મહાભારત · અધ્યાય 14.118

દેશાન્તરગતે વિપ્રે સંયુક્તે કાલધર્મણા ।
શરીરનાશે સમ્પ્રાપ્તે કથં પ્રેતત્વકલ્પના ॥
ભગવાનુવાચ ।

શ્રૂયતામાહિતાગ્નેસ્તુ તથાભૂતસ્ય સંસ્ક્રિયા ।
પાલાશબૃન્દૈઃ પ્રતિમા કર્તવ્યા કલ્પચોદિતા ॥

ત્રીણિ ષષ્ટિશતાન્યાહુરસ્થીન્યસ્ય યુધિષ્ઠિર ।
તેષાં વિકલ્પના કાર્યા યથાશાસ્ત્રં વિનિશ્ચિતમ્ ॥

અશીત્યર્ધં શિરસિ ચ ગ્રીવાયાં દશ એવ ચ ।
બાહ્વોશ્ચાપિ શતં દદ્યાદઙ્ગુલીષુ પુનર્દશ ॥

ઉરસિ ત્રિંશતં દદ્યાજ્જઠરે વાઽપિ વિંશતિમ્ ।
વૃષણે દ્વાદશાર્ધં તુ શિશ્ને ચાષ્ટાર્ધમેવ ચ ॥

દદ્યાત્તુ શતમૂર્વોસ્તુ ષષ્ટ્યર્થં જાનુજઙ્ઘયોઃ ।
દશ દદ્યાચ્ચરણયોરેષા પ્રેતસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વિશેષતીર્થં સર્વેષામશક્તાનામનુગ્રહાત્ ।
ભક્તાનાં તારણાર્તં તુ વક્તુમર્હસિ ધર્મતઃ ॥
ભગવાનુવાચ ।

પાવનં સર્વતીર્થાનાં સત્યં ગાયન્તિ સામગાઃ ।
સત્યસ્ય વચનં તીર્થમહિંસા તીર્થમુચ્યતે ॥

તપસ્તીર્થં દયા તીર્થં શીલં તીર્થં યુધિષ્ઠિર ।
અલ્પસન્તોષકં તીર્થં નારી તીર્થં પતિવ્રતા ॥

સન્તુષ્ટો બ્રાહ્મણસ્તીર્થં જ્ઞાનં વા તીર્થમુચ્યતે ।
મદ્ભક્તઃ સતતં તીર્થં શઙ્કરસ્ય વિશેષતઃ ॥

યતયસ્તીર્થમિત્યેવં વિદ્વાંસસ્તીર્થમુચ્યતે ।
શરણ્યપુરુષસ્તીર્થમભયં તીર્થમુચ્યતે ॥

ત્રૈલોક્યેઽસ્મિન્નિરુદ્વિગ્નો ન બિભેમિ કુતશ્ચન ।
ન દિવા યદિ વા રાત્રાવુદ્વેગઃ શૂદ્રલઙ્ઘનાત્ ॥

ન ભયં દેવદૈત્યેભ્યો રક્ષોભ્યશ્ચૈવ મે નૃપ ।
શૂદ્રવક્ત્રાચ્ચ્યુતં બ્રહ્મ ભયં તુ મમ સર્વદા ॥

તસ્માત્સપ્રણવં શૂદ્રો મન્નામાપિ ન કીર્તયેત્ ।
પ્રણવં હિ પરં લોકે બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ ॥

દ્વિજશુશ્રૂષણં ધર્મઃ શૂદ્રાણાં ભક્તિતો મયિ ।
તેન ગચ્છન્તિ તે સ્વર્ગં ચિન્તયન્તો હિ માં સદા ॥

દ્વિજશુશ્રૂષયા શૂદ્રઃ પરં શ્રેયોઽધિગચ્છતિ ।
દ્વિજશુશ્રૂષણાદન્યન્નાસ્તિ શૂદ્રસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥

