મહાભારત · અધ્યાય 14.109

અન્નદાનફલં શ્રુત્વા પ્રીતોસ્મિ મધુસૂદન ।
ભોજનસ્ય વિધિં વક્તું દેવદેવ ત્વમર્હસિ ॥
ભગવાનુવાચ ।

બોજનસ્ય દ્વિજાતીનાં વિધાનં શૃણુ પાણ્ડવ ।
સ્નાતઃ શુચિઃ શુચૌ દેશે નિર્જને હુતપાવકઃ ॥

મણ્ડલં કારયિત્વા ચ ચતુરશ્રં દ્વિજોત્તમઃ ।
ક્ષત્રિયશ્ચેત્તતો વૃત્તં વૈશ્યોઽર્ધેન્દુસમાકૃતિમ્ ॥

આર્દ્રપાદસ્તુ ભુઞ્જીયાત્પ્રાઙ્મુખશ્ચાસને શુચૌ ।
પાદાભ્યાં ધરણીં સ્પૃષ્ટ્વા પાદેનૈકેન વા પુનઃ ॥

નૈકવાસાસ્તુ ભુઞ્જીયાન્ન ચાન્તર્ધાય વા દ્વિજઃ ।
ન ભિન્નપાત્રે ભુઞ્જીત પર્ણપૃષ્ઠે તથૈવ ચ ॥

અન્નં પૂર્વં નમસ્કુર્યાત્પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
નાન્યદાલોકયેદન્નાન્ન જુગુપ્સેન તત્પરઃ ॥

જુગુપ્સિતં ચ યચ્ચાન્નં રાક્ષસા એવ ભુઞ્જતે ।
પાણિના જલમુદ્ધૃત્ય કુર્યાદન્નં પ્રદક્ષિણમ્ ॥

અપેયં તદ્વિજાનીયાત્પીત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
પરિવેષજલાદન્યત્પેયમેવ તુ મન્ત્રવત્ ॥

પઞ્ચ પ્રાણાહુતીઃ કુર્યાત્સમન્ત્રં તુ પૃથક્પૃથક્ ॥

યથા રસં ન જાનાતિ જિહ્વા પ્રામાહુતૌ નૃપ ।
તથા સમાહિતઃ કુર્યાત્પ્રાણાહુતિમતન્દ્રિકતઃ ॥

વિદિત્વાઽન્નમથાન્નાદં પઞ્ચ પ્રાણાંશ્ચ પાણ્ડવ ।
યઃ કુર્યાદાહુતીઃ પઞ્ચ તેનેષ્ટાઃ પઞ્ચવાયવઃ ॥

અતોઽન્યથા તુ ભુઞ્જાનો બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્બલઃ ।
તેનાન્નેનાસુરાન્પ્રેતાન્રાક્ષસાંસ્તર્પયિષ્યતિ ॥

વક્ત્રપ્રમાણાન્પિણ્ડાંશ્ચ ગ્રસેદેકૈકશઃ પુનઃ ।
વક્ત્રાધિકં તુ યત્પિણ્ડમાત્મોચ્છિષ્ટં તદુચ્યતે ॥

પિણ્ડાવશિષ્ટમન્યચ્ચ વક્ત્રાન્નિસ્સૃતમેવ ચ ।
અભોજ્યં તદ્વિજાનીયાદ્ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

સ્વમુચ્છિષ્ટં તુ યો ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે મુક્તભોજનમ્ ।
ચાન્દ્રાયણં ચરેન્કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યમથાપિ વા ॥

સ્ત્રીપાત્રભુઙ્નરઃ પાપઃ સ્ત્રીણામુચ્છિષ્ટભુક્તથા । તયા સહ ચ યો ભુઙ્ક્તે સ ભુઙ્ક્તે મદ્યમેવ હિ ।
ન તસ્ય નિષ્કૃતિર્દૃષ્ટા મુનિભિસ્તત્વદર્શિભિઃ ॥

પિબતઃ પતિતે તોયે ભોજને મુખનિસ્સૃતે ।
અભોજ્યં તદ્વિજાનીયાદ્ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

પીતશેષં તુ તન્નામ ન પેયં પાણ્ડુનન્દન ।
પિબેદ્યદિ હિ તન્મોહાદ્દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

પાનીયાનિ પિબેદ્યતે તત્પાત્રં દ્વિજસત્તમઃ ।
અનુચ્છિષ્ટં ભવેત્તાવદ્યાવદ્ભૂમૌ ન નિક્ષિપેત્ ॥

મૌની વાઽપ્યથવા ભૂમૌ નાવલોક્ય દિશસ્તથા ।
ભુઞ્જીત વિધિવદ્વિપ્રો ન ચોચ્છિષ્ટં પ્રદાપયેત્ ॥

