મહાભારત · અધ્યાય 13.64

તીર્થાનાં દર્શનં શ્રેયઃ સ્નાનં ચ ભરતર્ષભ । શ્રવણં ચ મહાપ્રાજ્ઞ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ ભરતર્ષભ ।
વક્તુમર્હસિ મે તાનિ શ્રોતાઽસ્મિ નિયતં પ્રભો ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇમમઙ્ગિરસા પ્રોક્તં તીર્થવંશં મહાદ્યુતે ।
શ્રોતુમર્હસિ ભદ્રં તે પ્રાપ્સ્યસે ધર્મમુત્તમમ્ ॥

તપોવનગતં વિપ્રમભિગમ્ય મહામુનિમ્ । પપ્રચ્છાઙ્ગિરસં ધીરં ગૌતમઃ સંશિતવ્રતઃ ।

અસ્તિ મે ભગવન્કશ્ચિત્તીર્થેભ્યો ધર્મસંશયઃ ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે શંસ મહામુને ॥

ઉપસ્પૃશ્ય ફલં કિં સ્યાત્તેષુ તીર્થેષુ વૈ મુને ।
પ્રેત્યભાવે મહાપ્રાજ્ઞ તદ્યથાઽસ્તિ તથા વદ ॥
અઙ્ગિરા ઉવાચ ।

સપ્તાહં ચન્દ્રભાગાં વૈ વિતસ્તામૂર્મિમાલિનીમ્ ।
વિગાહ્ય વૈ નિરાહારો નિર્મલો મુનિવદ્ભવેત્ ॥

કાશ્મીરમણ્ડલે નદ્યો યાઃ પતન્તિ મહાસ્વનમ્ ।
તા નદીઃ સિન્ધુમાસાદ્ય શીલવાન્સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥

પુષ્કરં ચ પ્રભાસં ચ નૈમિષં સાગરોદકમ્ ।
દેવિકામિન્દ્રમાર્ગં ચ સ્વર્ણબિન્દું વિગાહ્ય ચ ॥

વિબોધ્યતે વિમાનસ્થઃ સોઽપ્સરોભિરભિષ્ટુતઃ ।
હિરણ્યબિન્દુમાલક્ષ્ય પ્રયતશ્ચાભિવાદ્ય ચ ॥

કુશેશયે ચ દેવત્વં ધૂયતે તસ્ય કિલ્બિષમ્ ।
ઇન્દ્રતોયાં સમાસાદ્ય ગન્ધમાદનસન્નિધૌ ॥

કરતોયાં કુરુઙ્ગે ચ ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ ।
અશ્વમેધમવાપ્નોતિ વિગાહ્ય પ્રયતઃ શુચિઃ ॥

ગઙ્ગાદ્વારે કુશાવર્તે બિલ્વકે નીલપર્વતે ।
તથા કનખલે સ્નાત્વા ધૂતપાપ્મા દિવં વ્રજેત્ ॥

અપાં હ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય વાજિમેધફલં લભેત્ ।
બ્રહ્મચારી જિતક્રોધઃ સત્યસન્ધસ્ત્વહિંસકઃ ॥

યત્ર ભાગીરથી ગઙ્ગા વહતે દિશમુત્તરમ્ ।
મહેશ્વરસ્ય ત્રિસ્થાને યો નરસ્ત્વભિષિચ્યતે ॥

એકમાસં નિરાહારઃ સ પશ્યતિ હિ દેવતાઃ ।
સપ્તગઙ્ગે ત્રિગઙ્ગે ચ ઇન્દ્રમાર્ગે ચ તર્પયન્ ॥

અર્થાન્વૈ લભતે ભોક્તું યો નરો જાયતે પુનઃ ।
મહાશ્રમ ઉપસ્પૃશ્ય યોઽગ્નિહોત્રપરઃ શુચિઃ ॥

એકમાસં નિરાહારઃ સિદ્ધિં માસેન સ વ્રજેત્ ।
મહાહ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય ભૃગુતુઙ્ગે ત્વલોલુપઃ ॥