રાગો દ્વેષશ્ચ મોહશ્ચ પારુષ્યં ચાનૃશંસતા ।
શાઠ્યં ચ દીર્ઘવૈરિત્વમતિમાનમનાર્જવમ્ ॥

અનૃતં ચાપવાદં ચ પૈશુન્યમતિલોભતા ।
હિંસા સ્તેયો મૃષાવાદો વઞ્ચના રોષલોભતા ॥

અબુદ્ધિતા ચ નાસ્તિક્યં ભયમાલસ્યમેવ ચ । અશૌચં ચાકૃતજ્ઞત્વં ડમ્ભતા સ્તમ્ભ એવ ચ ।
નિકૃતિશ્ચાપ્યવિજ્ઞાનં જાતકે શૂદ્રમાવિશેત્ ॥

સૃષ્ટ્વા પિતામહઃ શૂદ્રમભિભૂતં તુ તામસૈઃ । દ્વિજશુશ્રૂષણં ધર્મં શૂદ્રાણાં તુ પ્રયુક્તવાન્ ।
નશ્યન્તિ તામસા ભાવાઃ શૂદ્રસ્ય દ્વિજભક્તિતઃ ॥

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદહં ભક્ત્યુપહૃતં મૂર્ધ્ના ગૃહ્ણામિ શૂદ્રતઃ ॥

અગ્રજો વાઽપિ યઃ કશ્ચિત્સર્વપાપસમન્વિતઃ ।
યદિ માં સતતં ધ્યાયેત્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

વિદ્યાવિનયસમ્પન્ના બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
મયિ ભક્તિ ન કુર્વન્તિ ચણ્ડાલસદૃશા હિ તે ॥

વૃથા દાનં વૃથા તપ્તં વૃથા ચેષ્ટં વૃથા હુતમ્ ।
વૃથાઽતિથ્યં ચ તત્તસ્ય યો ન ભક્તો મમ દ્વિજઃ ॥

યત્કૃતં ચ હુતં ચાપિ યદિષ્ટં દત્તમેવ ચ ।
અભક્તિમત્કૃતં સર્વં રાક્ષસા એવ ભુઞ્જતે ॥

સ્થાવરે જઙ્ગમે વાઽપિ સર્વભૂતેષુ પાણ્ડવ ।
સમત્વેન યદા કુર્યાન્મદ્ભક્તો મિત્રશત્રુષુ ॥

આનૃશંસ્યમહિંસા ચ યથા સત્યં તથાઽર્જવમ્ ।
અદ્રોહશ્ચૈવ ભૂતાનાં મદ્ગતાનાં વ્રતં નૃપ ॥

નમ ઇત્યેવ યો બ્રૂયાન્મદ્ભક્તં શ્રુદ્ધયાઽન્વિતઃ ।
તસ્યાક્ષયાઽભવઁલ્લોકાઃ શ્વપાકસ્યાપિ પાર્થિવ ॥

કિં પુનર્યે યજન્તે માં સદારં વિધિપૂર્વકમ્ ।
મદ્ભક્તા મદ્ગતપ્રાણાઃ કથયન્તશ્ચ માં સદા ॥

બહુવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તપ્યતિ યો નરઃ ।
નાસૌ પદમવાપ્નોતિ મદ્ભક્તૈર્યદવાપ્યતે ॥

મામેવ તસ્માદ્રાજેન્દ્ર ધ્યાયન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
અવાપ્સ્યતિ તતઃ સિદ્ધિં દ્રક્ષ્યત્યેવ પરં પદમ્ ॥

અપાર્થકં પ્રભાષન્તઃ શૂદ્રા ભાગવતા ઇતિ ।
ન શૂદ્રા ભગવદ્ભક્તા વિપ્રા ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દ્વાદશાક્ષરતત્વજ્ઞશ્ચતુર્વ્યૂહવિભાગવિત્ ।
અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞઃ સ વૈ ભાગવતઃ સ્મૃતઃ ॥

