મહાભારત · અધ્યાય 13.54

પુત્રૈઃ કથં મહારાજ પુરુષસ્તારિતો ભવેત્ ।
યાવન્ન લબ્ધવાન્પુત્રમફલઃ પુરુષો નૃપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નારદેન પુરા ગીતં માર્કણ્ડેયાય પૃચ્છતે ॥

પર્વતં નારદં ચૈવ અસિતં દેવલં ચ તમ્ ।
આરુણેયં ચ રૈભ્યં ચ એતાનત્રાગતાન્પુરા ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે ભોગવત્યાઃ સમાગમે ।
દૃષ્ટ્વા પૂર્વં સમાસીનાન્માર્કણ્ડેયોઽભ્યગચ્છત ॥

ઋષયસ્તુ મુનિં દૃષ્ટ્વા સમુત્થાયોન્મુખાઃ સ્થિતાઃ ।
અર્ચયિત્વાઽર્હતો વિપ્રં કિં કુર્મ ઇતિ ચાબ્રુવન્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

અયં સમાગમઃ સદ્ભિર્યત્નેનાસાદિતો મયા ।
અત્ર પ્રાપ્સ્યામિ ધર્માણામાચારસ્ય ચ નિશ્ચયમ્ ॥

ઋજુઃ કૃતયુગે ધર્મસ્તસ્મિન્ક્ષીણે વિમુહ્યતિ ।
યુગેયુગે મહર્ષિભ્યો ધર્મમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥

ઋષિભિર્નારદઃ પ્રોક્તો બ્રૂહિ યત્રાસ્ય સંશયઃ ।
ધર્માધર્મેષુ તત્વજ્ઞ ત્વં હિ ચ્છેત્તા હિ સંશયાન્ ॥

ઋષિભ્યોઽનુમતં વાક્યં નિયોગાન્નારદસ્તદા ।
સર્વધર્માર્થતત્વજ્ઞં માર્કણ઼્ડેયં તતોઽબ્રવીત્ ॥

દીર્ઘાયો તપસા દીપ્ત વદેવદાઙ્ગતત્વવિત્ ।
યત્ર તે સંશયો બ્રહ્મન્સમુત્પન્નઃ સ ઉચ્યતામ્ ॥

ધર્મં લોકોપકારં વા યચ્ચાન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।
તદહં કથયિષ્યામિ બ્રૂહિ ત્વં સુમહાતપાઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

યુગેયુગે વ્યતીતેઽસ્મિન્ધર્મસેતુઃ પ્રણશ્યતિ ।
કથં ધર્મચ્છલેનાહં પ્રાપ્નુયામિતિ મે મતિઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

આસીદ્ધર્મઃ પુરા વિપ્ર ચતુષ્પાદઃ કૃતે યુગે ।
તતો હ્યધર્મઃ કાલેન પ્રસૂતઃ કિઞ્ચિદૂનતઃ ॥

તતસ્ત્રેતાયુગં નામ પ્રવૃત્તં ધર્મદૂષણમ્ ॥

તસ્મિન્નતીતે સમ્પ્રાપ્તં તૃતીયં દ્વાપરં યુગમ્ ।
તદા ધર્મસ્ય દ્વૌ પાદાવધર્મો નાશયિષ્યતિ ॥

દ્વાપરે તુ પરિક્ષીણે નન્દિકે સમુપસ્થિતે ।
લોકવૃત્તં ચ ધર્મં ચ ઉચ્યમાનં નિબોધ મે ॥

ચતુર્થં નન્દિકં નામ ધર્મઃ પાદાવશેષિતઃ । તતઃ પ્રભૃતિ જાયન્તે ક્ષીણપ્રજ્ઞાયુપો નરાઃ ।
ક્ષીણપ્રાણધના લોકે ધર્માચારબહિષ્કૃતાઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

એવં વિલુલિતે ધર્મે લોકે ચાધર્મસંયુતે ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય નિયતં હવ્યં કવ્યં નિયચ્છતિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

મન્ત્રપૂતં સદા હવ્યં કવ્યં ચૈવ ન નશ્યતિ ।
પ્રતિગૃહ્ણન્તિ તદ્દેવા દાતુર્ન્યાયાત્પ્રયચ્છતઃ ॥

સત્વયુક્તં ચ દાતા ચ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ ।
અવાપ્તકામઃ સ્વર્ગે ચ મહીયેત યથેપ્સિતમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

ચત્વારો હ્યથ યે વર્ણા હવ્યં કવ્યં પ્રદાસ્યતિ ।
મન્ત્રહીનમપન્યાયં તેષાં દત્તં ક્વ ગચ્છતિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અસુરાન્ગચ્છતે દત્તં વિપ્રૈ રક્ષાંસિ ક્ષત્રિયૈઃ ।
વૈશ્યૈઃ પ્રેતાનિ વૈ દત્તં શૂદ્રૈર્ભૂતાનિ ગચ્છતિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

અથ વર્ણાવરે જાતાશ્ચાતુર્વર્ણ્યોપદેશિનઃ । દાસ્યન્તિ હવ્યકવ્યાનિ તેષાં દત્તં ક્વ ગચ્છતિ
નારદ ઉવાચ ।

વર્ણાવરાણાં ભૂતાનાં હવ્યકવ્યપ્રદાતૃણામ્ ।
નૈવ દેવા ન પિતરઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ તત્સ્વયમ્ ॥

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ ભૂતા યે ચાપિ નૈરૃતાઃ ।
તેષાં સા વિહિતા વૃત્તિઃ પિતૃદૈવતનિર્ગતાઃ ॥

તેષાં સર્વપ્રદાતૄણાં હવ્યકવ્યં સમાહિતાઃ । યત્પ્રયચ્છન્તિ વિધૈવત્તદ્વૈ ભુઞ્જન્તિ દેવતાઃ ॥