મહાભારત · અધ્યાય 14.46

એવમેતેન માર્ગેણ પૂર્વોક્તેન યથાવિધિ ।
અધીતવાન્યથાશક્તિ તથૈવ બ્રહ્મચર્યવાન્ ॥

સ્વધર્મનિરતો વિદ્વાન્સર્વેન્દ્રિયયતો મુનિઃ ।
ગુરોઃ પ્રિયહિતે યુક્તઃ સત્યધર્મપરઃ શુચિઃ ॥

ગુરુણા સમનુજ્ઞાતો ભુઞ્જીતાન્નમકુત્સયન્ ।
હવિષ્યભૈક્ષ્યભુક્ ચાપિ સ્થાનાસનવિહારવાન્ ॥

દ્વિકાલમગ્નિં જુહ્વાનઃ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
ધારયીત સદા દણ્ડં બૈલ્વં પાલાશમેવ વા ॥

ક્ષૌમં કાર્પાસિકં વાઽપિ મૃગાજિનમથાપિ વા ।
સર્વં કાષાયરક્તં વા વાસો વાઽપિ દ્વિજસ્ય હ ॥

મેખલા ચ ભવેન્મૌઞ્જી જટો નિત્યોદકસ્તથા ।
યજ્ઞોપવીતી સ્વાધ્યાયી અલુપ્તનિયતવ્રતઃ ॥

પૂતાભિશ્ચ તથૈવાદ્ભિઃ સદા દૈવતતર્પણમ્ ।
ભાવેન નિયતઃ કુર્વન્બ્રહ્મચારી પ્રશસ્યતે ॥

એવં યુક્તો જયેત્સ્વર્ગમૂર્ધ્વરેતાઃ સમાહિતઃ ।
ન સંસરતિ જાતીષુ પરમં સ્થાનમાશ્રિતઃ ॥

સંસ્કૃતઃ સર્વસંસ્કારૈસ્તથૈવ બ્રહ્મચર્યવાન્ ।
ગ્રામાન્નિષ્ક્રમ્ય ચારણ્યે મુનિઃ પ્રવ્રજિતો વસેત્ ॥

ચર્મવલ્કલસંવાસી સાયં પ્રાતરુપસ્પૃશેત્ ।
અરણ્યગોચરો નિત્યં ન ગ્રામં પ્રવિશેત્પુનઃ ॥

અર્ચયન્નતિથીન્કાલે દદ્યાચ્ચાપિ પ્રતિશ્રયમ્ ।
ફલપત્રાવરૈર્મૂલૈઃ શ્યામાકેન ચ વર્તયન્ ॥

સ નિત્યમુદકં વાયું સર્વં વાનેયમાશ્રયેત્ ।
પ્રાશ્નીયાદાનુપૂર્વ્યેણ યથાદીક્ષમતન્દ્રિતઃ ॥

સમૂલફલશાકાદ્યૈરર્ચેદતિથિમાગતમ્ ।
યદ્ભક્ષઃ સ્યાત્તતો દદ્યાદ્ભિક્ષાં નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥

દેવતાતિથિપૂર્વં ચ સદા પ્રાશ્નીત વાગ્યતઃ ।
અસ્કન્દિતમનાશ્ચૈવ લઘ્વાશી દેવતાશ્રયઃ ॥

દાન્તો મૈત્રઃ ક્ષમાયુક્તઃ કશાઞ્શમશ્રુ ચ ધારયન્ ।
જુહ્વન્સ્વાધ્યાયશીલશ્ચ સત્યધર્મપરાયણઃ ॥

ન્યસ્તદેહઃ સદા દક્ષો વનનિત્યઃ સમાહિતઃ ।
એવં યુક્તો જયેત્સ્વર્ગં વાનપ્રસ્થો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થોઽથવા પુનઃ ।
ય ઇચ્છેન્મોક્ષમાસ્થાતુમુત્તમાં વૃત્તિમાશ્રયેત્ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા નૈષ્કર્મ્યમાચરેત્ ।
સર્વભૂતહિતો મૈત્રઃ સર્વેન્દ્રિયયતો મુનિઃ ॥

અયાચિતમસન્ક્લૃપ્તમુપપન્નં યદૃચ્છયા ।
કૃત્વા પ્રાહ્ણે ચરેદ્ભૈક્ષ્યં વિધૂમે ભુક્તવજ્જને ॥

