મહાભારત · અધ્યાય 14.105

દાનપુણ્યફલં શ્રુત્વા તપઃપુણ્યફલાનિ ચ ।
ધર્મપુત્રઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા કેશવં પુનરબ્રવીત્ ॥

યા ચૈષા કપિલા દેવ પૂર્વમુત્પાદિતા વિભો ।
હોમધેનુઃ સદા પુણ્યા ચતુર્વક્ત્રેણ માધવ ॥

સા કથં બ્રાહ્મણેભ્યો હિ દેયા કસ્મિન્દિનેઽપિ વા ।
કીદૃશાય ચ વિપ્રાય દાતવ્યા પુણ્યલક્ષણા ॥

કથિતા કપિલા પ્રોક્તા સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ।
કૈર્વા દેયાશ્ચ તા દેવ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તો હૃષીકેશો ધર્મપુત્રેણ સંસદિ ।
અબ્રવીત્કપિલાસઙ્ક્યાં તાસાં માહાત્મ્યમેવ ચ ॥

શૃણુ પાણ્ડવ તત્વેન પવિત્રં પાવનં પરમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા પાપકર્મા પિ નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

અગ્નિમદ્યોદ્ભવાં દિવ્યામગ્નિજ્વાલાસમપ્રભામ્ ।
અગ્નિજ્વાલોજ્જ્વલચ્છૃઙ્ગીં પ્રદીપ્તાઙ્ગારલોચનામ્ ॥

અગ્નિપુચ્છામગ્નિખુરામગ્નિરોમપ્રભાન્વિતામ્ ।
તામગ્નેયીમગ્નિજિહ્વામગ્નિગ્રીવાં જ્વલત્પ્રભામ્ ॥

ભુઞ્જતે કપિલાં યે તુ શૂદ્રા લોભેન મોહિતાઃ ।
પતિતાંસ્તાન્વિજાનીયાચ્ચણ્ડાલસદૃશા હિ તે ॥

ન તેષાં બ્રાહ્મમઃ કશ્ચિદ્ગૃહે કુર્યાત્પ્રતિગ્રહમ્ ।
દૂરાચ્ચ પરિહર્તવ્યા મહાપાતકિનોપિ તે ॥

સાર્વકાલં હિ તે સર્વૈર્વર્જિતાઃ પિતૃદૈવતૈઃ ।
તે સદા હ્યપ્રતિગ્રાહ્યા હ્યસમ્ભાષ્યાશ્ચ પાપિનઃ ॥

પિબન્તિ કપિલાં યાવત્તાવત્તેષાં પિતામહાઃ ।
અમેધ્યમુપભુઞ્જન્તિ ભૂમ્યાં વૈ શ્વસૃગાલવત્ ॥

કપિલાયા દધિ ક્ષીરં ઘૃતં તક્રમથાપિ વા ।
યે શૂદ્રા ઉપભુઞ્જન્તિ તેષાં ગતિમિમાં શૃણુ ॥

કપિલોપજીવી શૂદ્રસ્તુ મૃતો ગચ્છતિ રૌરવમ્ ।
ક્લિશ્યતે રૌરવે ઘોરે વર્ષકોટિશતં વસન્ ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાચ્છ્વાનયોનિં સ ગચ્છતિ ।
શ્વયોન્યાશ્ચ પરિભ્રષ્ટો વિષ્ઠાયાં જાયતે ક્રિમિઃ ॥

વિષ્ઠાકૂપેષુ પાપિષ્ઠો દુર્ગન્ધેષુ સહસ્રશઃ ।
તત્રતત્રોપજાયેત નોત્તારં તત્રથ વિન્દતિ ॥

બ્રાહ્મણશ્ચૈવ યસ્તેષાં ગૃહે કુર્યાત્પ્રતિગ્રહમ્ ।
તતઃ પ્રભૃતિ તસ્યાપિ પિતરઃ સ્યુરમેધ્યપાઃ ॥