ત્રિરાત્રોપોષિતો ભૂત્વા મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ।
કન્યાકૂપ ઉપસ્પૃશ્ય બલાકાયાં કૃતોદકઃ ॥

દેવેષુ લભતે કીર્તિં યશસા ચ વિરાજતે ॥

દેવિકાયામુપસ્પૃશ્ય તથા સુન્દરિકાહ્રદે ।
અશ્વિન્યાં રૂપવર્ચસ્કં પ્રેત્ય વૈ લભતે નરઃ ॥

મહાગઙ્ગામુપસ્પૃશ્ય કૃત્તિકાઙ્ગારકે તથા ।
પક્ષમેકં નિરાહારઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ નિર્મલઃ ॥

વૈમાનિક ઉપસ્પૃશ્ય કિઙ્કિણીકાશ્રમે તથા ।
નિવાસેઽપ્સરસાં દિવ્યે કામચારી મહીયતે ॥

કાલિકાશ્રમમાસાદ્ય વિપાશાયાં કૃતોદકઃ ।
બ્રહ્મચારી જિતક્રોધસ્ત્રિરાત્રં મુચ્યતે ભવાત્ ॥

આશ્રમે કૃત્તિકાનાં તુ સ્નાત્વા યસ્તર્પયેત્પિતૄન્ ।
તોષયિત્વા મહાદેવં નિર્મલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥

મહાકૂપમુપસ્પૃશ્ય ત્રિરાત્રોપોષિતઃ શુચિઃ ।
ત્રસાનાં સ્થાવરાણાં ચ દ્વિપદાનાં ભયં ત્યજેત્ ॥

દેવદારુવને સ્નાત્વા ધૂતપાપ્મા કૃતોદકઃ ।
દેવશબ્દમવાપ્નોતિ સપ્તરાત્રોષિતઃ શુચિઃ ॥

શરસ્તમ્બે કુશસ્તમ્બે દ્રોણશર્મપદે તથા ।
અપામ્પ્રપતનાસેવી સેવ્યતે સોપ્સરોગણૈઃ ॥

ચિત્રકૂટે જનસ્થાને તથા મન્દાકિનીજલે ।
વિગાહ્ય વૈ નિરાહારો રાજલક્ષ્મ્યા નિષેવ્યતે ॥

શ્યામાયાસ્ત્વાશ્રમં ગત્વા ઉષિત્વા ચાભિષિચ્ય ચ ।
એકપક્ષં નિરાહારસ્ત્વન્તર્ધાનફલં લભેત્ ॥

કૌશિકીં તુ સમાસાદ્ય વાયુભક્ષસ્ત્વલોલુપઃ ।
એકવિંશતિરાત્રેણ સ્વર્ગમારોહતે નરઃ ॥

મતઙ્ગવાપ્યાં યઃ સ્નાયાદેકરાત્રેણ સિધ્યતિ ।
વિગાહતિ હ્યનાલમ્બમન્ધકં વૈ સનાતનમ્ ॥

નૈમિષે સ્વર્ગતીર્થે ચ ઉપસ્પૃશ્ય જિતેન્દ્રિયઃ ।
ફલં પુરુષમેધસ્ય લભેન્માસં કૃતોદકઃ ॥

ગઙ્ગાહ્રદ ઉપસ્પૃસ્ય તથા ચૈવોત્પલાવને ।
અશ્વમેઘમવાપ્નોતિ તત્ર માસં કૃતોદકઃ ॥

ગઙ્ગાયમુનયોસ્તીર્થે તથા કાલઞ્જરે ગિરૌ ।
દશાશ્વમેધાનાપ્નોતિ તત્ર માસં કૃતોદકઃ ॥

યષ્ટિહ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય ચાન્નદાનાદ્વિશિષ્યતે ॥

