મહાભારત · અધ્યાય 14.102

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂમિદાનમનુત્તમમ્ ॥

યઃ પ્રયચ્છતિ વિપ્રાય ભૂમિં રમ્યાં સદક્ષિણામ્ ।
શ્રોત્રિયાય દરિદ્રાય સાગ્નિહોત્રાય પાણ્ડવ ॥

સ સર્વકામતૃપ્તાત્મા સર્વરત્નવિભૂષિતઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો દીપ્યમાનોઽર્કવત્સદા ॥

બાલસૂર્યપ્રકાશેન વિચિત્રધ્વજશોભિના ।
યાતિ યાનેન દિવ્યેન મમ લોકં મહાયશાઃ ॥

તત્ર દિવ્યાઙ્ગનાભિસ્તુ સેવ્યમાનો યથાસુખમ્ ।
કામગઃ કામરૂપી ચ ક્રીડત્યપ્સરસાન્ગણૈઃ ॥

યાવદ્બિભર્તિ લોકાન્વૈ ભૂમિઃ કુરુકુલોદ્વહ ।
તાવદ્ભૂમિપ્રદઃ કાલે મમ લોકે મહીયતે ॥

ન હિ ભૂમિપ્રદાનાદ્વૈ દાનમન્યદ્વિશિષ્યતે ।
ન ચાપિ ભૂમિહરણાત્પાપમાન્યદ્વિશિષ્યતે ॥

દાનાન્યન્યાનિ હીયન્તે કાલેન કુરુપુઙ્ગવ ।
ભૂમિદાનસ્ય પુણ્યસ્ય ક્ષયો નૈવોપપદ્યતે ॥

બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય ભૂમિં દત્તાં તુ યો નરઃ ।
ન હિંસતિ નરવ્યાઘ્ર તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તા રત્નસઞ્ચયસન્કુલા ।
સશૈલવનદુર્ગાઢ્યા તેન દત્તા મહી ભવેત્ ॥

ભૂમિં દૃષ્ટ્વા દીયમાનાં શ્રોત્રિયાયાગ્નિહોત્રિણે ।
સર્વભૂતાનિ મન્યન્તે માં દદાતીતિ હર્ષવત્ ॥

સુવર્ણમણિરત્નાનિ ધનાનિ ચ વસૂનિ ચ ।
સર્વદાનાનિ વૈ રાજન્દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

સાગરાન્સરિતઃ શૈલાન્સમાનિ વિષમાણિ ચ ।
સર્વગન્ધરસાંશ્ચૈવ દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

ઓષધીઃ ફલસમ્પન્ના નાનાપુષ્પસમન્વિતાઃ ।
કમલોત્પલષણ્ડાંશ્ચ દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

ધર્મં કામં તથા ચાર્થં વેદાન્યજ્ઞાંસ્તથૈવ ચ ।
સ્વર્ગમાર્ગગતિં ચૈવ દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈર્યે યજન્તે સદક્ષિણૈઃ ।
ન તત્ફલં લભન્તે તે ભૂમિદાનસ્ય યત્ફલમ્ ॥

શ્રોત્રિયા મહીં દત્ત્વા યો ન હિંસતિ પાણ્ડવ । તદ્દાનં કથયિષ્યન્તિ યાવલ્લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તાવત્સ્વર્ગોપભોગાનાં ભોક્તારઃ પાણ્ડુનન્દન ॥

સસ્યપૂર્ણાં મહીં યસ્તુ શ્રોત્રિયાય પ્રયચ્છતિ ।
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યયન્તિ યાવદાભૂતસમ્પ્લુવમ્ ॥

મમ રુદ્રસ્ય સવિતુસ્ત્રિદશાનાં તથૈવ ચ ।
પ્રીતયે વિદ્ધિ રાજેન્દ્ર ભૂમિર્દત્તા દ્વિજાય વૈ ॥

તેન પુણ્યેન પૂતાત્મા દાતા ભૂમેર્યુધિષ્ઠિર ।
મમ સાલોક્યમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારાણા ॥

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે પાપં પુરુષે વૃત્તિકર્શિતઃ ।
સ ચ ગોકર્ણમાત્રેણ ભૂમિદાનેન શુધ્યતિ ॥

માસોપવાસે યત્પુણ્યં કૃચ્છ્રે ચાન્દ્રાયણેઽપિ ચ ।
ભૂમિગોકર્ણમાત્રેણ તત્પુણ્યં તુ વિધીયતે ॥

સર્વતીર્થાભિષેકે ચ યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
ભૂમિગોકર્ણમાત્રેણ તત્પુણ્યં તુ વિધીયતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

