મહાભારત · અધ્યાય 13.98

કાનિ દાનાનિ લોકેઽસ્મિન્દાતુકામો મહીપતિઃ ।
ગુણાધિકેભ્યો વિપ્રેભ્યો દદ્યાદ્ભરતસત્તમ ॥

કેન તુષ્યન્તિ તે સદ્યઃ કિં તુષ્ટાઃ પ્રદિશન્તિ ચ ।
શંસ મે તન્મહાબાહો ફલં પુણ્યકૃતં મહત્ ॥

દત્તં કિં ફલવદ્રાજન્નિહ લોકેં પરત્ર ચ ।
ભવતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે વિસ્તરતો વદ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટો નારદો દેવદર્શનઃ ।
યદુક્તવાનસૌ વાક્યં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અન્નમેવ પ્રશંસન્તિ દેવા ઋષિગણાસ્તથા ।
લોકતન્ત્રં હિ યજ્ઞાશ્ચ સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

અન્નેન સદૃશં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
તસ્માદન્નં વિશેષેણિ દાતુમિચ્છન્તિ માનવાઃ ॥

અન્નમૂર્જસ્કરં લોકે પ્રાણાશ્ચાન્ને પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અન્નેન ધાર્યતે સર્વં વિશ્વં જગદિદં પ્રભો ॥

અન્નાદ્ગૃહસ્થા લોકેઽસ્મિન્ભિક્ષવસ્તાપસાસ્તથા ॥
અન્નાદ્ભવન્તિ વૈ પ્રાણાઃ પ્રત્યક્ષં નાત્ર સંશયઃ ॥

કટુમ્બિને સીદતે ચ બ્રાહ્મણાય મહાત્મને ।
દાતવ્યં ભિક્ષવે ચાન્નમાત્મનો ભૂતિમિચ્છતા ॥

બ્રાહ્મણાયાભિરૂપાય યો દદ્યાદન્નમર્થિને ।
નિદધાતિ નિધિં શ્રેષ્ઠં પારલૌકિકમાત્મનઃ ॥

શ્રાન્તમધ્વનિ વર્તન્તં વૃદ્ધમર્હમુપસ્થિતમ્ ।
અર્યયેદ્ભૂતિમન્વિચ્છન્ગૃહસ્થો ગૃહમાગતમ્ ॥

ક્રોધમુત્પતિતં હિત્વા સુશીલો વીતમત્સરઃ ।
અન્નદઃ પ્રાપ્નુતે રાજન્દિવિ ચેહ ચ યત્સુખમ્ ॥

નાવમન્યેદભિગતં ન પ્રણુદ્યાત્કદાચન ।
અપિ શ્વપાકે શુનિ વા નાન્નદાનં પ્રણશ્યતિ ॥

યો દદ્યાદપરિક્લિષ્ટમન્નમધ્વનિ વર્તતે ।
આર્તાયાદૃષ્ટપૂર્વાય સ મહદ્ધર્મમાપ્નુયાત્ ॥

પિતૄન્દેવાનૃપીન્વિપ્રાનતિથીંશ્ચ જનાધિપ ।
યો નરઃ પ્રીણયત્યન્નૈસ્તસ્ય પુણ્યફલં મહત્ ॥

કૃત્વાઽતિપાતકં કર્મ યો દદ્યાદન્નમર્થિને ।
બ્રાહ્મણાય વિશેષેણ ન સ પાપેન મુહ્યતે ॥

બ્રાહ્મણેષ્વક્ષયં દાનમન્નં શૂદ્રે મહાફલમ્ ।
અન્નદાનં હિ શૂદ્રે ચ બ્રાહ્મણે ચ વિશિષ્યતે ॥

ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં સ્વાધ્યાયં દેશમેવ ચ ।
ભિક્ષિતો બ્રાહ્મણેનાન્નં દદ્યાદેવાવિચારતઃ ॥

અન્નદસ્યાન્નદા વૃક્ષાઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ ।
ભવન્તિ ચેહ ચામુત્ર નૃપતે નાત્ર સંશયઃ ॥

આશંસન્તે હિ પિતરઃ સુવૃષ્ટિમિવ કર્ષકાઃ ।
અસ્માકમપિ પુત્રો વા પૌત્રો વાઽન્નં પ્રદાસ્યતિ ॥

બ્રાહ્મણો હિ મહદ્ભૂતં સ્વયં દેહીતિ યાચતે ।
અકામો વા સકામો વા દત્ત્વા પુણ્યમવાપ્નુયાત્ ॥

બ્રાહ્મણઃ સર્વભૂતાનામતિથિઃ પ્રસૃતાગ્રભુક્ ।
વિપ્રા યદધિગચ્છન્તિ ભિક્ષમાણા ગૃહં સદા ॥

સત્કતાશ્ચ નિવર્તન્તે તદતીવ પ્રવર્ધતે ।
મહાભાગે કુલે પ્રેત્ય જન્મ ચાપ્નોતિ ભારત ॥

દત્ત્વા ત્વન્નં નરો લોકે તથા સ્થાનમનુત્તમમ્ ।
સ્વિષ્ટમૃષ્ટાન્નદાયી તુ સ્વર્ગે વસતિ સત્કૃતઃ ॥

અન્નં પ્રાણા નરાણાં હિ સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિમ્ ।
અન્નદઃ પશુમાન્પુત્રી ધનવાન્ભોગવાનપિ ॥

પ્રાણવાંશ્ચાપિ ભવતિ રૂપવાંશ્ચ તથા નૃપ ।
અન્નદઃ પ્રાણદો લોકે સર્વદઃ પ્રોચ્યતે તુ સઃ ॥