વૃત્તે શરાવસમ્પાતે ભૈક્ષ્યં લિપ્સેત મોક્ષવિત્ । લાભેન ચ ન હૃષ્યેત નાલાભે વિમના ભવેત્ ।
ન ચાતિભિક્ષાં ભિક્ષેત કેવલં પ્રાણયાત્રિકઃ ॥

યાત્રાર્થી કાલમાકાઙ્ક્ષંશ્ચરેદ્ભૈક્ષ્યં સમાહિતઃ ।
લાભં સાધારણં નેચ્છેન્ન ભુઞ્જીતાભિપૂજિતઃ ॥

અભિપૂજિતલાભાદ્વિ વિજુગુપ્સેત ભિક્ષુકઃ ।
ભુક્તાન્યન્નાનિ તિક્તાનિ કષાયકટુકાનિ ચ ॥

નાસ્વાદયીત ભુઞ્જાનો રસાંશ્ચ મધુરાંસ્તથા ।
યાત્રામાત્રં ચ ભુઞ્જીત કેવલં પ્રાણધારણમ્ ॥

અસંરોધેન ભૂતાનાં વૃત્તિં લિપ્સેત મોક્ષવિત્ ।
ન ચાન્યમન્નં લિપ્સેત ભિક્ષમાણઃ કથઞ્ચન ॥

ન સન્નિકાશયેદ્ધર્મં વિવિક્તે ચારજાશ્ચરેત્ ।
શૂન્યાગારમણ્યં વા વૃક્ષમૂલં નદીં તથા ॥

પ્રતિશ્રયાર્થં સેવેત પાર્વતીં વા પુનર્ગુહામ્ ।
ગ્રામૈકરાત્રિકો ગ્રીષ્મે વર્ષાસ્વેકત્ર વા વસેત્ ॥

અધ્વા સૂર્યેણિ નિર્દિષ્ટઃ કીટવચ્ચ ચરેન્મહીમ્ ।
દયાર્તં ચૈવ ભૂતાનાં સમીક્ષ્ય પૃથિવીં ચરેત્ ॥

સઞ્ચયાંશ્ચ ન કુર્વીત સ્નેહવાસં ચ વર્જયેત્ ।
પૂતાભિરદ્ભિર્નિત્યં વૈ કાર્યં કુર્વીત મોક્ષવિત્ ॥

ઉપસ્પૃશેદુદ્દૃતાભિરદ્ભિશ્ચ પુરુષઃ સદા ।
અહિંસા બ્રહ્મચર્યં ચ સત્યમાર્જવમેવ ચ ॥

અક્રોધશ્ચાનસૂયા ચ દમો નિત્યમપૈશુનમ્ ।
અષ્ટસ્વેતેષુ યુક્તઃ સ્યાદ્વ્રતેષુ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

અપાપમશઠં વૃત્તમજિહ્મં નિત્યમાચરેત્ ।
જોષયેત સદા ભોજ્યં ગ્રાસમાગતમસ્પૃહઃ ॥

યાત્રામાત્રં ચ ભુઞ્જીત કેવલં પ્રાણયાત્રિકમ્ ।
ધર્મલબ્ધમથાશ્નીયાન્ન કામમનુવર્તયેત્ ॥

ગ્રાસાદાચ્છાદનાદન્યન્ન ગૃહ્ણીયાત્કથઞ્ચન ।
યાવદાહારયેત્તાવત્પ્રતિગૃહ્ણીત નાધિકમ્ ॥

પરેભ્યો ન પ્રતિગ્રાહ્યં ન ચ દેયં કદાચન ।
દૈન્યભાવાચ્ચ ભૂતાનાં સંવિભજ્ય સદા બુધઃ ॥

નાદદીત પરસ્વાનિ ન ગૃહ્ણીયાન્ન યાચયેત્ ।
ન કિઞ્ચિદ્વિષયં ભુક્ત્વા સ્પૃહયેત્તસ્ય વૈ પુનઃ ॥

મૃદમાપસ્તથાઽન્નાનિ પત્રપુષ્પફલાનિ ચ ।
અસંવૃતાનિ ગૃહ્ણીયાત્પ્રવૃત્તાનિ ચ કાર્યવાન્ ॥

