મહાભારત · અધ્યાય 13.8

શ્રુતં મે મહદાખ્યાનમેતત્કુરુકુલોદ્વહ ।
સુદુષ્પ્રાપં યદ્બ્રવીષિ બ્રાહ્મણ્યં વદતાંવર ॥

વિશ્વામિઇત્રો મહારાજ રાજા બ્રાહ્મણતાં ગતઃ ।
કથિતં ભવતા સર્વં વિસ્તરેણ પિતામહ ॥

તચ્ચ રાજન્મયા સર્વં શ્રુતં બુદ્ધિમતાંવર ।
આગમો હિ પરોઽસ્માકં ત્વત્તઃ કૌરવનન્દન ॥

વીતહવ્યશ્ચ નૃપતિઃ શ્રુતો મે વિપ્રતાં ગતઃ ।
તદેવ તાવદ્ગાઙ્ગેય શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વિભો ॥

સ કેન કર્મણા પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણ્યં રાજસત્તમઃ ।
વરેણ તપસા વાઽપિ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથા રાજા વીતહવ્યો મહાયશાઃ ।
રાજર્ષિર્દુર્લભં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણ્યં લોકસત્કૃતમ્ ॥

મનોર્મહાત્મનસ્તાત પ્રજા ધર્મેણ શાસતઃ ।
બભૂવ પુત્રો ધર્માત્મા શર્યાતિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥

તસ્યાન્વવાયે દ્વૌ રાજન્રાજાનૌ સમ્બભૂવતુઃ ।
હૈહયસ્તાલજઙ્ઘશ્ચ વત્સેષુ જયતાંવર ॥

હૈહયસ્ય તુ રાજેન્દ્ર દશસુ સ્ત્રીષુ ભારત । શતં બભૂવ પુત્રાણાં શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
તુલ્યરૂપપ્રભાવાનાં બલિનાં યુદ્ધશાલિનામ્ ॥

ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ સર્વત્રૈવ કૃતશ્રમાઃ ॥

કાશિષ્વપિ નૃપો રાજન્દિવોદાસપિતામહઃ ।
હર્યશ્વ ઇતિ વિખ્યાતો બભૂવ જયતાંવરઃ ॥

સ વીતહવ્યદાયાદૈરાગત્ય પુરુષર્ષભ ।
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે સઙ્ગ્રામે વિનિપાતિતઃ ॥

તં તુ હત્વા નરપતિં હૈહયાસ્તે મહારથાઃ ।
પ્રતિજગ્મુઃ પુરીં રમ્યાં વત્સાનામકુતોભયાઃ ॥

હર્યશ્વસ્ય ચ દાયાદઃ કાશિરાજોઽભ્યષિચ્યત ।
સુદેવો દેવસન્કાશઃ સાક્ષાદ્ધર્મ ઇવાપરઃ ॥

સ પાલયામાસ મહીં ધર્માત્મા કાશિનન્દનઃ ।
તૈર્વીતહવ્યૈરાગત્ય યુધિ સર્વૈર્વિનિર્જિતઃ ॥

તમથાજૌ વિનિર્જિત્ય પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્ ।
સૌદેવિસ્ત્વથ કાશીશોદિવોદાસોઽભ્યષિચ્યત ॥

દિવોદાસસ્તુ વિજ્ઞાય વીર્ય તેષાં યતાત્મનામ્ ।
વારાણસીં મહાતેજા નિર્મમે શક્રશાસનાત્ ॥

વિપ્રક્ષત્રિયસમ્બાધાં વૈશ્યશૂદ્રસમાકુલામ્ ।
નૈકદ્રવ્યોચ્ચયવતીં સમૃદ્ધવિપણાપણામ્ ॥

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે વપ્રાન્તે રાજસત્તમ્ ॥ ગોમત્યા દક્ષિણે કૂલે શક્રસ્યેવામરાવતીમ્ ।

તત્ર તં રાજશાર્દૂલં નિવસન્તં મહીપતિમ્ ।
આગત્ય હૈહયા ભૂયઃ પર્યધાવન્ત ભારત ॥

સ નિષ્ક્રમ્ય દદૌ યુદ્ધં તેભ્યો રાજા મહાબલઃ ।
દેવાસુરસમં ઘોરં દિવોદાસો મહાદ્યુતિઃ ॥

સ તુ યુદ્ધે મહારાજ દિનાનાં દશતીર્દશ ।
હતવાહનભૂયિષ્ઠસ્તતો દૈન્યમુપાગમત્ ॥

હતયોધસ્તતો રાજન્ક્ષીણકોશશ્ચક ભૂમિપઃ ।
દિવોદાસઃ પુરીં ત્યક્ત્વા પલાયનપરોઽભવત્ ॥

ગત્વાઽશ્રમપદં રમ્યં ભરદ્વાજસ્ય ધીમતઃ ।
જગામ શરણં રાજા કૃતાઞ્જલિરરિન્દમ્ ॥

તમુવાચ ભરદ્વાજો જ્યેષ્ઠઃ પુત્રો બૃહસ્પતેઃ ।
પુરોધાઃ શીલસમ્પન્નો દિવોદાસં મહીપતિમ્ ॥