ન તેન સાર્ધં સમ્ભાષેન્ન ચાપ્યેકાસનં વ્રજેત્ ।
સ નિત્યં વર્જનીયો હિ દૂરાત્તુ બ્રાહ્મણાધમઃ ॥

યસ્તેન સહ સમ્ભાષેદેકશય્યાં વ્રજેત્ વા ।
પ્રાજાપત્યં ચરેત્કૃચ્છ્રં સ ચ તેન વિસુદ્ધ્યતિ ॥

કપિલોપજીવિનઃ શૂદ્રાદ્યઃ કરોતિ પ્રતિગ્રહમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેત્તસ્ય વિપ્રસ્યૈતન્ન સંશયઃ ॥

બ્રહ્મકૂર્ચં પ્રકુર્વીતિ ચાન્દ્રાયણમથાપિ વા ।
મુચ્યતે કિલ્બિષાત્તસ્માદેતેન બ્રાહ્મણો હિ સઃ ॥

કપિલા હ્યગ્નિહોત્રાર્થે વિપ્રાર્થે વા સ્વયમ્ભુવા ।
સર્વં તેજઃ સમુદ્ધૃત્ય નિર્મિતા બ્રહ્મણા પુરા ॥

પવિત્રં ચ પવિત્રાણાં મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
પુણ્યાનાં પરમં પુણ્યં કપિલા પાણ્ડુનન્દન ॥

તપસા તપ એવાગ્ર્યં વ્રાતનામુત્તમં વ્રતમ્ ।
દાનાનાં પરમં દાનં નિદાનં હ્યેતદક્ષયમ્ ॥

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ।
પવિત્રાણિ ચ રમ્યાણિ સર્વલોકેષુ પાણ્ડવ ॥

એભ્યસ્તેજઃ સમુદ્ધૃત્ય બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ॥
લોકનિસ્તરણાયૈવ નિર્મિતાઃ કપિલાઃ સ્વયમ્ ॥

સર્વતેજોમયી હ્યેષાં કપિલા પાણ્ડુનન્દન ।
સદાઽમૃતમયી મેધ્યા શુચિઃ પાવનમુત્તમમ્ ॥

ક્ષીરેણ કપિલાયાસ્તુ દધ્ના વા સઘૃતેન વા ।
હોતવ્યાન્યગ્નિહોત્રાણિ સાયં પ્રાતર્દ્વિજાતિભિઃ ॥

કપિલાયા ઘૃતેનાપિ દધ્ના ક્ષીરેણ વા પુનઃ ।
જુહ્વતે યોઽગ્નિહોત્રાણિ બ્રાહ્મણા વિધિવત્પ્રભો ॥

પૂજયન્ત્યતિથીંશ્ચૈવ પરાં ભક્તિમુપાગતાઃ ।
શૂદ્રાન્નાદ્વિરતા નિત્યં ડમ્ભાનૃતવિવર્જિતાઃ ॥

તે યાન્ત્યાદિત્યસઙ્કાશૈર્વિમાનૈર્દ્વિજસત્તમાઃ ।
સૂર્યમણ્ડલમધ્યેન બ્રહ્મલોકમનુત્તમમ્ ॥

બ્રહ્મણો ભવને દિવ્યે કામગાઃ કામરૂપિણઃ ।
બ્રહ્મણા પૂજ્યમાનાસ્તુ મોદન્તે કલ્પમક્ષયમ્ ॥

એવં હિ કપિલા રાજન્પુણ્યા મન્ત્રામૃતારણિઃ ।
આદાવેવાગ્નિમધ્યે તુ મૈત્રેયી બ્રહ્મનિર્મિતા ॥

શૃઙ્ગાગ્રે કપિલાયાસ્તુ સર્વતીર્થાનિ પાણ્ડવ ।
બ્રહ્મણો હિ નિયોગેન નિવસન્તિ દિનેદિને ॥

પ્રાતરુત્થાય યો મર્ત્યઃ કપિલાશૃઙ્ગમસ્તકાત્ ।
યશ્ચ્યુતામમ્બુધારાં વૈ શિરસા પ્રયતઃ શુચિઃ ॥