ન શિલ્પજીવિકાં જીવેદ્દ્વિરન્નં નોત કામયેત્ ।
ન દ્વેષ્ટા નોપદેષ્ટા ચ ભવેચ્ચ નિરુપસ્કૃતઃ ॥

શ્રદ્ધાપૂતાનિ ભુઞ્જીત નિમિત્તાનિ ચ વર્જયેત્ ।
મુધાવૃત્તિરસક્તશ્ચ સર્વભૂતૈરસન્ધિતઃ ॥

આશીર્યુક્તાનિ સર્વાણિ હિંસાયુક્તાનિ યાનિ ચ ।
લોકસઙ્ગ્રહધર્મં ચ નૈવ કુર્યાન્ન કારયેત્ ॥

સર્વભાવાનતિક્રમ્ય લઘુમાત્રઃ પરિવ્રજેત્ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ॥

પરં નોદ્વેજયેત્કઞ્ચિન્ન ચ કસ્યચિદુદ્વિજેત્ ।
વિશ્વાસ્યઃ સર્વભૂતાનામગ્ર્યો મોક્ષવિદુચ્યતે ॥

અનાગતં ચ ન ધ્યાયેન્નાતીતમનુચિન્તયેત્ ।
વર્તમાનમુપેક્ષેત કાલાકાઙ્ક્ષી સમાહિતઃ ॥

ન ચક્ષુષા ન મનસા ન વાચા દૂષયેત્ક્વચિત્ ।
ન પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા કિઞ્ચિદ્દુષ્ટં સમાચરેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યુપસંહૃત્ય કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ક્ષીણેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્નિરીહઃ સર્વતત્ત્વવિત્ ॥

નિર્દ્વન્દ્વો નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વાહાકાર એવ ચ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ॥

નિરાશીર્નિર્ગુણઃ શાન્તો નિરાસક્તો નિરાશ્રયઃ ।
આત્મસઙ્ગી ચ તત્ત્વજ્ઞો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

અપાદપાણિપૃષ્ઠં તદશિરસ્કમનૂદરમ્ ।
અભિન્નગુણકર્માણં કેવલં વિમલં સ્થિરમ્ ॥

અગન્ધમરસસ્પર્શમરૂપાશબ્દમેવ ચ ।
અનુગમ્યમનાસક્તમમાંસમપિ ચૈવ યત્ ॥

નિશઅચિન્તમવ્યયં દિવ્યં ગૃહસ્થમપિ સર્વદા ।
સર્વભૂતસ્થમાત્માનં યે પશ્યન્તિ ન તે મૃતાઃ ॥

ન તત્ર ક્રમતે બુદ્ધિર્નેન્દ્રિયાણિ ન દેવતાઃ ।
વેદા યજ્ઞાશ્ચ લોકાશ્ચ ન તપો ન વ્રતાનિ ચ ॥

યત્ર જ્ઞાનવતાં પ્રાપ્તિલિઙ્ગગ્રહણા સ્મૃતા ।
તસ્માદલિઙ્ગધર્મજ્ઞો ધર્મતત્ત્વમુપાચરેત્ ॥

ગૂઢધર્માશ્રિતો વિદ્વાન્વિજ્ઞાનચરિતં ચરેત્ ।
અમૂઢો મૂઢરૂપેણ ચરેદ્ધર્મમદૂષયન્ ॥

યથૈનમવમન્યેરન્પરે સતતમેવ હિ ।
તથાવૃત્તશ્ચરેચ્છાન્તઃ સતાં ધર્માનકુત્સયન્ ॥

ય એવં વૃત્તસમ્પન્નઃ સ મુનિઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ॥

મનો બુદ્ધિરહઙ્કારમવ્યક્તં પુરુષં તથા ।
એતત્સર્વં પ્રસઙ્ખ્યાય યથાવત્તત્ત્વનિશ્ચયાત્ ॥

તતઃ સ્વર્ગમવાપ્નોતિ વિમુક્તઃ સર્વબન્ધનૈઃ ।
એતાવદન્તવેલાયાં પરિસઙ્ખ્યાય તત્ત્વવિત્ ॥

ધ્યાયેદેકાન્તમાસ્થાય મુચ્યતેઽથ નિરાશ્રયઃ ।
નિર્મુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો વાયુરાકાશગો યથા ॥

ક્ષીણકોશો નિરાતઙ્કસ્તથેદં પ્રાપ્નુયાત્પરમ્ ॥