દેવદેવ નમસ્તેઽસ્તદુ વાસુદેવ સુરેશ્વર ।
ગોકર્ણસ્ય પ્રમાણં વૈ વક્તુમર્હસિ તત્વતઃ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ ગોકર્ણમાત્રસ્ય પ્રમાણં પાણ્ડુનન્દન ।
ત્રિંશદ્દણ્ડપ્રમાણેન પ્રમિતં સર્વતો દિશમ્ ॥

પ્રત્યક્પ્રાગપિ રાજેન્દ્ર તત્તથા દક્ષિણોત્તરમ્ ।
ગોકર્ણં તદ્વિદઃ પ્રાહુઃ પ્રમાણં ધરણેર્નૃપ ॥

સવૃષં ગોશતં યત્ર સુખં તિષ્ઠત્યયન્ત્રિતમ્ ।
સવત્સં કુરુશાર્દૂલ તચ્ચ ગોકર્ણમુચ્યતે ॥

કિન્કરા મૃત્યુદણ્ડાશ્ચ કુમ્ભીપાકાશ્ચ દારુણાઃ ।
ઘોરાશ્ચ વારુણાઃ પાશા નોપસર્પન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

નિરયા રૌરવાદ્યાશ્ચ તથા વૈતરણી નદી ।
તીવ્રાશ્ચ યાતનાઃ કૃષ્ટા નોપસર્પન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

ચિત્રગુપ્તાઃ કલિઃ કાલઃ કૃતાન્તો મૃત્યુરેવ ચ ।
યમશ્ચ ભગવાન્સાક્ષાત્પૂજયન્તિ મહીપ્રદમ્ ॥

રુદ્રઃ પ્રજાપતિઃ શક્રઃ સુરા ઋષિગણાસ્તથા ।
અહં ચ પ્રીતિમાન્રાજન્પૂજયામો મહીપ્રદમ્ ॥

કૃશભૃત્યસ્ય કૃશગોઃ કૃશાશ્વસ્ય કૃતાતિથેઃ ।
ભૂમિર્દેયા નરશ્રેષ્ઠ સ નિધૈઃ પારલૌકિકઃ ॥

સીદમાનકુટુમ્બાય શ્રોત્રિયાયાગ્નિહોત્રિણે ।
વ્રસ્થાય દરિદ્રાય ભૂમિર્દેયા નરાધિપ ॥

યથા હિ ધાત્રી ક્ષીરેણ પુત્રં વર્ધયતિ સ્વયમ્ ।
દાતારમનુગૃહ્ણાતિ દત્તા હ્યેવં વસુન્ધરા ॥

યથા બિભર્તિ ગૌર્વત્સં સૃજન્તી ક્ષીરમાત્મનઃ ।
તથા સર્વગુણોપેતા ભૂમિર્વહતિ ભૂમિદમ્ ॥

યથા બીજનિ રોહન્તિ જલસિક્તાનિ ભૂપતે ।
તથા કામાઃ પ્રરોહન્તિ ભૂમિદસ્ય દિનેદિને ॥

યથા તેજસ્તુ સૂર્યસ્ય તમઃ સર્વં વ્યપોહતિ ।
તથા પાપં નરસ્યેહ ભૂમિદાનં વ્યપોહતિ ॥

દાતા દશાનુગૃહ્ણાતિ યો હરેદ્દશ હન્તિ ચ ।
અતીતાન્યાગતાનીહ કુલાનિ કુરુપુઙ્ગવ ॥

આશ્રુત્ય ભૂમિદાનં તુ દત્ત્વા યો વા હરેન્પુનઃ ।
સ બદ્ધો વારુણૈઃ પાશૈઃ ક્ષિપ્યતે પૂયશોણિતે ॥

સ્વદત્તાં પરદત્તાં વા યો હરેત્ વસુન્ધરામ્ ।
ન તસ્ય નરકાદ્ધોરાદ્વિદ્યતે નિષ્કૃતિઃ ક્વચિત્ ॥

બ્રાહ્મ્ણસ્ય હૃતે ક્ષેત્રે હન્યાદ્દ્વાદશ પૂર્વજાન્ ।
સ ગચ્છેત્કૃમિયોનિં ચ ન ચ મુચ્યેત જાતુ સઃ ॥

દત્ત્વા ભૂમિં દ્વિજેન્દ્રાય યસ્તામેવોપજીવતિ ।
ગવાં શતસહસ્રસ્ય હન્તુઃ સ લભતે ફલમ્ ॥

સોધશ્શિરાસ્તુ પાપાત્મા કુમ્ભીપાકેષુ પચ્યતે । દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈસ્તુ કુમ્ભીપાકાદ્વિજનિસ્સૃતઃ ।
ઇહ લોકે ભવેત્સ શ્વા રાતજન્મનિ પાણ્ડવ ॥

