મહાભારત · અધ્યાય 16.28

યુધિષ્ઠિર મહાબાહો કચ્ચિત્વં કુશલી હ્યસિ ।
સહિતો ભ્રાતૃભિઃ સર્વૈઃ પૌરજાનપદૈસ્તથા ॥

યે ચ ત્વામનુજીવન્તિ કચ્ચિત્તેઽપિ નિરામયાઃ ।
સચિવા ભૃત્યવર્ગાશ્ચ ગુરવશ્ચૈવ તે નૃપ ॥

કચ્ચિત્તેઽપિ નિરાતઙ્કા વસન્તિ વિષયે તવ ।
કચ્ચિદ્વર્તસિ પૌરાણીં વૃત્તિં રાજર્ષિસેવિતામ્ ॥

કચ્ચિન્ન્યાયાનનુચ્છિદ્ય કોશસ્તેઽભિપ્રપૂર્યતે । અરિમધ્યસ્થમિત્રેષુ વર્તસે ચાનુરૂપતઃ ।
બ્રાહ્મણાનગ્રહારૈર્વા યથાવદનુપશ્યસિ ॥

કચ્ચિત્તે પરિતુષ્યન્તિ શીલેનિ ભરતર્ષભ ।
શત્રવોપિ કુતઃ પૌરા ભૃત્યા વા સ્વજનોપિ વા ॥

કચ્ચિદ્યજસકિ રાજેન્દ્ર શ્રદ્ધાવાન્પિતૃદેવતાઃ ।
અતિથીનન્નપાનેનિ કચ્ચિદર્ચસિ ભારત ॥

કચ્ચિન્નયપથે વિપ્રાઃ સ્વકર્મનિરતાસ્તવ ।
ક્ષત્રિયા વૈશ્યવર્ણા વા શૂદ્રા વાઽપિ કુટુમ્બિનઃ ॥

કચ્ચિત્સ્ત્રીબાલવૃદ્ધં તે ન શોચતિ ન યાચતે ।
જામયઃ પૂજિતાઃ કચ્ચિત્તવ ગેહે નરર્ષભ ॥

કચ્ચિદ્રાજર્ષિવંશોઽયં ત્વામાસાદ્ય મહીપતિમ્ ।
યથોચિતં મહારાજ યશસા નાવસીદતિ ॥
વૈશણ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવાદિનં તં સ ન્યાયવિત્પ્રત્યભાષત ।
કુશલપ્રશ્નસંયુક્તં કુશલો વાક્યમબ્રવીત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અપિ તે વર્ધતે રાજંસ્પપો મન્દઃ શ્રમશ્ચ તે ॥

અપિ મે જનની ચેયં શુશ્રૂષુર્વિગતક્લમા ।
અથાસ્યાઃ સફલો રાજન્વનવાસો ભવિષ્યતિ ॥

ઇયં ચ માતા જ્યેષ્ઠા મે શીતવાતાધ્વકર્શિતા ।
ઘોરેણ તપસા યુક્તા દેવી કચ્ચિન્ન શોચતિ ॥

હતાન્પુત્રાન્મહાવીર્યાન્ક્ષત્રધર્મપરાયણાન્ ।
નાપધ્યાયતિ વા કચ્ચિદસ્માન્પાપકૃતઃ સદા ॥

ક્વ ચાસૌ વિદુરો રાજન્નેમં પશ્યામહે વયમ્ ।
સઞ્જયઃ કુશલી ચાયં કચ્ચિન્નુ તપસિ સ્થિરઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચૈનં ધૃતરાષ્ટ્રો જનાધિપમ્ ।
કુશલી વિદુરઃ પુત્ર તપો ઘોરં સમાશ્રિતઃ ॥

વાયુભક્ષો નિરાહારઃ કૃશો ધમનિસન્તતઃ ।
કજાચિદ્દૃશ્યતે વિપ્રૈઃ શૂન્યેઽસ્મિન્કાનને ક્વચિત્ ॥

ઇત્યેવં બ્રુવતસ્તસ્ય જટી વીટામુખઃ કૃશઃ ।
દિગ્વાસા મલદિગ્ધાઙ્ગો વનરેણુસમુક્ષિતઃ ॥

દૂરાદાલક્ષિતઃ ક્ષત્તા તત્રાખ્યાતો મહીપતેઃ । કવિદુરસ્ત્વેષ ધર્માત્મા જનં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ॥

