મહાભારત · અધ્યાય 16.38

દૃષ્ટ્વા પુત્રાંસ્તથા પૌત્રાન્સાનુબન્ધાઞ્જનાધિપઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ કિમકરોદ્રાજા ચૈવ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં પુત્રાણાં દર્શનં પુનઃ ।
વીતશોકઃ સ રાજર્ષિઃ પુનરાશ્રમમાગમત્ ॥

ઇતરસ્તુ જનઃ સર્વસ્તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ।
પ્રતિજગ્મુર્યથાકામં ધૃતારાષ્ટ્રાભ્યનુજ્ઞયા ॥

પાણ્ડવાસ્તુ મહાત્માનો લઘુભૂયિષ્ઠસૈનિકાઃ ।
અનુજગ્મુર્મહાત્માનં સદારાસ્તં મહીપતિમ્ ॥

તમાશ્રમગતં ધીમાન્બ્રહ્મર્ષિર્લોકપૂજિતઃ ।
દ્વૈપાયનોઽભ્યુપાગમ્ય રાજાનમિદમ્નબ્રવીત્ ॥

ધૃતાષ્ટ્ર મહાબાહો શૃણુ કૌરવનન્દન ।
શ્રુતાસ્તે જ્ઞાનવૃદ્ધાનામૃષીણાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥

અદ્ધાભિજનવૃદ્ધાનાં વેદવેદાઙ્ગવેદિનામ્ ।
ધર્મજ્ઞાનાં પુરાણાનાં વદતાં વિવિધાઃ કથાઃ ॥

મા સ્મ શોકે મનઃ કાર્ષીર્દિષ્ટે ન વ્યથતે બુધઃ ।
શ્રુતં દેવરહસ્યં તે નારદાદ્દેવદર્શનાત્ ॥

ગતાસ્તે ક્ષત્રધર્મેણ શસ્ત્રપૂતાં ગતિં શુભામ્ ।
યથા દૃષ્ટાસ્ત્વયા પુત્રાસ્તથા કામવિહારિણઃ ॥

યુધિષ્ઠિરઃ સ્વયં ધીમાન્ભવન્તમનુરુધ્યતે ।
સહિતો ભ્રાતૃભિઃ સર્વૈઃઇ સદારઃ સસુહૃજ્જનઃ ॥

વિસર્જયૈનં યાત્વેષ સ્વરાજ્યમનુશાસતામ્ ।
માસઃ સમધિકસ્તેષામતીતો વસતાં વને ॥

એતદ્ધિ નિત્યં યત્નેન પદં રક્ષ્યં નરાધિપ ।
બહુપ્રત્યર્થિકં હ્યેતદ્રાજ્યં નામ કુરૂદ્વહ ॥

ઇત્યુક્તઃ કૌરવો રાજા વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના ।
યુધિષ્ઠિરમથાહૂય વાગ્મી વચનમબ્રવીત્ ॥

અજાતશત્રો ભદ્રં તે શૃણુ મે ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહીપાલ શોકો નાસ્માન્પ્રબાધતે ॥

રમે ચાહં ત્વયા પુત્ર પુરેવ ગજસાહયે ।
નાથેનાનુગતો વિદ્વન્પ્રિયેષુ પરિવર્તિના ॥

પ્રાપ્તં પુત્રફલં ત્વત્તઃ પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ ।
ન મે મન્યુર્મહાબાહો ગમ્યતાં મા ચિરં કૃથાઃ ॥

ભવન્તં ચેહ સમ્પ્રેક્ષ્ય તપો મે પરિહીયતે ।
ઉપયુક્તં શરીરં ચ ત્વાં દૃષ્ટ્વા ધારિતં પુનઃ ॥

