મહાભારત · અધ્યાય 14.40

નૈવ શક્યા ગુણા વક્તું પૃથક્ત્વેનૈવ સર્વશઃ ।
અવિચ્છિન્નાનિ દૃશ્યન્તે રજઃ સત્વં તમસ્તથા ॥

અન્યોન્યમનુરજ્યન્તે હ્યન્યોન્યેનાનુજીવિનઃ ।
અન્યોન્યાપાશ્રયાઃ સર્વે તથાઽન્યોન્યાનુવર્તિનઃ ॥

યાવત્સત્વં રજસ્તાવદ્વર્તતે નાત્ર સંશયઃ ।
યાવત્તમશ્ચ સત્વં ચ રજસ્તાવદિહોચ્યતે ॥

સંહત્ય કુર્વતે યાત્રાં સહિતાઃ સઙ્ઘચારિણઃ ।
સઙ્ઘાતવૃત્તયો હ્યેતે વર્તન્તે હેત્વહેતુભિઃ ॥

ઉદ્રેકવ્યતિરિક્તાનાં તેષામન્યોન્યવર્તિનામ્ ।
વક્ષ્યતે તદ્યથાઽન્યૂનં વ્યતિરિક્તં ચ સર્વશઃ ॥

વ્યતિરિક્તં તમો યત્ર તિર્યગ્ભાવગતં ભવેત્ ।
અલ્પં તત્રથ રજો જ્ઞેયં સત્વમલ્પતરં તથા ॥

ઉદ્રિક્તં ચ રજો યત્ર મધ્યસ્રોતોગતં ભવેત્ ।
અલ્પં તત્ર તમો જ્ઞેયં સત્વમલ્પતરં તથા ॥

ઉદ્રિક્તં ચ યદા સત્વમૂર્ધ્વસ્રોતોગતં ભવેત્ ।
અલ્પં તત્ર તમો જ્ઞેયં રજશ્ચાલ્પતરં તથા ॥

સત્વં વૈકારિકી યોનિરિન્દ્રિયાણાં પ્રકાશિકા ।
ન હિ સત્વાત્પરો ભાવઃ કશ્ચિદન્યો વિધીયતે ॥

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ ।
જઘન્યગુણસંયુક્તા યાન્ત્યધસ્તામસા જનાઃ ॥

તમઃ શૂદ્રે રજઃ ક્ષત્રે બ્રાહ્મણે સત્વમુત્તમમ્ ।
ઇત્યેવં ત્રિષુ વર્ણેષુ વિવર્તન્તે ગુણાસ્ત્રયઃ ॥

દૂરાદપિ હિ દૃશ્યનતે સહિતાઃ સઙ્ઘચારિણઃ ।
તમઃ સત્વં રજશ્ચૈવ પૃથક્ત્વેનાનુશુશ્રુમ ॥

દૃષ્ટ્વા ત્વાદિત્યમુદ્યન્તં કુચોરાણાં ભયં ભવેત્ ।
અધ્વગાઃ પરિતપ્યેયુરુષ્ણતો દુઃખભાગિનઃ ॥

આદિત્યઃ સત્વમુદ્દિષ્ટઃ કુચોરાસ્તુ તથા તમઃ ।
પરિતાપોઽધ્વગાનાં ચ રજસો ગુણ ઉચ્યતે ॥

પ્રાકાશ્યં સત્વમાદિત્યઃ સન્તાપો રજસો ગુણઃ ।
ઉપપ્લવસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તામસસ્તસ્ય પર્વસુ ॥

એવં જ્યોતિષ્ષુ સર્વેષુ પ્રવર્તન્તે ગુણાસ્ત્રયઃ ॥
પર્યાયેણ ચ વર્ન્તતે તત્રતત્ર તથાતથા ॥

સ્થાવરેષુ તુ ભાવેષુ તિર્યગ્ભાવગતં તમઃ ।
રાજસાસ્તુ વિવર્તન્તે સ્નેહભાવસ્તુ સાત્વિકૈઃ ॥

અહસ્ત્રિધા તુ વિજ્ઞેયં ત્રિધા રાત્રિર્વિધીયતે ।
માસાર્દમાસવર્ષાણિ ઋતવઃ સન્ધયસ્તથા ॥

ત્રિધા દાનાનિ દીયન્તે ત્રિધા યજ્ઞઃ પ્રવર્તતે ।
ત્રિધા લોકાસ્ત્રિધા દેવાસ્ત્રિધા વિદ્યાસ્ત્રિધા ગતિઃ ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ ધર્મોઽર્થઃ કામ એવ ચ ।
પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચાપ્યેત એવ ત્રયો ગુણાઃ ॥

પર્યાયેણ પ્રવર્તન્તે તત્રતત્ર તથાતથા ।
યત્કિઞ્ચિદિહ લોકેઽસ્મિન્સર્વમેતે ત્રયો ગુણાઃ ॥

ત્રયો ગુણાઃ પ્રવર્તન્તે હ્યવ્યક્તા નિત્યમેવ તુ ।
સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણસર્ગઃ સનાતનઃ ॥

તમોઽવ્યક્તં શિવં ધામ રજો યોનિઃ સનાતનઃ ।
પ્રકૃતિર્વિકારઃ પ્રલયઃ પ્રધાનં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

અનુદ્રિક્તમનૂનં વાઽપ્યકમ્પમચલં ધ્રુવમ્ । સદસચ્ચૈવ તત્સર્વમવ્યક્તં ત્રિગુણં સ્મૃતમ્ ।
જ્ઞેયાનિ નામધેયાનિ નરૈરદ્યાત્મચિન્તકૈઃ ॥

અવ્યક્તનામાનિ ગુણાંશ્ચ તત્ત્વતો યો વેદ સર્વાણિ ગતીશ્ચ કેવલાઃ ।
વિમુક્તદેહઃ પ્રવિભાગતત્ત્વવિ- ત્સ મુચ્યતે સર્વગુણૈર્નિરામયઃ ॥