કિમાગમનકૃત્યં તે સર્વં પ્રબૂહિ મે નૃપ ।
યત્તે પ્રિયં તત્કરિષ્યે ન મેઽત્રાસ્તિ વિચારણા ॥
રાજોવાચ ।

ભગવન્વૈતહવ્યૈર્મે યુદ્ધે વંશઃ પ્રણાશિતઃ ।
અહમેકઃ પરિદ્યૂનો ભવન્તં શરણં ગતઃ ॥

શિષ્યસ્નેહેન ભગવંસ્ત્વં માં રક્ષિતુમર્હસિ ।
એકશેષઃ કૃતો વંશો મમ તૈઃ પાપકર્મભિઃ ॥

તમુવાચ મહાભાગો ભરદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યં સૌદેવ વ્યેતુ તે ભયમ્ ॥

અહમિષ્ટિં કરિષ્યામિ પુત્રાર્થં તે વિશામ્પતે ।
વીતહવ્યસહસ્રાણિ યેન ત્વં પ્રહરિષ્યસિ ॥

તત ઇષ્ટિં ચકારર્ષિસ્તસ્ય વૈ પુત્રકામિકીમ્ ।
અથાસ્ય તનયો જજ્ઞે દૈવોદાસઃ પ્રતર્દનઃ ॥

સ જાતમાત્રો વવૃધે સમાઃ સદ્યસ્ત્રયોદશ ।
વેદં ચાપિ જગૌ કૃત્સ્નં ધનુર્વેદં ચ ભારત ॥

યોગેન ચ *****વિષ્ટો ભરદ્વાજેન ધીમતા ।
કૃત્સ્નં હિ તેજો યલ્લોકે તદેતદ્દેહમાવિશત્ ॥

તતઃ સ કવચી ધન્વી સ્તૂયમાનઃ સુરર્ષિભિઃ ।
બન્દિભિર્વન્દ્યમાનશ્ચ બભૌ સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥

સ રથી બદ્ધનિસ્ત્રિંશો બભૌ દીપ્ત ઇવાનલઃ ।
પ્રયયૌ સ ધનુર્ધુન્વન્વિવર્ષિષુરિવામ્બુદઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પરમં હર્ષં સુદેવતનયો યયૌ ।
મેને ચ મનસા દગ્ધાન્વૈતહવ્યાન્સ પાર્થિવઃ ॥

તતોસૌ યૌવરાજ્યે ચ સ્થાપયિત્વા પ્રતર્દનમ્ ।
કૃતકૃત્યં તદાઽત્માનં સ રાજા પ્રત્યપદ્યત ॥

તતસ્તુ વૈતહવ્યાનાં વધાય સ મહીપતિઃ ।
પુત્રં પ્રસ્થાપયાસાસ પ્રતર્દનમરિન્દમમ્ ॥

સરથઃ સ તુ સન્તીર્ય ગઙ્ગામાશુ પરાક્રમી ।
પ્રયયૌ વીતહવ્યાનાં પુરીં પરપુરઞ્જયઃ ॥

વૈતહવ્યાસ્તુ સંશ્રુત્ય રથઘોષં સમુદ્ધતમ્ ।
નિર્યયુર્નગરાકારૈ રથૈઃ પરરથારુજૈઃ ॥

નિષ્ક્રમ્ય તે નરવ્યાઘ્રા દંશિતાશ્ચિત્રયોધિનઃ ।
પ્રતર્દનં સમાજગ્મુઃ શરવર્ષૈરુદાયુધાઃ ॥

શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રથૌઘૈશ્ચ યુધિષ્ઠિર ।
અભ્યવર્ષન્ત રાજાનં હિમવન્તમિવામ્બુદાઃ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય તેષાં રાજા પ્રતર્દનઃ ।
જઘાન તાન્મહાતેજા વજ્રાનલસમૈઃ શરૈઃ ॥

કૃત્તોત્તમાઙ્ગાસ્તે રાજન્ભલ્લૈઃ શતસહસ્રશઃ ।
અપતન્રુધિરાર્દ્રાઙ્ગા નિકૃત્તા ઇવ કિંશુકાઃ ॥

હતેષુ તેષુ સર્વેષુ વીતહવ્યઃ સુતેષ્વથ ।
પ્રાદ્રવન્નગરં હિત્વા ભૃગોરાશ્રમમપ્યુત ॥

યયૌ ભૃગું ચ શરણં વીતહવ્યો નરાધિપઃ । અભયં ચ દદૌ તસ્મૈ વીતહવ્યાય ભાર્ગવઃ ।
આસનં શિષ્યમધ્યે ચ ભૃગુરન્યત્સમાદિશત્ ॥

