મહાભારત · અધ્યાય 13.53

વૈશ્યયોન્યાં સમુત્પન્નાઃ શૂદ્રયોન્યાં તથૈવ ચ ।
બ્રહ્મર્ષય ઇતિ પ્રોક્તાઃ પુરાણિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

કથમેતન્મહારાજ તત્ત્વં શંસિતુમર્હસિ ।
વિરુદ્ધમિહ પશ્યામિ વિયોનૌ બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અલં કૌતૂહલેનાત્ર નિબોધ ત્વં યુધિષ્ઠિર ।
શુભેતરં શુભં વાઽપિ ન ચિન્તયિતુમર્હસિ ॥

ઈશન્ત્યાત્મન ઇત્યેતે ગતિશ્ચૈષાં ન સઞ્જતે ।
બ્રહ્મભૂયાંસ ઇત્યેવ ઋષયઃ શ્રુતિચોદિતાઃ ॥

નિન્દ્યા ન ચૈતે રાજેન્દ્ર પ્રમાણં હિ પ્રમાણિનામ્ ।
લોકોઽનુમન્યતે ચૈતાન્પ્રમાણં હ્યત્ર વૈ તપઃ ॥

એવં મહાત્મભિસ્તાત તપોજ્ઞાનસમન્વિતૈઃ ।
પ્રવર્તિતાનિ કાર્યાણિ પ્રમાણાન્યેવ સત્તમ ॥

ભાર્યાશ્ચતસ્રો રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણસ્ય સ્વધર્મતઃ ।
બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચ ભરતર્ષભ ॥

રાજ્ઞાં તુ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચ ભરતર્ષભ ।
વૈશ્યસ્ય વૈશ્યા વિહિતા શૂદ્રા ચ ભરતર્ષભ ॥

શૂદ્રસ્યૈકા સ્મૃતા ભાર્યા પ્રતિલોમે તુ સઙ્કરઃ ।
શૂદ્રાયાસ્તુ નરશ્રેષ્ઠ ચત્વારઃ પતયઃ સ્મૃતાઃ ॥

વર્ણોત્તમાયાસ્તુ પતિઃ સવર્ણસ્ત્વેક એવ સઃ ।
દ્વૌ ક્ષત્રિયાયા વિહિતૌ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયસ્તથા ॥

વૈશ્યાયાસ્તુ નરશ્રેષ્ઠ વિહિતાઃ પતયસ્ત્રયઃ ।
સવર્ણઃ ક્ષત્રિયશ્ચૈવ બ્રાહ્મણશ્ચ વિશામ્પતે ॥

એવંવિધિમનુસ્મૃત્ય તતસ્તે ઋષિભિઃ પુરા ।
ઉત્પાદિતા મહાત્માનઃ પુત્રા બ્રહ્મર્ષયઃ પુરા ॥

પુરાણાભ્યામૃષિભ્યાં તુ મિત્રેણ વરુણેન ચ ।
વસિષ્ઠોઽથ તથાઽગસ્ત્યો બર્હિષવ્યસ્તથૈવ ચ ॥

કક્ષીવાનાર્ષ્ટિષેણશ્ચ પુરુષઃ કષ એવ ચ ।
મામતેયસ્ય વૈ પુત્રા ગૌતમશ્ચાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

વત્સપ્રિયશ્ચ ભગવાન્સ્થૂલરશ્મિસ્તથાક્ષણિઃ ।
ગૌતમસ્યૈવ તનયા યે દાસ્યાં જનિતા હ્યુત ॥

કપિઞ્જલાદો બ્રહ્મર્ષિશ્ચાણ્ડાલ્યામુદપદ્યત ।
વૈનતેયસ્તથા પક્ષી તુર્યાયાં ચ વસિષ્ઠતઃ ॥

પ્રસાદાચ્ચ વસિષ્ઠસ્ય શુક્લાભ્યુપગમેન ચ । અદૃશ્યન્ત્યાઃ પિતા વૈશ્યો નામ્ના ચિત્રમુખઃ પુરા ।
બ્રાહ્મણત્વમનુપ્રાપ્તો બ્રહ્મર્ષિત્વં ચ કૌરવ ॥

વૈશ્યશ્ચિત્રમુખઃ કન્યાં વસિષ્ઠતનયસ્ય વૈ ।
શુભાં પ્રાદાદ્યતો જાતો બ્રહ્મર્ષિસ્તુ પરાશરઃ ॥

તથૈવ દાશકન્યાયાં સત્યવત્યાં મહાનૃષિઃ ।
પરાશરાત્પ્રસૂતશ્ચ વ્યાસો યોગમયો મુનિઃ ॥

વિભણ્ડકસ્ય મૃગ્યાં ચ તપોયોગાત્મકો મુનિઃ ।
ઋસ્યશૃઙ્ગઃ સમુત્પન્નો બ્રહ્મચારી મહાયશાઃ ॥

