મહાભારત · અધ્યાય 13.62

પિત્ર્યં વાઽપ્યથવા દૈવં દીયતે યત્પિતામહ ।
એતદિચ્છામ્યહં જ્ઞાતું દત્તં કેષુ મહાફલમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યેષાં દારાઃ પ્રતીક્ષન્તે સુવૃષ્ટિમિવ કર્ષકાઃ ।
ઉચ્છેષપરિશેષં હિ તાન્ભોજય યુધિષ્ઠિર ॥

ચારિત્રનિરતા રાજન્યે કૃશાઃ કૃશવૃત્તયઃ ॥
અર્થિનશ્ચોપગચ્છન્તિ તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

તદ્ભક્તાસ્તદ્ગૃહા રાજંસ્તદ્બલાસ્તદપાશ્રયાઃ ।
અર્થિનશ્ચ ભવન્ત્યર્થે તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

તસ્કરેભ્યઃ પરેભ્યો વા હૃતસ્વા ભયદુઃખિતાઃ ।
અર્થિનો ભોક્તુમિચ્છન્તિ તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

અકલ્કકસ્ય વિપ્રસ્ય રૌક્ષ્યાત્કરકૃતાત્મનઃ ।
વટવો યસ્ય ભિક્ષન્તિ તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

હૃતસ્વા હૃતદારાશ્ચ યે વિપ્રા દેશસમ્પ્લવે ।
અર્થાર્થમભિગચ્છન્તિ તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

વ્રતોનો નિયમસ્થાશ્ચ યે વિપ્રાઃ શ્રુતસમ્મતાઃ ।
તસ્મપાપ્ત્યર્થમિચ્છન્તિ તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

અત્યુત્ક્રાન્તાશ્ચ ધર્મેષુ પાષણ્ડસ્રમયેષુ ચ ।
કૃશપ્રાણાઃ કૃશઘનાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

કૃતસર્વસ્વહરણા નિર્દોષાઃ પ્રભવિષ્ણુભિઃ ।
સ્પૃહયન્તિ ચ ભુક્ત્વાઽન્નં તેષુદત્તં મહાફલમ્ ॥

તપસ્વિનસ્તપોનિષ્ઠાસ્તેષાં ભૈક્ષચરાશ્ચ યે ।
અર્થિનઃ કિઞ્ચિદિચ્છન્તિ તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

મહાફલવિધિર્દાને શ્રુતસ્તે ભરતર્ષભ ।
નિરયં યેન ગચ્છન્તિ સ્વર્ગં ચૈવ હિ તત્છૃણુ ॥

વ્રતાનાં પારણાર્થાય ગુર્વર્થે યજ્ઞદક્ષિણામ્ ।
નિર્વેશાર્થં ચ વિદ્વાંસસ્તેષાં દત્તં મહાફલમ્ ॥

પિત્રોશ્ચ રક્ષણાર્થાય પુત્રદારાર્થમેવ વા ।
મહાવ્યાધિવિમોક્ષાર્થં તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

બાલાઃ સ્ત્રિયશ્ચ વાઞ્છન્તિ સુભક્તં ચાપ્યસાધનાઃ ।
સ્વર્ગમાયાન્તિ દત્ત્વૈષાં નિરયાન્નોપયાન્તિ તે ॥

ગુર્વર્થમભયાર્થં વા વર્જયિત્વા યુધિષ્ઠિર ।
યેઽનૃતં કથયન્તિ સ્મ તે વા નિરયગામિનઃ ॥

પરદારાભિહર્તારઃ પરદારાભિમર્શિનઃ ।
પરદારપ્રયોક્તાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

યે પરસ્વાપહર્તારઃ પરસ્વાનાં ચ નાશકાઃ ।
સૂચકાશ્ચ પરેષાં યે તે વા નિરયગામિનઃ ॥

પ્રપાણાં ચ સભાનાં ચ સન્ક્રમાણાં ચ ભારત ।
અગારાણાં ચ ભેત્તારો નરા નિરયગામિનઃ ॥

અનાથાં પ્રમદાં બાલાં વૃદ્ધાં ભીતાં તપસ્વિનીમ્ ।
વઞ્ચયન્તિ નરા યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

વૃત્તિચ્છેદં ગૃહચ્છેદં દારચ્છેદં ચ ભારત ।
મિત્રચ્છેદં તથાઽશાયાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

સૂચકાઃ સેતુભેત્તારઃ પરવૃત્ત્યુપજીવકાઃ ।
અકૃતજ્ઞાશ્ચ મિત્રાણાં તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

પાષણ્ડા દૂષકાશ્ચૈવ સમયાનાં ચ દૂષકાઃ ।
યે પ્રત્યવસિતાશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

વિષમવ્યવહારાશ્ચ વિષમાશ્ચૈવ વૃદ્ધિષુ ।
લાભેષુ વિષમાશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

દૂતસંવ્યવહારાશ્ચ નિષ્પરીક્ષાશ્ચ માનવાઃ ।
પ્રાણિહિંસાપ્રવૃત્તાશ્ચિ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

કૃતાશં કૃતનિર્દેશં કૃતભક્તં કૃતશ્રમમ્ ।
ભેદૈર્યે વ્યપકર્ષન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

પર્યશ્નન્તિ ચ યે દારાનગ્નિભૃત્યાતિથીંસ્તથા ।
ઉત્સન્નપિતૃદેવેજ્યાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

વેદવિક્રયિણશ્ચૈવ વેદાનાં ચૈવ દૂષકાઃ ।
વેદાનાં લેખકાશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

ચાતુરાશ્રમ્યબાહ્યાશ્ચ શ્રુતિબાહ્યાશ્ચ યે નરાઃ ।
વિકર્મભિશ્ચ જીવન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