અન્નં હિ દત્ત્વાઽતિથયે બ્રાહ્મણાય યથાવિધિ ।
પ્રદાતા સુખમાપ્નોતિ દૈવતૈશ્ચાપિ પૂજ્યતે ॥

બ્રાહ્મણો હિ મહદ્ભૂતં ક્ષેત્રભૂતં યુધિષ્ઠિર ।
ઉપ્યતે તત્રિ યદ્બીજં તદ્ધિ પુણ્યફલં મહત્ ॥

પ્રત્યક્ષં પ્રીતિજનનં ભોક્તુર્દાતુર્ભવત્યુત ।
સર્વાણ્યન્યાનિ દાનાનિ પરોક્ષફલવન્ત્યુત ॥

અન્નાદ્ધિ પ્રસવં યાન્તિ રતિરન્નાદ્ધિ ભારત ।
ધર્માર્થાવન્નતો વિદ્ધિ રોગનાશં તથાઽન્નતઃ ॥

અન્નં હ્યમૃતમિત્યાહ પુરા કલ્પે પ્રજાપતિઃ । 7-98-3અબ્ અન્નં ભુવં દિવં ખં ચ સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

અન્નપ્રણાશે ભિદ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ।
બલં બલવતોપીહ પ્રણશ્યત્યન્નહાનિતઃ ॥

આવાહાશ્ચ વિવાહાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચાન્નમૃતે તથા ।
નિવર્તન્તે નરશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મ ચાત્ર પ્રલીયતે ॥

અન્નતઃ સર્વમેતદ્ધિ યત્કિઞ્ચિત્સ્થાણુ જઙ્ગમમ્ ।
ત્રિષુ લોકેષુ ધર્માર્થમન્નં દેયમતો બુધૈઃ ॥

અન્નદસ્ય મનુષ્યસ્ય બલમોજો યશાંસિ ચ ।
કીર્તિશ્ચ વર્ધતે શશ્વત્ત્રિષુ લોકેષુ પાર્થિવ ॥

મેઘેષૂર્ધ્વં સન્નિધત્તે પ્રાણાનાં પવનઃ પતિઃ ।
તચ્ચ મેઘગતં વારિ શક્રો વર્ષતિ ભારત ॥

આદત્તે ચ રસાન્ભૌનાનાદિત્યઃ સ્વગભસ્તિભિઃ ।
વાયુરાદિત્યતસ્તાંશ્ચ રસાન્દેવઃ પ્રવર્ષતિ ॥

તદ્યદા મેઘતો વારિ પતિતં ભવતિ ક્ષિતૌ ।
તદા વસુમતી દેવી સ્નિગ્ધા ભવતિ ભારત ॥

તતઃ સસ્યાનિ રોહન્તિ યેન વર્તયતે જગત્ ।
માંસમેદોસ્થિશુક્રાણાં પ્રાદુર્ભાવસ્તતઃ પુનઃ ॥

સમ્ભવન્તિ તતઃ શુક્રાત્પ્રાણિનઃ પૃથિવીપતે ।
અગ્નીષોમૌ હિ તચ્છુક્રં સૃજતઃ પુષ્યતશ્ચ હ ॥

એવમન્નાદ્ધિ સૂર્યશ્ચ પવનઃ શક્રમેવ ચ ।
એક એવ સ્મૃતો રાશિસ્તતો ભૂતાનિ જજ્ઞિરે ॥

પ્રાણાન્દદાતિ ભૂતાનાં તેજશ્ચ ભરતર્ષભ ।
ગૃહમભ્યાગતાયાથ યો દદ્યાદન્નમર્થિને ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નારદેનૈવમુક્તોઽહમન્નદાનં સદા નૃપ ।
અનસૂયુસ્ત્વમપ્યન્નં તસ્માદ્દેહિ ગતજ્વરઃ ॥

દત્ત્વાઽન્નં વિધિવદ્રાજન્વિપ્રેભ્યસ્ત્વમપિ પ્રભો ।
યથાવદનુરૂપેભ્યસ્તતઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ ॥

અન્નદાનાં હિ યે લોકાસ્તાંસ્ત્વં શૃણુ જનાધિપ ।
ભવનાનિ પ્રકાશન્તે દિવિ તેષાં મહાત્મનામ્ ॥

નાનાસંસ્થાનિ રૂપાણિ નાનાસ્તમ્ભાન્વિતાનિ ચ ।
ચન્દ્રમણ્ડલશુભ્રાણિ કિન્કિણીજાલવન્તિ ચ ॥

તરુણાદિત્યવર્ણાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
અનેકશતભૌમાનિ સાન્તર્જલચરાણિ ચ ॥

વૈદૂર્યાર્કપ્રકાશાનિ રૌપ્યરુક્મમયાનિ ચ ।
સર્વકામફલાશ્ચાપિ વૃક્ષા ભવનસંસ્થિતાઃ ॥

વાપ્યો વીથ્યઃ સભાઃ કૂપા દીર્ઘિકાશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
ઘોષવન્તિ ચ યાનાનિ યુક્તાન્યથ સહસ્રશઃ ॥

ભક્ષ્યભોજ્યમયાઃ શૈલા વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।
ક્ષીરં સ્રવન્તિ સરિતસ્તથા ચૈવાન્નપર્વતાઃ ॥

પ્રાસાદાઃ પાણ્ડુરાભ્રાભાઃ શય્યાશ્ચ કનકોઞ્જ્વલાઃ ।
તાન્યન્નદાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માદન્નપ્રદો ભવ ॥

એતે લોકાઃ પુણ્યકૃતા અન્નદાનાં મહાત્મનામ્ ।
તસ્માદન્નં પ્રયત્નેન દાતવ્યં માનવૈર્ભુવિ ॥