દશતીર્થસહસ્રાણિ તિસ્રઃ કોટ્યસ્તથાઽપરાઃ ।
સમાગચ્છન્તિ માઘ્યાં તુ પ્રયાગે ભરતર્ષભ ॥

માઘમાસં પ્રયાગે તુ નિયતઃ સંશિતવ્રતઃ ।
સ્નાત્વા તુ ભરતશ્રેષ્ઠ નિર્મલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥

મરુદ્ગણ ઉપસ્પૃશ્ય પિતૄણામાશ્રમે શુચિઃ ।
વૈવસ્વતસ્ય તીર્થે ચ તીર્થભૂતો ભવેન્નરઃ ॥

તથા બ્રહ્મસરો ગત્વા ભાગીરથ્યાં કૃતોદકઃ ।
એકમાસં નિરાહારઃ સોમલોકમવાપ્નુયાત્ ॥

ઉત્પાતકે નરઃ સ્નાત્વા અષ્ટાવક્રે કૃતોદકઃ ।
દ્વાદશાહં નિરાહારો નરમેધફલં લભેત્ ॥

અશ્મપૃષ્ઠે ગયાયાં ચ નિરવિન્દે ચ પર્વતે । તૃતીયાં ક્રૌઞ્ચપદ્યાં ચ બ્રહ્મહત્યાં વિશુધ્યતે

કલવિઙ્ક ઉપસ્પૃશ્ય વિદ્યાચ્ચ બહુશો જલમ્ ।
અગ્નેઃ પુરે નરઃ સ્નાત્વા અગ્નિકન્યાપુરે વસેત્ ॥

કરવીરપુરે સ્નાત્વા વિશાલાયાં કૃતોદકઃ ।
દેવહ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મભૂતો વિરાજતે ॥

પુનરાવર્તનન્દાં ચ મહાનન્દાં ચ સેવ્ય વૈ ।
નન્દને સેવ્યતે દાન્તસ્ત્વપ્સરોભિરહિંસકઃ ॥

ઉર્વશીં કૃત્તિકાયોગે ગત્વા ચૈવ સમાહિતઃ ।
લૌહિત્યે વિધિવત્સ્નાત્વા પુણ્ડરીકફલં લભેત્ ॥

રામહ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય વિપાશાયાં કૃતોદકઃ ।
દ્વાદશાહં નિરાહારઃ કલ્મષાદ્વિપ્રમુચ્યતે ॥

મહાહ્રદ ઉપસ્પૃશ્ય શુદ્ધેન મનસા નરઃ ।
એકમાસં નિરાહારો જમદગ્નિગતિં લભેત્ ॥

વિન્ધ્યે સન્તાપ્ય ચાત્માનં સત્યસન્ધસ્ત્વહિંસકઃ ।
વિનયાત્તપ આસ્થાય માસેનૈકેન સિધ્યતિ ॥

મુણ્ડે બ્રહ્મગવા ચૈવ નિરિચિં દેવપર્વતમ્ । દેવહ્રદમુપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મભૂતો વિરાજતે ।
કુમારપદમાસ્થાય માસેનૈકેન શુધ્યતિ ॥

નર્મદાયામુપસ્પૃશ્ય તતા શૂર્પારકોદકે ।
એકપક્ષં નિરાહારો રાજપુત્રો વિધીયતે ॥

જમ્બૂમાર્ગે ત્રિભિર્માસૈઃ સંયતઃ સુસમાહિતઃ ।
અહોરાત્રેણ ચૈકેન સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ॥

કોકામુખે વિગાહ્યાથ ગત્વા ચાઞ્જલિકાશ્રમમ્ ।
શાકભક્ષશ્ચીરવાસાઃ કુમારીર્વિન્દતે દશ ॥

વૈવસ્વતસ્ય સદનં ન સ ગચ્છેત્કદાચન ।
યસ્ય કન્યાહ્રદ વાસો દેવલોકં સ ગચ્છતિ ॥

પ્રભાસે ત્વેકરાત્રેણ અમાવાસ્યાં મમાહિતઃ ।
સિદ્ધ્યતે તુ મહાબાહો યો નરો જાયતેઽમરઃ ॥