કેશવિક્રયિકા રાજન્વિષવિક્રયિકાશ્ચ યે ।
ક્ષીરવિક્રયિકાશ્ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં ગવાં ચૈવ કન્યાનાં ચ યુધિષ્ઠિર ।
યેઽન્તરાયાન્તિ કાર્યેષુ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

શસ્ત્રવિક્રયિકાશ્ચૈવ કર્તારશ્ચ યુધિષ્ઠિર ।
શલ્યાનાં ધનુષાં ચૈવ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

શિલાભિઃ શઙ્કુભિર્વાઽપિ શ્વર્ભ્રૈર્વા ભરતર્ષભ ।
યે માર્ગમનુરુન્ધન્તિ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

ઉપાધ્યાયાંશ્ચ ભૃત્યાંશ્ચ ભક્તાંશ્ચ ભરતર્ષભ ।
યે ત્યજન્ત્યવિકારાંસ્ત્રીંસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

અપ્રાપ્તદમકાશ્ચૈવ નાસાનાં વેધકાશ્ચ યે ।
બન્ધકાશ્ચ પશૂનાં યે તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

અગોપ્તારશ્ચ રાજાનો બલિષડ્ભાગતસ્કરાઃ ।
સમર્થાશ્ચાપ્યદાતારસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

ક્ષાન્તાન્દાન્તાંસ્તથા પ્રાજ્ઞાન્દીર્ઘકાલં સહોષિતાન્ ।
ત્યજન્તિ કૃતકૃત્યા યે તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

બાલાનામથ વૃદ્ધાનાં દાસાનાં ચૈવ યે નરાઃ ।
અદત્ત્વા ભક્ષયન્ત્યગ્રે તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

એતે પૂર્વં વિનિર્દિષ્ટાઃ પ્રોક્તા નિરયગામિનઃ ।
ભાગિનઃ સ્વર્ગલોકસ્ય વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ ॥

સર્વેષ્વેવ તુ કાર્યેષુ દૈવપૂર્વેષુ ભારત ।
હન્તિ પુત્રાન્પશૂન્કૃત્સ્નાન્બ્રાહ્મણાતિક્રમઃ કૃતઃ ॥

દાનેન તપસા ચૈવ સત્યેન ચ યુધિષ્ઠિર ।
યે ધર્મમનુવર્તન્તે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શુશ્રૂષાભિસ્તપોભિશ્ચ વિદ્યામાદાય ભારત ।
યે પ્રતિગ્રહનિઃસ્નેહાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

ભયાત્પાષાત્તથા બાધાદ્દારિદ્ર્યાદ્વ્યાધિધર્ષણાત્ ।
તત્કૃતે ધનમીપ્સન્તે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

ક્ષમાવન્તશ્ચ ધીરાશ્ચ ધર્મકાર્યેષુ ચોત્થિતાઃ ।
મઙ્ગલાચારસમ્પન્નાઃ પુરુષાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

નિવૃત્તા મધુમાંસેભ્યઃ પરદારેભ્ય એવ ચ ।
નિવૃત્તાશ્ચૈવ મદ્યેભ્યસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

આશ્રમાણાં ચ કર્તારઃ કુલાનાં ચૈવ ભારત ।
દેશાનાં નગરાણાં ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

વસ્ત્રાભરણદાતારો ભક્ષ્યપાનાન્નદાસ્તથા ।
કુટુમ્બાનાં ચ ભર્તારઃ પુરુષાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

સર્વહિંસાનિવૃત્તાશ્ચ નરાઃ સર્વસહાશ્ચ યે ।
સર્વસ્યાશ્રયભૂતાશ્ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

માતરં પિતરં ચૈવ શુશ્રુષન્તિ જિતેન્દ્રિયાઃ ।
ભ્રાતૄણાં ચૈવ સસ્નેહાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

આઢ્યાશ્ચ બલવન્તશ્ચ યૌવનસ્થાશ્ચ ભારત ।
યે વૈ જિતેન્દ્રિયા ધીરાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

અપરાધિષુ સસ્નેહા મૃદવો મૃદુવત્સલાઃ ।
આરાધનસુખાશ્ચાપિ પુરુષાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

સહસ્રપરિવેષ્ટારસ્તથૈવ ચ સહસ્રદાઃ ।
ત્રાતારશ્ચ સહસ્રાણાં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

સુવર્ણસ્ય ચ દાતારો ગવાં ચ ભરતર્ષભ ।
યાનાનાં વાહનાનાં ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

વૈવાહિકાનાં દ્રવ્યાણાં પ્રેષ્યાણાં ચ યુધિષ્ઠિર ।
દાતારો વાસસાં ચૈવ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

વિહારાવસથોદ્યાનકૂપારામસભાપ્રપા ।
વપ્રાણાં ચૈવ કર્તારસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

નિવેશનાનાં ક્ષેત્રાણાં વસતીનાં ચ ભારત ।
દાતારઃ પ્રાર્થિતાનાં ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

રસાનાં ચાથ બીજાનાં ધાન્યાનાં ચ યુધિષ્ઠિર ।
સ્વયમુત્પાદ્ય દાતારઃ પુરુષાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

યસ્મિંસ્તસ્મિન્કુલે જાતા બહુપુત્રાઃ શતાયુષઃ ।
સાનુક્રોશા જિતક્રોધાઃ પુરુષાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

એતદુક્તમમુત્રાર્થં દૈવં પિત્ર્યં ચ ભારત ।
દાનધર્મં ચ દાનસ્ય યત્પૂર્વમૃષિતિઃ કૃતમ્ ॥