મહાભારત · અધ્યાય 13.7

શ્રૂયતાં પાર્થ તત્ત્વેન વિશ્વામિત્રો યથા પુરા ।
બ્રાહ્મણત્વં ગતસ્તાત્ બ્રહ્મર્ષિત્વં તથૈવ ચ ॥

ભરતસ્યાન્વવાયે વૈ મિથિલો નામ પાર્થિવઃ ।
બભૂવ ભરતશ્રેષ્ઠ યજ્વા ધર્મભૃતાંવરઃ ॥

તસ્ય પુત્રો મહાનાસીઞ્જહ્નુર્નામ નરેશ્વરઃ ।
દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા ગઙ્ગા યસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તસ્યાત્મજસ્તુલ્યગુણઃ સિન્ધુદ્વીપો મહાયશાઃ ।
સિન્ધુદ્વીપાચ્ચ રાજર્ષિર્બલાકાશ્વો મહાબલઃ ॥

વલ્લભસ્તસ્ય તનયઃ સાક્ષાદ્ધર્મ ઇવાપરઃ ।
કુશિકસ્તસ્ય તનયઃ સહસ્રાક્ષસમદ્યુતિઃ ॥

કુશિકસ્યાત્મજઃ શ્રીમાન્ગાધિર્નામ જનેશ્વરઃ ।
અપુત્રઃ પ્રસવેનાર્થી વનવાસમુપાવસત્ ॥

કન્યા જજ્ઞે સુતાત્તસ્ય વને નિવસતઃ સતઃ ।
નામ્ના સત્યવતી નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ॥

તાં વવ્રે ભાર્ગવઃ શ્રીમાંશ્ચ્યવનસ્યાત્મસમ્ભવઃ ।
ઋચીક ઇતિ વિખ્યાતો વિપુલે તપસિ સ્થિતઃ ॥

સ તાં ન પ્રદદૌ તસ્મૈ ઋચીકાય મહાત્મને ।
દરિદ્ર ઇતિ મત્વા વૈ ગાધિઃ શત્રુનિબર્હણઃ ॥

પ્રત્યાખ્યાય પુનર્યાન્તમબ્રવીદ્રાજસત્તપ્રઃ ।
શુલ્કં પ્રદીયતાં મહ્યં તતો વત્સ્યસિ મે સુતામ્ ॥
ઋચીક ઉવાચ ।

કિં પ્રયચ્છામિ રાજેન્દ્ર તુભ્યં શુલ્કમહં નૃપ ।
દુહિતુર્બ્રૂહ્યસંસક્તો માઽભૂત્તત્ર વિચારણા ॥
ગાધિરુવાચ ।

ચન્દ્રરશ્મિપ્રકાશાનાં હયાનાં વાતરહસામ્ ।
એકતઃ શ્યામકર્ણાનાં સહસ્રં દાહ ભાર્ગવ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ સ ભૃગુશાર્દૂલશ્ચ્યવનસ્યાત્મજઃ પ્રભુઃ ।
અબ્રવીદ્વરુણં દેવમાદિત્યં પતિમમ્ભસામ્ ॥

એકતઃ શ્યામકર્ણાનાં હયાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્ ।
સહસ્રં વાતવેગાનાં ભિક્ષે ત્વાં દેવસત્તમ ॥

તથેતિ વરુણો દેવ આદિત્યો ભૃગુસત્તમમ્ ।
ઉવાચ યત્ર તે ચ્છન્દસ્તત્રોત્થાસ્યન્તિ વાજિનઃ ॥

ધ્યાતમાત્રે ઋચીકેન હયાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્ ।
ગઙ્ગાજલાત્સમુત્તસ્થૌ સહસ્રં વિપુલૌજસામ્ ॥

અદૂરે કાન્યકુબ્જસ્ય ગઙ્ગાયાસ્તીરમુત્તમમ્ ।
અશ્વતીર્થં તદદ્યાપિ માનવાઃ પરિચક્ષતે ॥

તતો વૈ ગાધયે તાત સહસ્રં વાજિનાં શુભમ્ ।
ઋચીકઃ પ્રદદૌ પ્રીતઃ શુલ્કાર્થં તપતાં વરઃ ॥

તતઃ સ વિસ્મિતો રાજા ગાધિઃ શાપભયેન ચ ।
દદૌ તાં સમલઙ્કૃત્ય કન્યાં ભૃગુસુતાય વૈ ॥

જગ્રાહ વિધિવત્પાણિં તસ્યા બ્રહ્મર્ષિસત્તમઃ ।
સા ચ તં પતિમાસાદ્ય પરં હર્ષમવાપ હ ॥

સ તુતોષ ચ બ્રહ્મર્ષિસ્તસ્યા વૃત્તેન ભારત ।
છન્દયામાસ ચૈવૈનાં વરેણ વરવર્ણિનીમ્ ॥

માત્રે તત્સર્વમાચખ્યૌ સા કન્યા રાજસત્તમ ।
અથતામબ્રવીન્માતા સુતાં કિઞ્ચિદવાઙ્મુખીમ્ ॥