સદા ચાત્યશનં નાદ્યાન્નાતિહીનં ચ કર્હિચિત્ ।
યથાઽન્નેન વ્યથા ન સ્યાત્તથા ભુઞ્જીત નિત્યશઃ ॥

ઉદક્યામપિ ચણ્ડાલં શ્વાનં સૂકરમેવ વા । ભુઞ્જાનો યદિ વા પશ્યેત્તદન્નં ચ પરિત્યજેત્ ।
ભુઞ્જાનો હ્યત્યજન્મોહાદ્દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

કેશકીટોપપન્નં ચ મુખમારુતવીજિતમ્ ।
અભોજ્યં તદ્વિજાનીયાદ્ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

ઉત્થાય ચ પુનઃ સ્પૃષ્ટં પાદસ્પૃષ્ટં ચ લઙ્ઘિતમ્ ।
અન્નં તદ્રાક્ષસં વિદ્યાત્તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ॥

રાક્ષસોચ્છિષ્ટભુગ્વિપ્રઃ સપ્ત પૂર્વાન્પરાનપિ ।
નરકે રૌરવે ઘોર સ પિતૄન્પાતયિષ્યતિ ॥

તસ્મિન્નાચમનં કુર્યાદ્યસ્મિન્પાત્રે સ ભુક્તવાન્ । યદ્યુત્તિષ્ઠત્યનાચાન્તો ભુક્તવાનાસનાત્તતઃ ।
સ્નાનં સદ્યઃ પ્રકુર્વીત સોન્યથાઽપ્રયતો ભવેત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

તૃણમુષ્ટિવિધાનં ચ તૃણમાહાત્મ્યમેવ ચ ।
ઇક્ષોઃ સોમસમુદ્ભૂતિં વક્તુમર્હસિ માનદઃ ॥
ભગવાનુવાચ ।

પિતરો વૃષભા જ્ઞેયો ગાવો લોકસ્ય માતરઃ ।
તાસાં તુ પૂજયા રાજન્પૂજિતાઃ પિતૃદેવતાઃ ॥

સભા પ્રપા ગૃહાશ્ચાપિ દેવતાયતનાનિ ચ ।
શુદ્ધ્યન્તિ શકૃતા યાસાન્કિં ભૂતમધિકં તતઃ ॥

ગ્રાસમુષ્ટિં પરગવે દદ્યાત્સંવત્સરં તુ યઃ ।
અકૃત્વા સ્વયમાહારં પ્રાપ્તસ્તત્સાર્વકાલિકમ્ ॥

ગાવો મે માતરઃ સર્વાઃ પિતરશ્ચૈવ ગોવૃષાઃ ।
ગ્રાસમુષ્ટિં મયા દત્તં પ્રતિગૃહ્ણીત માતરઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽનેન મન્ત્રેણ ગાયત્ર્યા વા સમાહિતઃ ।
અભિમન્ત્ર્ય ગ્રાસમુષ્ટિં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

યત્કૃતં દુષ્કૃતં તેન જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોપિ વા ।
તસ્ય નશ્યતિ તત્સર્વં દુઃખપ્નં ચ વિનશ્યતિ ॥

તિલાઃ પિવિત્રાઃ પાપઘ્ના નારાયણસમુદ્ભવાઃ ।
તિલાઞ્શ્રાદ્ધે પ્રશંસનતિ દાનમેતદનુત્તમમ્ ॥

તિલાન્દદ્યાત્તિલાન્ભક્ષ્યાત્તિલાનપ્રાતરુપસ્પૃશેત્ ।
તિલન્તિલમિતિ બ્રૂયાત્તિલાઃ પાપહરા હિ તે ॥

ક્રીત્વા પ્રતિગૃહીત્વા વા ન વિક્રેયા દ્વિજાતિભિઃ । ભોજનાભ્યઞ્જનાદ્દાનાદ્યોન્યત્તુ કુરુતે તિલૈઃ ।
કૃમિર્ભૂત્વા શ્વવિષ્ઠાયાં પિતૃભિઃ સહ મજ્જતિ ॥

તિલાન્નપીડયેદ્વિપ્રો યન્ત્રચક્રે સ્વયં નૃપ ।
પીડયન્હિ દ્વિજો મોહાન્નરકં યાતિ રૌરવમ્ ॥

ઇક્ષુવંશોદ્ભવઃ સોમઃ સોમવંશોદ્ભવા દ્વિજાઃ ।
ઇક્ષું ન પીડયેત્તસ્માદિક્ષુઘાત્યાત્મઘાતકઃ ॥

ઇક્ષુદણ્ડસહસ્રાણામેકૈકેન યુધિષ્ઠિર । બ્રહ્મહત્યામવાપ્નોતિ દ્વિજશ્ચેદ્યન્ત્રપીડકઃ ।
તસ્માન્ન પીડયેદિક્ષું યન્ત્રચક્રે દ્વિજોત્તમઃ ॥