અથાનુપદમેવાશુ તત્રાગચ્છત્પ્રતર્દનઃ ।
સ પ્રાપ્ય ચાશ્રમપદં દિવોદાસાત્મજોઽબ્રવીત્ ॥

ભોભો કેઽત્રાશ્રમે સન્તિ ભૃગોઃ શિષ્યા મહાત્મનઃ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છે મુનિમહં તસ્યાચક્ષત મામિતિ ॥

સ તં વિદિત્વા તુ ભૃગુર્નિશ્ચક્રામાશ્રમાત્તદા ।
પૂજયામાસ ચ તતો વિધિના નૃપસત્તમમ્ ॥

ઉવાચ ચૈનં રાજેન્દ્ર કિં કાર્યં બ્રૂહિ પાર્થિવ ।
સ ચોવાચ નૃપસ્તસ્મૈ યદાગમનકારણમ્ ॥
રાજોવાચ ।

અયં બ્રહ્મન્નિતો રાજા વીતહવ્યો વિસર્જ્યતામ્ ।
અસ્ય પુત્રૈર્હિ મે કૃત્સ્નો બ્રહ્મન્વંશઃ પ્રણાશિતઃ ॥

ઉત્સાદિતશ્ચ વિષયઃ કાશીનાં રત્નસઞ્ચયઃ । એતસ્ય વીર્યદૃપ્તસ્ય હતં પુત્રશતં મયા ।
અસ્યેદાનીં વધાદદ્ય ભવિષ્યામ્યનૃણઃ પિતુઃ ॥

તમુવાચ કૃપાવિષ્ટો ભૃગુર્ધર્મભૃતાંવરઃ ।
નેહાસ્તિ ક્ષત્રિયઃ કશ્ચિત્સર્વે હીમે દ્વિજાતયઃ ॥

એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા ભૃગોસ્તથ્યં પ્રતર્દનઃ ।
પાદાવુપસ્પૃશ્ય શનૈઃ પ્રહૃષ્ટો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

એવમપ્યસ્મિ ભગવન્કૃતકૃત્યો ન સંશયઃ ।
ય એષ રાજા વીર્યેણ સ્વજાતિં ત્યાજિતો મયા ॥

અનુજાનીહિ માં બ્રહ્મન્ધ્યાયસ્વ ચ શિવેન મામ્ ।
ત્યાજિતો હિ મયા જાતિમેવ રાજા ભૃગૂદ્વહ ॥

તતસ્તેનાભ્યનુજ્ઞાતો યયૌ રાજા પ્રતર્દનઃ ।
યથાગતં મહારાજ મુક્ત્વા વિષમિવોરગઃ ॥

ભૃગોર્વચનમાત્રેણ સ ચ બ્રહ્મર્ષિતાં ગતઃ ।
વીતહવ્યો મહારાજ બ્રહ્મવાદિત્વમેવ ચ ॥

તસ્ય ગૃત્સમદઃ પુત્રો રૂપેણેન્દ્ર ઇવાપરઃ ।
શક્રસ્ત્વમિતિ યો દૈત્યૈર્નિગૃહીતઃ કિલાભવત્ ॥

ઋગ્વેદે વર્તતે ચાગ્ર્યા શ્રુતિર્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
યત્ર ગૃત્સમદો રાજન્બ્રાહ્મણૈઃ સ મહીયતે ॥

સ બ્રહ્મચારી વિપ્રર્ષિઃ શ્રીમાન્ગૃત્સમદોઽભવત્ ।
પુત્રો ગૃત્સમદસ્યાપિ વિપ્રઃ સાવૈનસોઽભવત્ ॥

સાવૈનસસ્ય પુત્રો વૈ વિતસ્ત્યસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
વિતસ્ત્યસ્ય સુતસ્તસ્ય શિવસ્તશ્ચાત્મજોઽભવત્ ॥

શ્રવાસ્તસ્ય સુતશ્ચર્ષિઃ શ્રવસશ્ચાભવત્તમઃ ।
તમસશ્ચ પ્રકાશોઽભૂત્તનયો દ્વિજસત્તમઃ ॥

પ્રકાશસ્ય ચ વાગિન્દ્રો બભૂવ જયતાંવરઃ ।
તસ્યાત્મજશ્ચ પ્રમિતિર્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥

ઘૃતાચ્યાં તસ્ય પુત્રસ્તુ રુરુર્નામોદપદ્યત । પ્રમદ્વરાયાં તુ રુરોઃ પુત્રઃ સમુદપદ્યત ।
શુનકો નામ વિપ્રર્ષિર્યસ્ય પુત્રોઽથ શૌનકઃ ॥

એવં વિપ્રત્વમગમદ્વીતહવ્યો નરાધિપઃ ।
ભૃગોઃ પ્રસાદાદ્રાજેન્દ્ર ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિયર્ષભ ॥

એષ તે કથિતો વંશો રાજન્ગાર્ત્સમદો મયા ।
વિસ્તરેણ મહારાજ કિમન્યદનુપૃચ્છસિ ॥