માતરૌ તે તથૈવેમે શીર્ણપર્ણકૃતાશને ।
મમ તુલ્યવ્રતે પુત્ર ન ચિરં વર્તયિષ્યતઃ ॥

દુર્યોધનપ્રભૃતયો દૃષ્ટા લોકાન્તરં ગતાઃ ।
વ્યાસસ્ય તપસો વીર્યાદ્ભવતશ્ચ સમાગમાત્ ॥

પ્રયોજનં ચિરં વૃત્તં જીવિતસ્ય મમાનઘ ।
ઉગ્રં તપઃ સમાસ્થાસ્યેત્વમનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥

ત્વય્યદ્ય પિણ્ડઃ કીર્તિશ્ચ કુલં ચેદં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શ્વોવાઽદ્ય વા મહાબાહો ગમ્યતાં માચિરં કૃથાઃ ॥

રાજનીતિઃ સુબહુશઃ શ્રુતા તે ભરતર્ષભ ।
સન્દેષ્ટવ્યં ન પશ્યામિ કૃતમેતાવતા વિભો ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તવચનં તં તુ નૃપો રાજાનમબ્રવીત્ ।
ન મામર્હસિ ધર્મજ્ઞ પરિત્યક્તુમનાગસમ્ ॥

કામં ગચ્છન્તુ મે સર્વે ભ્રાતરોઽનુચરાસ્તથા ।
ભવન્તમહમન્વિષ્યે માતરૌ ચ યતવ્રતઃ ॥

તમુવાચાથ ગાન્ધારી મૈવં પુત્ર શૃણુષ્વ ચ ।
ત્વય્યધીનં કુરુકુલં પિણ્ડશ્ચ શ્વશુરસ્ય મે ॥

ગમ્યતાં પુત્ર પર્યાપ્તમેતાવત્પૂજિતા વયમ્ ।
રાજા યદાહ તત્કાર્યં ત્વયા પુત્ર પિતુર્વચઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ તુ ગાન્ધાર્યા કુન્તીમિદમભાષત ।
સ્નેહબાષ્પાકુલે નેત્રે પરિમૃજ્ય વિનીતવત્ ॥

વિસર્જયતિ માં રાજા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।
ભવત્યાં બદ્ધચિત્તસ્તુ કથં યાસ્યામિ દુઃખિતઃ ॥

ન ચોત્સહે તપોવિઘ્નં કર્તું તે ધર્મચારિણિ ।
તપસો હિ પરં નાસ્તિ તપસા વિન્દતે મહત્ ॥

મમાપિ ન તથા રાજ્ઞિ રાજ્યે બુદ્ધિર્યથા પુરા ।
તપસ્યેવાનુરક્તં મે મનઃ સર્વાત્મના તથા ॥

શૂન્યેયં ચ મહી કૃત્સ્ના ન મે પ્રીતિકરી શુભે ।
બાન્ધવા નઃ પરિક્ષીણા બલં નો ન યથા પુરા ॥

પાઞ્ચાલાઃ સુભૃશં ક્ષીણાઃ કન્યામાત્રાવશેષિતાઃ ।
ન તેષાં કુલકર્તારં કઞ્ચિત્પશ્યામ્યહં શુભે ॥

સર્વે હિ ભસ્માસાન્નીતાસ્તે દ્રોણેન રણાજિરે । અવશિષ્ટાશ્ચ નિહતા દ્રોણપુત્રેણ વૈ નિશિ ।
ચેદયશ્ચૈવ મત્સ્યાશ્ચ દૃષ્ટપૂર્વાસ્તથૈવ નઃ ॥

કેવલં વૃષ્ણિચક્રં ચ વાસુદેવપરિગ્રહાત્ ।
યદ્્દૃષ્ટ્વા સ્થાતુમિચ્છામિ ધર્માર્થં નાર્થહેતુતઃ ॥

શિવેન પશ્ય નઃ સર્વાન્દુર્લભં તવ દર્શનમ્ ।
ભવિષ્યત્યમ્બ રાજા હિ તીવ્રં ચારપ્સ્યતે તપઃ ॥

એતચ્છ્રુત્વા મહાબાહુઃ સહદેવો યુધામ્પતિઃ ।
યુધિષ્ઠિરમુવાચેદં બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ॥