ઋગ્વેદેનૈવ હોતા ચ યજુષાઽધ્વર્યુરેવ ચ ।
સામવેદેન ચોદ્ગાતા પુણ્યેનાભિષ્ટુવન્તિ મામ્ ॥

અથર્વશિરસા ચૈવ નિત્યમાથર્વાણા દ્વિજાઃ ।
સ્તુવન્તિ સતતં યે માં તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

વેદાધીનાઃ સદા યજ્ઞા યજ્ઞાધીનાસ્તુ દેવતાઃ ।
દેવતા બ્રાહ્મણાધીનાસ્તસ્માદ્વિપ્રાસ્તુ દેવતાઃ ॥

અનાશ્રિત્યોચ્છ્રયં નાસ્તિ મુખ્યમાનશ્રયમાશ્રયેત્ ।
રુદ્રં સમાશ્રિતા દેવા રુદ્રો બ્રહ્માણમાશ્રિતઃ ॥

બ્રહ્મા મામાશ્રિતો રાજન્નાહં કઞ્ચિદુપાશ્રિતઃ ।
મમાશ્રયો ન કશ્ચિત્તુ સર્વેષામાશ્રયો હ્યહમ્ ॥

એવમેતન્મયા પ્રોક્તં રહસ્યમિદમુત્તમમ્ ।
ધર્મપ્રિયસ્ય તે નિત્યં રાજન્નેવં સમાચર ॥

ઇદં પવિત્રમાખ્યાનં પુણ્યં વેદેન સમ્મિતમ્ ।
યઃ પઠેન્મામકં ધર્મમહન્યહનિ પાણ્ડવ ॥

ધર્મોતિ વર્ધતે તસ્ય બુદ્ધિશ્ચાપિ પ્રસીદતિ ।
પાપક્ષયમુપેત્યૈવં કલ્યાણં ચ વિવર્ધતે ॥

એતત્પુણ્યં પવિત્રં ચ પામનાશનમુત્તમમ્ ।
શ્રોતવ્યં શ્રદ્ધયા યુક્તૈઃ શ્રોત્રિયૈશ્ચ વિશેષતઃ ॥

શ્રાવયેદ્યસ્ત્વિદં ભક્ત્યા પ્રયતોથ શૃણોતિ વા ।
સ ગચ્છેન્મમ સાયુજ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

યશ્ચેમં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે મદ્ભક્તો મત્પરાયણઃ ।
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વા ભાગવતાન્ધર્માન્સાક્ષાદ્વિષ્ણોર્જગદ્ગુરોઃ ।
પ્રહૃષ્ટમનસો ભૂત્વા ચિન્તયન્તોદ્ભુતાઃ કથાઃ ॥

ઋષય પાણ્ડવાશ્ચૈવ પ્રણેમુસ્તં જનાર્દનમ્ ।
પૂજયામાસ ગોવિન્દં ધર્મપુત્રઃ પુનઃ પુનઃ ॥

દેવા બ્રહ્મર્ષયઃ સિદ્ધા ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
ઋષયસ્ચ મહાત્માનો ગુહ્યકા ભુજગાસ્તતા ॥

વાલખિલ્યા મહાત્માનો યોગિનસ્તત્વદર્શિનઃ ।
તથા ભાગવતાશ્ચાપિ પઞ્ચકાલમુપાસકાઃ ॥

કૌતૂહલસમાયુક્તા ભગવદ્ભક્તિમાગતાઃ ।
શ્રુત્વા તુ પરમં પુણ્યં વૈષ્ણવં ધર્મશાસનમ્ ॥

વિમુક્તપાપાઃ પૂતાસ્તે સંવૃત્તાસ્તત્ક્ષણેન્ તુ ।
પ્રણમ્ય શિરસા વિષ્ણુ પ્રતિનન્દ્ય ચ તાઃ કથાઃ ॥

દ્રષ્ટારો દ્વારકાયાં વૈ વયં સર્વે જગદ્ગુરુમ્ । ઇતિ પ્રહૃષ્ટમનસો યયુર્દેવગણૈઃ સહ ।
સર્વે ઋષિગણા રાજન્યયુઃ સ્વંસ્વં નિવેશનમ્ ॥

ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ કેશવઃ કેશિહા હરિઃ । સસ્માર દારુકં રાજન્સ ચ સાત્યકિના સહ ।
સમીપસ્થોઽભવત્સૂતો યાહિ દેવેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તતો વિષણ્ણવદનાઃ પાણ્ડવાઃ પુરુષોત્તમમ્ । અઞ્જલિં મૂર્ધ્નિ સન્ધાય નેત્રૈરશ્રુપરિપ્લુતૈઃ ।
પિબન્તઃ સતતં કૃષ્ણં નોચુરાર્તતરાસ્તદા ॥

કૃષ્ણોપિ ભગવાન્દેવઃ પૃથામામન્ત્ર્ય ચાર્તવત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રં ચ ગાન્ધારીં વિગદુરં દ્રૌપદીં તથા ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસમૃષીનન્યાંસ્ચ મન્ત્રિણઃ । સુભદ્રામાત્મજયુતામુત્તરાં સ્પૃશ્ય પાણિના ।
નિર્ગત્ય વેશ્મનસ્તસ્માદારુરોહ તદા રથમ્ ॥

વાજિભિઃ શૈવ્યસુગ્રીવમેઘપુષ્પબલાહકૈઃ ।
યુક્તં તુ ધ્વજભૂતેન પતગેન્દ્રેણ ધીમતા ॥

અન્વારુરોહ ચાપ્યેન પ્રેમ્યા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ । અપાસ્ય ચાશુ યન્તારં દારુકં સૂતસત્તમમ્ ।
અભીશૂન્પ્રતિજગ્રાહ સ્વયં કુરુપતિસ્તદા ॥

ઉપારુહ્યાર્જુનશ્ચાપિ ચામરવ્યજનં શુભમ્ ।
રુક્મદણ્ડં બૃહન્મૂર્ધ્નિ દુધાવાભિપ્રદક્ષિણમ્ ॥

તથૈવ ભીમસેનોપિ રથમારુહ્ય વીર્યવાન્ ।
છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્ ॥

વૈડૂર્યમણિદણ઼્ડં ચ ચામીકરવિભૂષિતમ્ ।
દધાર તરસા ભીમશ્છત્રં તચ્છાર્ઙ્ગધન્વનઃ ॥

ઉપારુહ્ય રથં શીઘ્રં ચામરવ્યજને સિતે ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૂયમાનૌ જનાર્દનમ્ ॥

ભીમસેનોઽર્જુનશ્ચૈવ યમાવપ્યરિસૂદનૌ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ કૃષ્ણં માશબ્દ ઇતિ હર્ષિતાઃ ॥

ત્રિયોજને વ્યતીતે તુ પરિષ્વજ્ય ચ પાણ્ડવાન્ ।
વિસૃજ્ય કૃષ્ણસ્તાન્સર્વાન્પ્રણતાન્દ્વારકા યયૌ ॥

તથા પ્રણમ્ય ગોવિન્દં તદાપ્રભૃતિ પાણ્ડવાઃ ।
કપિલાદ્યાનિ દાનાનિ દદુર્ધર્મપરાયણાઃ ॥

મધુસૂદનવાક્યાનિ સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃપુનઃ ।
મનસા પૂજયામાસુર્હદયસ્થાનિ પાણ્ડવાઃ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તુ ધર્માત્મા હૃદિ કૃત્વા જનાર્દનમ્ ।
તદ્ભક્તસ્તન્મના યુક્તસ્તદ્યાજી તત્પરોઽભવત્ ॥

એવમુક્તં પુરાવૃત્તં વૈષ્ણવં ધર્મશાસનમ્ ।
મયા તે કથિતં રાજન્પિવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥

તચ્છૃણુષ્વ મહારાજ વિષ્ણુપ્રોક્તં કુરૂદ્વહ ।
તેન ગચ્છસિ નાન્યેન તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