શાર્ઙ્ગ્યાં ચ મન્દપાલસ્ય ચત્વારો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
જાતા બ્રહ્મર્ષયઃ પુણ્યા યૈઃ સ્તુતો હવ્યવાહનઃ ॥

દ્રોણશ્ચ સ્તમ્બમિત્રશ્ચ સારિસૃક્વશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ।
જરિતારિશ્ચ વિખ્યાતશ્ચત્વારઃ સૂર્યસન્નિભાઃ ॥

મહર્ષેઃ કાલવૃક્ષસ્ય શકુન્ત્યામેવ જજ્ઞિવાન્ ।
હિરણ્યહસ્તો ભગવાન્મહર્ષિઃ કાઞ્ચનપ્રભઃ ॥

પાવકાત્તાત સમ્ભૂતા મનસા ચ મહર્ષયઃ ।
પિતામહસ્ય રાજેન્દ્ર પુરસ્ત્યપુલહાદયઃ ॥

સાવર્ણ્યશ્ચાપિ રાજર્ષિઃ સવર્ણાયામજાયત ।
મૃણ્મય્યાં ભરતશ્રેષ્ઠ આદિત્યેન વિવસ્વતા ॥

શાણ્ડિલ્યશ્ચાગ્નિતો જાતઃ કશ્યપસ્યાગ્રજઃ પ્રભુઃ ।
શરદ્વતઃ શરસ્તમ્બાત્કૃપશ્વ કૃપયા સહ ॥

પદ્માશ્ચ જજ્ઞે રાજેન્દ્ર સોસ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
રેણુશ્ચ રેણુકા ચૈવ રામમાતા યશસ્વિની ॥

સમુનાયાઃ સમુદ્ભૂતઃ સોમકેન મહાત્મના ।
અર્કદન્તો મહાનૃષિઃ પ્રથિતઃ પૃથિવીતલે ॥

અગ્નેરાહવનીયાચ્ચ દ્રુપદસ્યેન્દ્રવર્ચસઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ સમ્ભૂતો વેદ્યાં કૃષ્ણા ચ ભારત ॥

વ્યાઘ્રયોન્યાં તતો જાતા વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
એકોનવિંશતિઃ પુત્રાઃ ખ્યાતા વ્યાઘ્રપદાદયઃ ॥

મન્ધશ્ચ બાદલોમસ્ચ જાવાલિશ્ચ મહાનૃષિઃ । મન્યુશ્ચૈવોપમન્યુશ્ચ સેતુકર્ણસ્તથૈવ ચ ।
એતે ચાન્યે ચ વિખ્યાતાઃ પૃથિવ્યાં ગોત્રતાં ગતાઃ ॥

વિશ્વકાશસ્ય રાજર્ષેરૈક્ષ્વાકોસ્તુ મહાત્મનઃ ।
બાલાશ્વો નામ પુત્રોઽભૂચ્છિખાં ભિત્ત્વા વિનિસ્સૃતઃ ॥

માન્ધાતા ચૈવ રાજર્ષિર્યુવનાશ્વેન ધીમતા ।
સ્વયં ધૃતોઽથ ગર્ભેણ દિવ્યાસ્ત્રબલસંયુતઃ ॥

ગૌરિકશ્ચાપિ રાજર્ષિશ્ચક્રવર્તી મહાયશાઃ ।
બાહુદાયાં સમુત્પન્નો નદ્યાં રાજ્ઞા સુબાહુના ॥

ભૂમેશ્ચ પુત્રો નરકઃ સંવર્તશ્ચૈવ પુષ્કલઃ ।
અદ્ભિશ્ચૈવ મહાતેજા ઋષિર્ગાર્ગ્યોઽભ્યજાયત ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો રાજન્યા બ્રાહ્મણાસ્તથા । પ્રભાવેનાભિસમ્ભૂતા મહર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ।
નાસાધ્ય તપસા તેષાં વિદ્યયાઽત્મગુણૈઃ પરૈઃ ॥

અસ્મિન્નર્થે ચ મનુના નીતઃ શ્લોકો નરાધિપ ।
ધર્મં પ્રણયતા રાજંસ્તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

ઋષિણાં ચ નદીનાં ચ સાધૂનાં ચ મહાત્મનામ્ ।
પ્રભવો નાધિગન્તવ્યઃ સ્ત્રીણાં દુશ્ચરિતસ્ય ચ ॥

તન્નાત્ર ચિન્તા કર્તવ્યા મહર્ષીણાં સમુદ્ભવે । યથા સર્વગતો હ્યગ્નિસ્તથા તેજો મહાત્મસુ ॥