સ તેન પુણ્યતીર્થેન સહસા હતકિલ્વિષઃ ।
જન્મત્રયકૃતં પાપં પ્રદહત્યગ્નિવતૃણમ્ ॥

મૂત્રેણ કપિલાયાસ્તુ યશ્ચ પ્રાણાનુપસ્પૃશેત્ ॥ સ્નાનેન તેન પુણ્યેન નષ્ટપાપઃ સ માનવઃ ।
ત્રિંશદ્વર્ષકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

પ્રાતરુત્થાય યો ભક્તયા પ્રયચ્છેત્તૃણમુષ્ટિકમ્ ।
તસ્ય નશ્યતિ તત્પાપં ત્રિંશદ્રાત્રકૃતં નૃપ ॥

પ્રાતરૂત્થાય યદ્ભક્ત્યા કુર્યાદ્યસ્માત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન પૃથિવી નાત્ર સંશયઃ ॥

પ્રદક્ષિણેન ચૈકેન શ્રદ્ધાયુક્તેન પાણ્ડવ ।
દશરાત્રકૃતં પાપં તસ્ય તન્નશ્યતિ ધ્રુવમ્ ॥

કપિલાપઞ્ચગવ્યેન યઃ સ્નાયાત્તુ શુચિર્નરઃ ।
સ ગઙ્ગાદ્યેષુ તીર્થેષુ સ્નાતો ભવતિ પાણ્ડવ ॥

તેન સ્નાનેન તસ્યાપિ શ્રદ્દાયુક્તસ્ય પાર્થિવ ।
દશરાત્રકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ કપિલાં ભક્ત્યા શ્રુત્વા હુઙ્કારનિસ્વનમ્ ।
વ્યપોહતિ નરઃ પાપમહોરાત્રકૃતં નૃપ ॥

યત્ર વા તત્ર વા ચાઙ્ગે કપિલાં યઃ સ્પૃશેચ્છુચિઃ ।
સંવત્સરકૃતં પાપં વિનાશયતિ પાણ્ડવ ॥

ગોસહસ્રં તુ યો દદ્યાદેકાં ચ કપિલાં નરઃ ।
સમં તસ્ય ફલં પ્રાહ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

યસ્ત્વેવં કપિલાં હન્યાન્નરઃ કશ્ચિત્પ્રમાદતઃ ।
ગોસહસ્રં હતં તેન ભવેન્નાત્ર વિચારણા ॥

યશ્ચૈકાં કપિલાં દદ્યાચ્છ્રોત્રિયાયાહિતાગ્નયે ।
ગવાં શતસહસ્રં તુ દત્તં ભવતિ પાણ્ડવ ॥

દશ વૈ કપિલાઃ પ્રોક્તાઃ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ।
યો દદ્યાચ્છ્રોત્રિયેભ્યો વૈ સ્વર્ગં ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ॥

પ્રથમા સ્વર્ણકપિલા દ્વિતીયા ગૌરપિઙ્ગલા ।
તૃતીયા રક્તપિઙ્ગાક્ષી ચતુર્થીં ગલપિઙ્ગલા ॥

પઞ્ચમી બભ્રુવર્ણાભા ષષ્ઠી ચ શ્વેતપિઙ્ગલા ।
સપ્તમી રઙ્ગપિઙ્ગાક્ષી ત્વષ્ટમી ખુરપિઙ્ગલા ॥

નવમી પાટલા જ્ઞેયા દશમી પુચ્છપિઙ્ગલા ।
દશૈતાઃ કપિલાઃ પ્રોક્તાસ્તારયન્તિ નરાન્સદા ॥

મઙ્ગલ્યાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ સર્વપાપપ્રણાશનાઃ ।
એવમેવ હ્યનડ્વાહો દશ પ્રોક્તા નરેશ્વર ॥