દત્ત્વા ભૂમિ દ્વિજેન્દ્રાણાં યસ્તામેવોપજીવતિ । સ મૂઢો યાતિ દુષ્ટાત્મા નરકાનેકવિંશતિમ્ ।
નરકેભ્યો વિનિર્મુક્તઃ શુનાં યોનિં સ ગચ્છતિ ॥

હલકૃષ્ટા મહી દેયા સબીજા સસ્યમાલિની ।
અથવા સોદકા દેયા દરિદ્રાય દ્વિજાતયે ॥

એવં દત્તા મહી રાજન્પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ મનસા ચિન્તિતાનિ ચ ॥

બહુભિર્વસુધા દત્તા દીયતે ચ નરાધિપૈઃ ।
યસ્ય યસ્ય યદા ભૂમિસ્તસ્ય તસ્ય તદા ફલમ્ ॥

યઃ પ્રયચ્છતિ કન્યાં વૈ સુરૂપાં શ્રોત્રિયાય વૈ ।
સ બ્રહ્મદેયો રાજેન્દ્ર તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

બલીવર્દસહસ્રાણાં દત્તાનાં ધુર્યવાહિનામ્ ।
યત્પુણ્યં લભતે રાજન્કન્યાદાનેન તત્ફલમ્ ॥

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્ધત્તસ્થ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિઃ યઃ પ્રયચ્છતિ કન્યકામ્ ॥

યાવન્તિ ચૈવ રોમાણિ કન્યાયાઃ કુરુપુઙ્ગવ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ મમ લોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે સ જાયતે ।
ષડઙ્ગવિચ્ચતુર્વેદી સર્વલોકાર્ચિતો દ્વિજઃ ॥

યઃ સુવર્ણં દરિદ્રાય બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતિ ।
શ્રોત્રિયાય સુવૃત્તાય બહુપુત્રાય પાણ્ડવ ॥

સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો બાલસૂર્યસમપ્રભઃ ।
વિમાનં દિવ્યામારૂઢઃ કામગઃ કામભોગવાન્ ॥
વર્ષકોટિં મહાતેજા મમ લોકે મહીયતે ॥

તતઃ કાલાવતીર્ણશ્ચ સોસ્મિઁલ્લોકે હિ જાયતે ।
વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્રઃ કોટીધનપતિર્ભવેત્ ॥

યશ્ચ રૂપ્યં પ્રયચ્છેદ્વૈ દરિદ્રાય દ્વિજાતયે ।
કૃશવૃત્તેઃ કૃશગવે સ મુક્તઃ સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

પૂર્ણચન્દ્રપ્રકાશેન વિમાનેન વિરાજતા ।
કામરૂપિ યથાકામં સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

તતોઽવતીર્ણઃ કાલેન લોકે ચાસ્મિન્મહાયશાઃ ।
સર્વલોકાર્ચિતઃ શ્રીમાન્રાજા ભવતિ વીર્યવાન્ ॥

તિલપર્વતકં યસ્તુ શ્રોત્રિયાય પ્રયચ્છતિ ।
વિશેષેણ દરિદ્રાય તસ્યાપિ શૃણુ યત્ફલમ્ ॥

પુણ્યં વૃષાયુતોત્સર્ગે યત્પ્રોક્તં પાણ્ડુનન્દન ।
તત્પુણ્યં સમનુપ્રાપ્ય તત્ક્ષણાદ્વિરજા ભવેત્ ॥

યથા ત્વચં ભુજઙ્ગો વૈ ત્યક્ત્વા શુદ્ધતનુર્ભવેત્ ।
તતા તિલપ્રદાનાદ્વૈ પાપં ત્યક્ત્વા વિસુદ્ધ્યતિ ॥

તિલષણ્ડં પ્રયુઞ્જાનો જામ્બૂનદવિભૂષિતમ્ ।
વિમાનં દિવ્યમારૂઢઃ પિતૃલોકે મહીયતે ॥

ષષ્ટિં વર્ષસહસ્રાણિ કામરૂપી મહાયશાઃ ।
તિલપ્રદાતા રમતે પિતૃલોકે યથાસુખમ્ ॥

યઃ પ્રયચ્છતિ વિપ્રાય તિલધેનું નરાધિપ ।
શ્રોત્રિયાય દરિદ્રાય શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્ ॥

ગોસહસ્રપ્રદાનેન યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
તત્પુણ્યફલામાપ્નોતિ તિલધેનુપ્રદો નરઃ ॥