મમાપિ પુત્રિ ભર્તા તે પ્રસાદં કર્તુમર્હતિ ।
અપત્યસ્ય પ્રદાનેન સમર્થશ્ચ મહાતપાઃ ॥

તતઃ સા ત્વરિતં ગત્વા તત્સર્વં પ્રત્યવેદયત્ ।
માતુશ્ચિકીર્ષિતં રાજનૃચીકસ્તામથાબ્રવીત્ ॥

ગુણવન્તં ચ પુત્રં વૈ ત્વં ચ સાઽથ જનિષ્યથ ।
જનન્યાસ્તવ કલ્યાણિ મા ભૂદ્વૈ પ્રણયોઽન્યથા ॥

તવ ચૈવ ગુણશ્લાઘી પુત્ર ઉત્પત્સ્યતે મહાન્ ।
અસ્મદ્વંશકરઃ શ્રીમાંસ્તવ ભ્રાતા ચ વંશકૃત્ ॥

ઋતુસ્નાતા ચ સાઽશ્વત્થં ત્વં ચ વૃક્ષમુદુમ્બરમ્ ।
પરિષ્વજેતં કલ્યાણિ તત ઇષ્ટમવાપ્સ્યથઃ ॥

ચરુદ્વયમિદં ચૈવ મન્ત્રપૂતં શુચિસ્મિતે ।
ત્વં ચ સા ચોપભુઞ્જીતં તતઃ પુત્રાવવાપ્સ્યથઃ ॥

તતઃ સત્યવતી હૃષ્ટા માતરં પ્રત્યભાષત ।
યદૃચીકેન કથિતં તચ્ચાચખ્યૌ ચરુદ્વયમ્ ॥

તામુવાચ તતો માતા સુતાં સત્યવતીં તદા ।
પુત્રિ પૂર્વોપપન્નાયાઃ કુરુષ્વ વચનં મમ ॥

ભર્ત્રા ય એષ દત્તસ્તે ચરુર્મન્ત્રપુરસ્કૃતઃ ।
એનં પ્રયચ્છ મહ્યં ત્વં મદીયં ત્વં ગૃહાણ ચ ॥

વ્યત્યાસં વૃક્ષયોશ્ચાપિ કરવાવ શુચિસ્મિતે ।
યદિ પ્રમાણં વચનં મમ માતુરનિન્દિતે ॥

સ્વમપત્યં વિશિષ્ટં હિ સર્વ ઇચ્છત્યનાવિલમ્ ।
વ્યક્તં ભગવતા ચાત્ર કૃતમેવં ભવિષ્યતિ ॥

તતો મે ત્વચ્ચરૌ ભાવઃ પાદપે ચ સમુધ્યમે । કથં વિશિષ્ટો ભ્રાતા મે ભવેદિત્યેવ ચિન્તય

તથાચ કૃતવત્યૌ તે માતા સત્યવતી ચ સા ।
અથ ગર્ભાવનુપ્રાપ્તે ઉભે તે વૈ યુધિષ્ઠિર ॥

દૃષ્ટ્વા ગર્ભમનુપ્રાપ્તાં ભાર્યાં સ ચ મહાનૃષિઃ ।
ઉવાચ તાં સત્યવતીં દુર્મના ભૃગુસત્તમઃ ॥

વ્યત્યાસેનોપયુક્તસ્તે ચરુર્વ્યક્તં ભવિષ્યતિ ।
વ્યત્યાસઃ પાદપે ચાપિ સુવ્યક્તં તે કૃતઃ શુભે ॥

મયા હિ વિશ્વં યદ્બ્રાહ્મ ત્વચ્ચરૌ સન્નિવેશિતમ્ ।
ક્ષત્રવીર્યં ચ સકલં ચરૌ તસ્યા નિવેશિતમ્ ॥

ત્રૈલોક્યવિખ્યાતગુણં ત્વં વિપ્રં જનયિષ્યસિ ।
સા ચ ક્ષત્રં વિશિષ્ટં વૈ તત એતત્કૃતં મયા ॥

વ્યત્યાસસ્તુ કૃતો યસ્માત્ત્વયા માત્રા ચ તે શુભે ।
તસ્માત્સા બ્રાહ્મણં શ્રેષ્ઠં માતા તે જનયિષ્યતિ ॥

ક્ષત્રિયં તૂગ્રકર્માણં ત્વં ભદ્રે જનયિષ્યસિ ।
ન હિ તે તત્કૃતં સાધુ માતૃસ્નેહેન ભામિનિ ॥