ઉજ્જાનક ઉપસ્પૃસ્ય આર્ષ્ટિષેણસ્ય ચાશ્રમે ।
પિઙ્ગાયાશ્ચાશ્રમે સ્નાત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

કુલ્યાયાં સમુપસ્પૃશ્ય જપ્ત્વા ચૈવાઘમર્ષણમ્ ।
અશ્વમેધમવાપ્નોતિ ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ ॥

પિણ્ડારક ઉપસ્પૃશ્ય એકરાત્રોષિતો નરઃ ।
અગ્નિષ્ટોમમવાપ્નોતિ પ્રભાતાં શર્વરીં શુચિઃ ॥

તથા બ્રહ્મસરો ગત્વા ધર્મારણ્યોપશોભિતમ્ ।
પુણ્ડરીકમવાપ્નોતિ ઉપસ્પૃશ્ય નરઃ શુચિઃ ॥

મૈનાકે પર્વતે સ્નાત્વા તથા સન્ધ્યામુપાસ્ય ચ ।
કામં જિત્વા ચ વૈ માસં સર્વયજ્ઞફલં લભેત્ ॥

કાલોદકં નન્દિકુણ્ડં તથા ચોત્તરમાનસમ્ ।
અભ્યેત્ય યોજનશતાદ્ભૂણહા વિપ્રમુચ્યતે ॥

નન્દીશ્વરસ્ય મૂર્તિ તુ દૃષ્ટ્વા મુચ્યેત કિલ્બિષૈઃ ।
સ્વર્ગમાર્ગે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ॥

વિખ્યાતો હિમવાન્પુણ્યઃ શન્કરશ્વશુરો ગિરિઃ ।
આકરઃ સર્વરત્નાનાં સિદ્ધચારણસેવિતઃ ॥

દર્શનાદ્ગમનાત્પૂતો ભવેદનશનાદપિ । શરીરમુત્સૃજેત્તત્ર વિધિપૂર્વમનાશકે ॥

અધ્રુવં જીવિતં જ્ઞાત્વા યો વૈ વેદાન્તગો દ્વિજઃ । અભ્યર્ચ્ય દેવતાસ્તત્ર નમસ્કૃત્ય મુનીંસ્તથા ।

તતઃ ક્રોધં ચ લોભં ચ યો જિત્વા તીર્થમાવસેત્ ।
ન તેન કિઞ્ચિન્ન પ્રાપ્તં તીર્થાભિગમનાદ્ભવેત્ ॥

યાન્યગમ્યાનિ તીર્થાનિ દુર્ગાણિ વિષમાણિ ચ ।
મનસા તાનિ ગમ્યાનિ સર્વતીર્થસમીક્ષયા ॥

ઇદં મેધ્યમિદં પુણ્યમિદં સ્વર્ગ્યમનુત્તમમ્ ।
ઇદં રહસ્યં વેદાનામાપ્લાવ્યં પાવનં તથા ॥

ઇદં દદ્યાદ્્દ્વિજાતીનાં સાધોરાત્મહિતસ્ય ચ । સુહૃદાં ચ જપેત્કર્ણે શિષ્યસ્યાનુગતસ્ય ચ ।

દત્તવાન્ગૌતમસ્યૈતદઙ્ગિરા વૈ મહાતપાઃ ।
અઙ્ગિરાઃ સમનુજ્ઞાતઃ કાશ્યપેન ચ ધીમતા ॥

મહર્ષીણામિદં જપ્યં પાવનાનાં તથોત્તમમ્ ।
જપંશ્ચાભ્યુત્થિતઃ શશ્વન્નિર્મલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥

ઇદં યશ્ચાપિ શૃણુયાદ્રહસ્યં ત્વઙ્ગિરોમતમ્ ।
ઉત્તમે ચ કુલે જન્મ લભેઞ્જાતીશ્ચ સંસ્મરેત્ ॥