બ્રાહ્મણો વાહયેત્તાંસ્તુ નાન્યો વર્ણઃ કથઞ્ચન ।
ન વાહયેચ્ચ કપિલાં ક્ષેત્રે વાઽધ્વનિ વા દ્વિજઃ ॥

વાહયેદ્ધુઙ્કૃતેનૈવ શાખયા વા સપત્રયા ।
ન દણ્ડેન ન વા યષ્ટ્યા ન પાશેન ન વા પુનઃ ॥

ન ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમશ્રાન્તાન્વાહયેદ્વિકલેન્દ્રિયાન્ ।
અતૃપ્તેષુ ન ભુઞ્જીયાત્પિબેત્પીતેષુ ચોદકમ્ ॥

શુશ્રૂષોર્માતરશ્ચૈતાઃ પિતરસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ।
અહ્નાં પૂર્વત્ર ભાગે ચ ધુર્યાણાં વાહનં સ્મૃતમ્ ॥

વિશ્રામેન્મધ્યમે ભાગે ભાગે ચાન્તે યથાસુખમ્ । યત્ર ચ ત્વરયા કૃત્યં સંશયો યત્ર વાઽધ્વનિ ।

વાહયેત્તત્ર ધુર્યાંસ્તુ ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥ ભ્રૂણહત્યાસમં પાપં તસ્ય સ્યાત્પાણ્ડુનન્દન ।

અન્યથા વાહયન્રાજન્નિરયં યાતિ રૌરવમ્ ॥ રુધિરં પાતયેત્તેષાં યસ્તુ મોહાન્નરાધિપ ।

તેન પાપેન પાપાત્મા નરકં યાત્યસંશયમ્ ॥ નરકેષુ ચ સર્વેષુ સમાઃ સ્થિત્વા શતંશતમ્ ।

ઇહ માનુષ્યકે લોકે બલીવર્દો ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માત્તુ મુક્તિમન્વિચ્છન્દદ્યાત્તુ કપિલાં નરઃ ॥

કપિલાં વાહયેદ્યસ્તુ વૃષલો લોભમોહિતઃ ।
તેન દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પિતરશ્ચાપિ વાહિતાઃ ॥

સ દેવૈઃ પિતૃભિર્નિત્યં વધ્યમાનસ્તુ દુર્મતિઃ ।
નરકાન્નરકં ઘોરં ગચ્છેદાપ્રલયં નૃપ ॥

બ્રહ્મા રુદ્રસ્તથાઽગ્નિશ્ચ કપિલાનાં ગતિં ગતાઃ । તસ્માત્તે ન નિહન્તવ્યાઃ પૂજ્યાશ્ચૈવ ન સંશયઃ ।
નિઃશ્વસન્તિ યદા શ્રાન્તાસ્તદા હન્યુસ્ચ તત્કુલં ॥

યાવન્તિ તેષાં રોમાણિ તાવદ્વર્ષશતં નૃપ ।
નરકેષૂપપચ્યન્તે તત્ર તદ્વાહકા નરાઃ ॥

કપિલા સર્વયજ્ઞેષુ દક્ષિણાર્થં વિધીયતે ।
તસ્માત્તદ્દક્ષિણા દેયા યજ્ઞેષ્વેવ દ્વિજાતિભિઃ ॥

હોમાર્તં ચાગ્નિહોત્રસ્ય યાં પ્રયચ્છેત્પ્રયત્નતઃ । શ્રોત્રિયાય દરિદ્રાય શ્રાન્તાયામિતતેજસે ।
તેન દાનેન પૂતાત્મા મમ લોકે મહીયતે ॥

યાવન્તિ ચૈવ રોમાણિ કપિલાઙ્ગે યુધિષ્ઠિર ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

સુવર્ણખુરશૃઙ્ગીં ચ કપિલાં યઃ પ્રયચ્છતિ । વિષુવે ચાયને ચાપિ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્ ।
તેનાશ્વમેધતુલ્યેન મમ લોકં સ ગચ્છતિ ॥

સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રૂપ્યખુરાં સવત્સાં કાંસ્યદોહિનીમ્ ।
વસ્ત્રૈરલઙ્કૃતાં પુષ્ટાં ગન્ધૈર્માલ્યૈશ્ચ શોભિતામ્ ॥

પવિત્રં હિ પવિત્રાણાં સુરવ્ણમિતિ મે મતિઃ ।
તસ્માત્સુવર્ણાભરણા દાતવ્યા સાઽગ્નિહોત્રિણે ॥

એવં દત્ત્વા તુ રાજેન્દ્ર સપ્તપૂર્વાન્પરાનપિ ।
તારયિષ્યતિ રાજેન્દ્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

અગ્નિષ્ટોમસહસ્રસ્ય વાજપેયં ચ તત્સમમ્ । વાજપેયસહસ્રસ્ય અશ્વમેધં ચ તત્સમમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય રાજસૂયં ચ તત્સમમ્ ॥

કપિલાનાં સહસ્રેણ વિદિદત્તેન પાણ્ડવ । રાજસૂયફલં પ્રાપ્ય મમ લોકે મહીયતે ।
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્વિદ્યતે કુરુપુઙ્ગવ ॥

પ્રયચ્છતે યઃ કપિલાં સવત્સાં કાંસ્યદોહિનીમ્ ।
સુવર્ણકુરશૃઙ્ગાઙ્ગીં સર્વાલઙ્કારશોભિતામ્ ॥

તૈસ્તૈર્ગુણૈઃ કામદુઘા ચ ભૂત્વા નરં પ્રદાતારમુપૈતિ સા ગૌઃ ।
સ્વકર્મભિશ્ચાપ્યનુબધ્યમાનં તીવ્રાન્ધકારે નરકે પતન્તમ્ । મહાર્ણવે નૌરિવ વાયુનીતા દત્તા હિ ગૌસ્તારયતે મનુષ્યમ્ ॥

પુત્રાંશ્ચ પૌત્રાંશ્ચ કુલં ચ સર્વ- માસપ્તમં તારયતે યથાવત્ ।
યાવન્મનુષ્યાન્પૃથિવી બિભર્તિ તાવત્પ્રદાતારમૃતં પરત્ર ॥

યથૌષધં મન્ત્રકૃતં નરસ્ય પ્રયુક્તમાત્રં વિનિહન્તિ રોગાન્ ।
તથૈવ દત્તા કપિલા સુપાત્રે પાપં નરસ્યાશુ નિહન્તિ સર્વમ્ ॥

યથૈવ દૃષ્ટ્વા ભુજગાઃ સુપર્ણં નશ્યન્તિ દૂરાદ્વિવશા ભયાર્તાઃ ।
તથૈવ દૃષ્ટ્વા કપિલાપ્રદાના- ન્નસ્યન્તિ પાપાનિ નરસ્ય શીઘ્રમ્ ॥

યથા ત્વચં વૈ ભુજગો વિહાય પુનર્નવં રૂપમુપૈતિ પુણ્યમ્ ।
તથૈવ મુક્તઃ પુરુષઃ સ્વપાપૈ- ર્વિરજ્યતે વૈ કપિલાપ્રદાનાત્ ॥

યથાઽન્ધકારં ભવને વિલગ્નં દીપ્તો હિ નિર્યાતયતિ પ્રદીપઃ ।
તથા નરઃ પાપમપિ પ્રલીનં નિષ્ક્રામયેદ્વૈ કપિલાપ્રદાનાત્ ॥

યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ તસ્યા વત્સાન્વિતાયાશ્ચ શરીરજાનિ ।
તાવત્પ્રદાતા યુગવર્ષકોટિં સ બ્રહ્મલોકે રમતે મનુષ્યઃ ॥

યસ્યાહિતાગ્નેરતિથિપ્રિયસ્ય શૂદ્રાન્નદૂરસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય ।
સત્યવ્રતસ્યાધ્યયનાન્વિતસ્ય દત્તા હિ ગૌસ્તારયતે પરત્ર ॥