તિલાનાં કુડવૈર્યસ્તુ તિલધેનું પ્રયચ્છતિ ।
તાવત્કોટિસમા રાજન્સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

અષ્ટાઢકતિલૈઃ કૃત્વા તિલધેનુ નરાધિપ । દ્વાત્રિંશન્નિષ્કસંયુક્તં વિષુવે યઃ પ્રયચ્છતિ ।
મદ્ભક્ત્યા મદ્ગતાત્મા વૈ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કન્યાદાનસહસ્રસ્ય વિધિદત્તસ્ય યત્ફલમ્ ।
તત્પુણ્યં સમનુપ્રાપ્તો મમ લોકે મહીયતે ॥

મમ લોકાવતીર્ણશ્ચ સોસ્મિઁલ્લોકેઽભિજાયતે ।
ઋગ્યજુસ્સામવેદાનાં પારગો બ્રાહ્મણર્ષભઃ ॥

ગાં તુ યસ્તુ દરિદ્રાય શ્રોત્રિયાય પ્રયચ્છતિ ।
પ્રસન્નાં ક્ષીરિણીં પુણ્યાં સવત્સાં કાંસ્યદોહિનીં ॥

યત્કિઞ્ચિદ્દુષ્કૃતં કર્મ તસ્ય પૂર્વકૃતં નૃપઃ ।
તત્સર્વં તત્ક્ષણાદેવ વિનશ્યતિ ન સંશયઃ ॥

યાનં ચ વૃષસંયુક્તં દીપ્યમાનં સ્વલઙ્કૃતમ્ ।
આરૂઢઃ કામગં દિવ્યં ગોલોકમધિગચ્છતિ ॥

યાવન્તિ ચૈવ રોમાણિ તસ્યા ગોસ્તુ નરાધિપ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ ગવાં લોકે મહીયતે ॥

ગોલોકાદવતીર્ણસ્તુ લોકેઽસ્મિન્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
સત્રયાજી વદન્યશ્ચ સર્વરાજભિરર્ચિતઃ ॥

તિલં ગાવઃ સુવર્ણં ચાપ્યન્નં કન્યા વસુન્ધરા ।
તારયન્તીહ દત્તાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો મહાભુજ ॥

બ્રાહ્મણં વૃત્તસમ્પન્નમાહિતાગ્નિમલોલુપમ્ ।
તર્પયેદ્વિધિવદ્રાજન્સ નિધિઃ પારલૌકિકઃ ॥

આહિતાગ્નિ દરિદ્રં ચ શ્રોત્રિયં ચ જિતેન્દ્રિયમ્ ।
શૂદ્રાન્નવર્જિતં ચૈવ દ્વિજં યત્નેન પૂજયેત્ ॥

આહિતાગ્નિઃ સદા પાત્રમહ્નિહોત્રી ચ વેદવિત્ ।
પાત્રાણામપિ તત્પાત્રં શૂદ્રાન્નં યસ્ય નોદરે ॥

યચ્ચ વેદમયં પાત્રં યચ્ચ પાત્રં તપોમયમ્ ।
અસન્કીર્ણં ચ યત્પાત્રં તત્પાત્રં તારયિષ્યતિ ॥

નિત્યસ્વાધ્યાયનિરતાસ્ત્વસન્કીર્ણેન્દ્રિયાશ્ચ યે ।
પઞ્ચયજ્ઞપરા નિત્યં પૂજિતાસ્તારયન્તિ તે ॥

યે ક્ષાન્તિદાન્તાઃ શ્રુતિપૂર્ણકર્ણા જિતેન્દ્રિયાઃ પ્રાણિવધૈ નિવૃત્તાઃ ।
પ્રતિગ્રહે સન્કુચિતા ગૃહસ્થા- સ્તે બ્રાહ્મણાસ્તારયિતું સમર્થાઃ ॥

નિત્યોદકી નિત્યયજ્ઞોપવીતી નિત્યસ્વાધ્યાયી વૃષલાન્નવર્જી ।
ક્રતૌ ગચ્છન્વિધિવચ્ચાપિ જુહ્વ- ત્સ બ્રાહ્મણસ્તારયિતું સમર્થઃ ॥

બ્રાહ્મણો યસ્તુ મદ્ભક્તો મદ્રાગી મત્પરાયણઃ ।
મયિ સન્ન્યસ્તકર્મા ચ સ વિપ્રસ્તારયેદ્ધ્રુવમ્ ॥

દ્વાદશાક્ષરતત્વજ્ઞશ્ચતુર્વ્યૂહવિભાગવિત્ ।
અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞઃક સ વિપ્રસ્તારયિષ્યતિ ॥