સા શ્રુત્વા શોકસન્તપ્તા પપાત વરવર્ણિની ।
ભૂમૌ સત્યવતી રાજંશ્છિન્નેવ રુચિરા લતા ॥

પ્રતિલભ્ય ચ સા સઞ્જ્ઞાં શિરસા પ્રણિપત્ય ચ ।
ઉવાચ ભાર્યા ભર્તારં ગાધેયી ભાર્ગવર્ષભમ્ ॥

પ્રસાદયન્ત્યાં ભાર્યાયાં મયિ બ્રહ્મવિદાંવર ।
પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે ન મે સ્યાત્ત્રત્રિયઃ સુતઃ ॥

કામં મમોગ્રકર્મા વૈ પૌત્રો ભવિતુમર્હતિ ।
ન તુ મે સ્યાત્સુતો બ્રહ્મન્નેષ મે દીયતાં વરઃ ॥

એવમસ્ત્વિતિ હોવાચ સ્વાં ભાર્યાં સુમહાતપાઃ ।
તતઃ સા જનયામાસ જમદગ્નિં સુતં શુભમ્ ॥

વિશ્વામિત્રં ચાજનયદ્ગાધિભાર્યા યશસ્વિની ।
ઋષેઃ પ્રસાદાદ્રાજેન્દ્ર બ્રહ્મર્ષિ બ્રહ્મવાદિનમ્ ॥

તતો બ્રાહ્મણતાં યાતો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
ક્ષત્રિયઃ સોઽપ્યથ તથા બ્રહ્મવંશસ્ય કારકઃ ॥

તસ્ય પુત્રા મહાત્માનો બ્રહ્મવંશવિવર્ધનાઃ ।
તપસ્વિનો બ્રહ્મવિદો ગોત્રકર્તાર એવ ચ ॥

મધુચ્છન્દશ્ચ ભગવાન્દેવરાતશ્ચ વીર્યવાન્ ।
અક્ષીણશ્ચ શકુન્તશ્ચ બભ્રુઃ કાલપથસ્તથા ॥

યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ વિખ્યાતસ્તથા સ્થૂણો મહાવ્રતઃ ।
ઉલૂકો યમદૂતશ્ચ તથર્ષિઃ સૈન્ધવાયનઃ ॥

પર્ણજઙ્ઘશ્ચ ભગવાન્ગાવલશ્ચ મહાનૃષિઃ ।
ઋષિર્વજ્રસ્તથા ખ્યાતઃ સાલઙ્કાયન એવ ચ ॥

લીલાઢ્યો નારદશ્ચૈવ તથા કૂર્ચામુખઃ સ્મૃતઃ । વાદુલિર્મુસલશ્ચૈવ વક્ષોગ્રીવસ્તથૈવ ચ ।

આઙ્ઘ્રિકો નૈકદૃક્ચૈવ શિલાયૂપઃ સિતઃ શુચિઃ ।
ચક્રકો મારુતન્તવ્યો વાતઘ્નોઽથાશ્વલાયનઃ ॥

શ્યામાયનોઽથ ગાર્ગ્યશ્ચ જાબાલિઃ સુશ્રુતસ્તથા ।
કારીષિરથ સંશ્રુત્યઃ પરપૌરવતન્તવઃ ॥

મહાનૃષિશ્ચ કપિલસ્તથર્ષિસ્તાડકાયનઃ ।
તથૈવ ચોપગહનસ્તથર્ષિશ્ચાસુરાયણઃ ॥

માર્દમર્ષિર્હિરણ્યાક્ષો જઙ્ગારિર્બાભ્રવાયણિઃ ।
ભૂતિર્વિભૂતિઃ સૂતશ્ચ સુરકૃત્તુ તથૈવ ચ ॥

અરાલિર્નાચિકશ્ચૈવ ચામ્પેયોજ્જયનૌ તથા ।
નવતન્તુર્બકનખઃ સેયનો યતિરેવ ચ ॥

અમ્ભોરુદશ્ચારુમત્સ્યઃ શિરીષી ચાથ ગાર્દભિઃ । ઊર્જયોનિરુદાપેક્ષી નારદી ચ મહાનૃષિઃ ।
વિશ્વામિત્રાત્મજાઃ સર્વે મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

તથૈવ ક્ષત્રિયો રાજન્વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
ઋચીકેનાહિતં બ્રહ્મ પરમેતદ્યુધિષ્ઠિર ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં તત્વેન ભરતર્ષભ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય વૈ જન્મ સોમસૂર્યાગ્નિતેજસઃ ॥

યત્રયત્ર ચ સન્દેહો ભૂયસ્તે રાજસત્તમ ।
તત્રતત્ર ચ માં બ્રૂહિ ચ્છેત્તાઽસ્મિ તવ સંશયાન્ ॥