નિવર્તમાનં સહસા જનં દૃષ્ટ્વાઽશ્રમં પ્રતિ । તમન્વધાવન્નૃપતિરેક એવ યુધિષ્ઠિરઃ ।
પ્રવિશન્તં વનં ઘોરં લક્ષ્યાલક્ષ્યં ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥

ભોભો વિદુર રાજાઽહં દયિતસ્તે યુધિષ્ઠિરઃ ।
ઇતિ બ્રુવન્નરપતિસ્તં યત્નાદભ્યધાવત ॥

તતો વિવિક્ત એકાન્તે તસ્થૌ બુદ્ધિમતાં વરઃ ।
વિદુરો વૃક્ષમાશ્રિત્ય કઞ્ચિત્તત્ર વનાન્તરે ॥

તં રાજા ક્ષીણભૂયિષ્ઠમાકૃતીમાત્રસૂચિતમ્ ।
અભિજજ્ઞે મહાબુદ્ધિં મહાબુદ્ધિર્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

યુધિષ્ઠિરોઽહમસ્મીતિ વાક્યમુક્ત્વાઽગ્રતઃ સ્થિતઃ ।
વિદુરસ્યાશ્રમે રાજા સ ચ પ્રત્યાહ સઞ્જ્ઞયા ॥

તતઃ સોઽનિમિષો ભૂત્વા રાજાનં તમુદૈક્ષત ।
સંયોજ્ય વિદુરસ્તસ્મિન્દૃષ્ટિં દૃષ્ટ્યા સમાહિતઃ ॥

વિવેશ વિદુરો ધીમાન્ગાત્રૈર્ગાત્રાણિ ચૈવ હ ।
પ્રાણાન્પ્રાણેષુ ચ દધદિન્દ્રિયાણીન્દ્રિયેષુ ચ ॥

સ યોગબલમાસ્થાય વિવેશ નૃપતેસ્તનુમ્ ।
વિદુરો ધર્મરાજસ્ય તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ॥

વિદુરસ્ય શરીરં તુ તથૈવ સ્તબ્ધલોચનમ્ ।
વૃક્ષાશ્રિતં તદા રાજા દદર્શ ગતચેતનમ્ ॥

બલવન્તં તથાઽત્માનં મેને બહુગુણં તદા ।
ધર્મરાજો મહાતેજાસ્તચ્ચ સસ્માર પાણ્ડવઃ ॥

પૌરાણમાત્મનઃ સર્વં ભવિષ્યં ચ વિશામ્પતે ।
યોગધર્મં મહાતેજા વ્યાસેન કથિનં યથા ॥

ધર્મરાજશ્ચ તત્રૈનં સઞ્ચસ્કારયિષુસ્તદા ।
દગ્ધુકામોઽભવદ્વિદ્વાનથ વાગભ્યભાષત ॥

ભોભો રાજન્ન દગ્ધવ્યમેતદ્વિદુરસઞ્જ્ઞકમ્ ।
કલેબરમિહૈવં તે ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

લોકો વૈકર્તનો નામ ભવિષ્યત્યસ્ય ભારત ।
યતિધર્મમવાપ્તોસૌ નૈષ શોચ્યઃ પરન્તપ ॥

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજઃ સ વિનિવૃત્ય તતઃ પુનઃ ।
રાજ્ઞો વૈચિત્રવીર્યસ્ય તત્સર્વં પ્રત્યવેદયત્ ॥

તતઃ સ રાજા ધૃતિમાન્સ ચ સર્વો જનસ્તદા ।
ભીમસેનાદયશ્ચૈવ પરં વિસ્મિયમાગતાઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા પ્રીતિમાન્રાજા ભૂત્વા ધર્મજમબ્રવીત્ ।
આપો મૂલં ફલં ચૈવ મમેદં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥

યદન્નો હિ નરો રાજંસ્તદન્નોઽસ્યાતિથિઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યુક્તઃ સ તથેત્યેવં પ્રાહ ધર્માત્મજો નૃપમ્ ॥

ફલં મૂલં ચ બુભુજે રાજ્ઞા દત્તં સહાનુજઃ । તતસ્તે વૃક્ષમૂલેષુ કૃતવાસપરિગ્રહાઃ ।
તાં રાત્રિમવસન્સર્વે ફલમૂલજલાશનાઃ ॥