાવાદમુચ્યત ।
ગઙ્ગાકૂલે મયા દૃષ્ટસ્તાપસૈઃ પરિવારિતઃ ॥

સ તાનામન્ત્ર્ય તેજસ્વી નિવેદ્યૈતચ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રયયૌ સઞ્જયો ધીમાન્હિમવન્તં મહીધરમ્ ॥

એવં સ નિધનં પ્રાપ્તઃ કુરુરાજો મહામનાઃ ।
ગાન્ધારી ચ પૃથા ચૈવ જનન્યૌ તે વિશામ્પતે ॥

યદૃચ્છયાઽનુવ્રજતા મયા રાજ્ઞઃ કલેવરમ્ ।
તયોશ્ચ દેવ્યોરુભયોર્મયા દૃષ્ટાનિ ભારત ॥

તતસ્તપોવને તસ્મિન્સમાજગ્મુસ્તપોધનાઃ ।
શ્રુત્વા રાજ્ઞસ્તદા નિષ્ઠાં ન ત્વશોચન્ગતીશ્ચ તે ॥

તત્રાશ્રૌષમહં સર્વમેતત્પુરુષસત્તમ ।
યથા ચ નૃપતિર્દગ્ધો દેવ્યૌ તે ચેતિ પાણ્ડવ ॥

ન શોચિતવ્યં રાજેન્દ્ર સ્વર્ગસ્થઃ પૃથિવીપતિઃ ।
પ્રાપ્તવાનગ્નિસંયોગં ગાન્ધારી જનની ચ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા ચ સર્વેષાં પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
નિર્યાણં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શોકઃ સમભવન્મહાન્ ॥

અન્તઃપુરાણાં ચ તદા મહાનાર્તસ્વરોઽભવત્ ।
પૌરાણાં ચ મહારાજ શ્રુત્વા રાજ્ઞસ્તદા ગતિમ્ ॥

અહો ધિગિતિ રાજા તુ વિક્રુશ્ય ભૃશદુઃખિતઃ ।
ઊર્ધ્વબાહુઃ સ્મરન્માતુઃ પ્રરુરોદ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ભીમસેનપુરોગાશ્ચ ભ્રાતરઃ સર્વ એવ તે ।
રુરુદુર્દુઃખસન્તપ્તા વર્ણયન્તઃ પૃથાં તદા ॥

અન્તઃપુરેષુ ચ તદા સુમહાન્રુદિતસ્વનઃ ।
પ્રાદુરાસીન્મહારાજ પૃથાં શ્રુત્વા તથાગતામ્ ॥

તં ચ વૃદ્ધં તથા દગ્ધં હતપુત્રં નરાધિપમ્ ।
અન્વશોચન્ત તે સર્વે ગાન્ધારીં ચ તપસ્વિનીમ્ ॥

તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે મુહૂર્તાદિવ ભારત ।
નિગૃહ્ય બાષ્પં ધૈર્યેણ ધર્મરાજોઽબ્રવીદિદમ્ ॥