નોત્સહેઽહં પરિત્યક્તું માતરં ભરતર્ષભ ।
પ્રતિયાતુ ભવાન્ક્ષિપ્રં તપસ્તપ્સ્યામ્યહં વને ॥

ઇહૈવ શોષયિષ્યામિ તપસેદં કલેવરમ્ ।
પાદશુશ્રૂષણેરક્તો રાજ્ઞો માત્રોસ્તથાઽનયોઃ ॥

તમુવાચ તતઃ કુન્તી પરિષ્વજ્ય મહાભુજમ્ ।
ગમ્યતાં પુત્ર મૈવં ત્વં વોચઃ કુરુ વચો મમ ॥

આગમા વઃ શિવાઃ સન્તુ સ્વસ્થા ભવત પુત્રકાઃ ।
ઉપરોધો ભવેદેવમસ્માકં તપસઃ કૃતે ॥

ત્વત્સ્નેહપાશબદ્ધા ચ હીયેયં તપસઃ પરાત્ ।
તસ્માત્પુત્રક ગચ્છ ત્વં શિષ્ટમલ્પં ચ નઃ પ્રભો ॥

એવં સંસ્તમ્ભિતં વાક્યૈઃ કુન્ત્યા બહુવિધૈર્મનઃ ।
સહદેવસ્ય રાજેન્દ્ર રાજ્ઞશ્ચૈવ વિશેષતઃ ॥

તે માત્રા સમનુજ્ઞાતા રાજ્ઞા ચ કુરુપુઙ્ગવાઃ ।
અભિવાદ્ય કુરુશ્રેષ્ઠમામન્ત્રયિતુમારભન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

રાજ્યં પ્રતિ ગમિષ્યામઃ શિવેન પ્રતિનન્દિતઃ ।
અનુજ્ઞાતાસ્ત્વયા રાજન્ગમિષ્યામો વિકલ્મષાઃ ॥

એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિર્ધર્મરાજ્ઞા મહાત્મના ।
અનુયજ્ઞે જયાશીર્ભિઃ પૂજયિત્વા યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ભીમં ચ બલિનાં શ્રેષ્ઠં સાન્ત્વયામાસ પાર્થિવઃ ।
સ ચાસ્ય સમ્યઙ્મેધાવી પ્રત્યપદ્યત વીર્યવાન્ ॥

અર્જુનં ચ સમાશ્લિષ્ય યમ્મૌ ચ ભરતર્ષભૌ ।
અનુયજ્ઞે સ કૌરવ્યઃ પરિષ્વજ્યાભિનન્દ્ય ચ ॥

ગાન્ધાર્યા ચાભ્યનુજ્ઞાતાઃ કૃતપાદાભિવાદનાઃ ।
જનન્યા સમુપાઘ્રાતાઃ પરિષ્વક્તાશ્ચ તે નૃપમ્ ॥

ચક્રુઃ પ્રદક્ષિણં સર્વે વત્સા ઇવ નિવારણે ।
પુનઃ પુનર્નિરીક્ષન્તઃ પ્રચક્રુસ્તે પ્રદક્ષિણમ્ ॥

દ્રૌપદીપ્રમુખાશ્ચૈવ સર્વાઃ કૌરવયોષિતઃ ।
ન્યાયતઃ શ્વશુરે વૃત્તિં પ્રયુજ્ય પ્રયયુસ્તતઃ ॥

શ્વશ્રૂભ્યાં સમનુજ્ઞાતાઃ પરિષ્વજ્યાભિનન્દિતાઃ ॥
સન્દિષ્ટાશ્ચેતિકર્તવ્યં પ્રયયુર્ભર્તૃભિઃ સહ ॥

તતઃ પ્રજજ્ઞે નિનદઃ સૂતાનાં યુજ્યતામિતિ ।
ઉષ્ટ્રાણાં ક્રોશતાં ચાપિ હયાનાં હેષતામપિ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા સદારઃ સહસૈનિકઃ ।
નગરં હાસ્તિનપુરં પુનરાયાત્સબાન્ધવઃ ॥