મહાભારત · અધ્યાય 14.41

અવ્યક્તાત્પૂર્વમુત્પન્નો મહાનાત્મા મહામતિઃ ।
આદિર્ગુણાનાં સર્વેષાં પ્રથમઃ સર્ગ ઉચ્યતે ॥

મહાનાત્મા મતિર્વિષ્ણુર્જિષ્ણુઃ શમ્ભુશ્ચ વીર્યવાન્ । બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞોપલબ્ધિશ્ચ તતા ખ્યાતિર્ધૃતિઃસ્મૃતિઃ ।

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈર્મહાનાત્મા વિભાવ્યતે ।
તં જાનન્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્પ્રમોહં નાધિગચ્છતિ ॥

સર્વતઃપાણિપાદં ચ સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃશ્રુતિમલ્લોકે સર્વં વ્યાપ્યવતિષ્ઠતિ ॥

મહાપ્રભાવઃ પુરુષઃ સર્વસ્ય હૃદિ નિષ્ઠિતઃ ।
અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિરીશાનો જ્યોતિરવ્યયઃ ॥

તત્ર બુદ્ધિમતાં લોકે સદ્ભાવનિરતાશ્ચ યે ।
ધ્યાનિનો નિત્યયોગાશ્ચ સત્યસન્ધા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥

જ્ઞાનવન્તશ્ચ યે કેચિદલુબ્ધા જિતમન્યવઃ ।
પ્રસન્નમનસો ધીરા નિર્મમા નિરહન્ક્રિયાઃ ॥

વિમુક્તાઃ સર્વ એવૈતે મહત્ત્વમુપયાન્ત્યુત ।
આત્મનો મહતો વેદ યઃ પુણ્યાં ગતિમુત્તમામ્ ॥

અહઙ્કારાત્પ્રસૂતાનિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ વૈ ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥

તેષુ ભૂતાનિ યુજ્યન્તે મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
તે શબ્દસ્પર્શરૂપેષુ રસગન્ધક્રિયાસુ ચ ॥

મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
સર્વપ્રાણભૃતાં ધીરા મહદુત્પદ્યતે ભયમ્ ॥

સ ધીરઃ સર્વલોકેષુ ન મોહમધિગચ્છતિ ।
વિષ્ણુરેવાદિસર્ગેષુ સ્વયમ્ભૂર્ભવતિ પ્રભુઃ ॥

એવં હિ યો વેદ ગુહાશયં પ્રભું પરં પુરાણં પુરુષં વિશ્વરૂપમ્ ।
હિરણ્મયં બુદ્ધિમતાં પરાં ગતિં સ બુદ્ધિમાન્બુદ્ધિમતીત્ય તિષ્ઠતિ ॥

ય ઉત્પન્નો મહાન્પૂર્વમહઙ્કારઃ સ ઉચ્યતે ।
અહમિત્યેવ સમ્ભૂતો દ્વિતીયઃ સર્ગ ઉચ્યતે ॥

અહઙ્કારશ્ચ ભૂતાદિર્વૈકારિક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તેજસશ્ચેતના ધાતુઃ પ્રજાસર્ગઃ પ્રજાપતિઃ ॥

દેવાનાં પ્રભવો દેવો મનસશ્ચ ત્રિલોકકૃત્ ।
અહમિત્યેવ તત્સર્વમભિમાનઃ સ ઉચ્યતે ॥

અધ્યાત્મજ્ઞાનતૃપ્તાનાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
સ્વાધ્યાયક્રતુસિદ્ધાનામેષ લોકઃ સનાતનઃ ॥

અહઙ્કારેણાહરતો ગુણાનિમા- ન્ભૂતાદિરેવં સૃજતે સ ભૂતકૃત્ ।
વૈકારિકઃ સર્વમિદં વિચેષ્ટતે સ્વતેજસા રઞ્જયતે જગત્તથા ॥