મહાભારત · અધ્યાય 13.47

ઋષિરાસીત્કૃતે તાત તણ્ડિરિત્યેવ વિશ્રુતઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ તેન દેવઃ સમાધિના ॥

આરાધિતોઽભૂદ્ભક્તેન તસ્યોદર્કં નિશામય ।
સ દૃષ્ટવાન્મહાદેવમસ્તૌષીચ્ચ સ્તવૈર્વિભુમ્ ॥

[ઇતિ તણ્ડિસ્તપોયોગાત્પરમાત્માનમવ્યયમ્ ।
ચિન્તયિત્વા મહાત્માનમિદમાહ સુવિસ્મિતઃ ॥

યં પઠન્તિ સદા સાઙ્ખ્યાશ્ચિન્તયન્તિ ચ યોગિનઃ । પરં પ્રધાનં પુરુષમધિષ્ઠાતારમીશ્વરમ્ ।

ઉત્પત્તૌ ચ વિનાશે ચ કારણં યં વિદુર્બુધાઃ ।
દેવાસુરમુનીનાં ચ પરં યસ્માન્ન વિદ્યતે ॥

અજં તમહમીશાનમનાદિનિધનં પ્રભુમ્ ।
અત્યન્તસુખિનં દેવમનઘં શરણં વ્રજે ॥

એવં બ્રુવન્નેવ તદા દદર્શ તપસાન્નિધિમ્ ।
તમવ્યયમનૌપમ્યમચિન્ત્યં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ॥

નિષ્કલં સકલં બ્રહ્મ નિર્ગુણં ગુણગોચરમ્ ।
યોગિનાં પરમાનન્દમક્ષરં મોક્ષસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

મનોરિન્દ્રાગ્નિમરુતાં વિશ્વસ્ય બ્રહ્મણો ગતિમ્્ ।
અગ્રાહ્યમચલં શુદ્ધં બુદ્ધિગ્રાહ્યં મનોમયમ્ ॥

દુર્વિજ્ઞેયમસઙ્ખ્યે દુષ્પ્રાપમકૃતાત્મભિઃ ।
યોનિ વિશ્વસ્ય જગતસ્તમસઃ પરતઃ પરમ્ ॥

યઃ પ્રાણવન્તમાત્માનં જ્યોતિર્જીવસ્થિતં મનઃ । તં દેવં દર્શનાકાઙ્ક્ષી બહૂન્વર્ષગણાનૃષિઃ ।
તપસ્યુગ્રે સ્થિતો ભૂત્વા દૃષ્ટ્વા તુષ્ટાવ ચેશ્વરમ્ ॥ ]
તણ્ડિરુવાચ ।

પવિત્રાણાં પવિત્રસ્ત્વં ગતિર્ગતિમતાંવર ॥

અત્યુગ્રં તેજસાં તેજસ્તપસાં પરમં તપઃ ।
વિશ્વાવસુહિરણ્યાક્ષપુરુહૂતનમસ્તૃત ॥

ભૂરિકલ્યાણદ વિભો પરં સત્યં નમોસ્તુ તે ।
જાતીમરણભીરૂણાં યતીનાં યતતાં વિભો ॥

નિર્વાણદ સહસ્રાંશો નમસ્તેઽસ્તુ સુખાશ્રય ।
બ્રહ્મા શતક્રતુર્વિષ્ણુર્વિશ્વેદેવા મહર્ષયઃ ॥

ન વિદુસ્ત્વાં તુ તત્ત્વેન કુતો વેત્સ્યામહે વયમ્ ।
ત્વત્તઃ પ્રવર્તતે સર્વં ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

કાલાખ્યઃ પુરુષાખ્યશ્ચ બ્રહ્માખ્યશ્ચ ત્વમેવ હિ ।
તનવસ્તે સ્મૃતાસ્તિસ્રઃ પુરાણજ્ઞૈઃ સુરર્ષિભિઃ ॥

અધિપૌરુષમધ્યાત્મમધિભૂતાધિદૈવતમ્ ।
અધિલોકાધિવિજ્ઞાનમધિયજ્ઞસ્ત્વમેવ હિ ॥

ત્વાં વિદિત્વાઽત્મદેવસ્થં દુર્વિદં દૈવતૈરપિ ।
વિદ્વાંસો યાન્તિ નિર્મુક્તાઃ પરં ભાવમનામયમ્ ॥

અનિચ્છતસ્તવ વિભો જન્મમૃત્યુરનેકતઃ ।
દ્વારં તુ સ્વર્ગમોક્ષાણામાક્ષેપ્તા ત્વં દદાસિ ચ ॥

ત્વં વૈ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ કામઃ ક્રોધસ્ત્વમેવ ચ ।
સત્વં રજસ્મમશ્ચૈવ અધશ્ચોર્ધ્વં ત્વમેવ હિ ॥

બ્રહ્મા ભવશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ સ્કન્દેન્દ્રૌ સવિતા યમઃ ।
વરુણેન્દૂ મનુર્ધાતા વિધાતા ત્વં ધનેશ્વરઃ ॥

ભૂર્વાયુઃ સલિલાગ્નિશ્ચ ખં વાગ્બુદ્ધિઃ સ્થિતિર્મતિઃ ।
કર્મ સત્યાનૃતે ચોભે ત્વમેવાસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પ્રકૃતિભ્યઃ પરં ધ્રુવમ્ ।
વિશ્વાવિશ્વપરો ભાવશ્ચિન્ત્યાચિન્ત્યસ્ત્વમેવ હિ ॥

યચ્ચૈતત્પરમં બ્રહ્મ યચ્ચ તત્પરમં પદમ્ ।
યા ગતિઃ સાઙ્ખ્યયોગાનાં સ ભવાન્નાત્ર સંશયઃ ॥

નૂનમદ્ય કૃતાર્થાઃ સ્મ નૂનં પ્રાપ્તાઃ સતાં ગતિમ્ ।
યાં ગતિં પ્રાર્તયન્તીહ જ્ઞાનનિર્મલબુદ્ધયઃ ॥

અયો મૂઢાઃ સ્મ સુચિરમિમં કાલમચેતસા ।
યન્ન વિદ્મઃ પરં દેવં શાશ્વતં યં વિદુર્બુધાઃ ॥

સેયમાસાદિતા સાક્ષાત્ત્વદ્ભક્તિર્જન્મભિર્મયા ।
ભક્તાનુગ્રહકૃદ્દેવો યં જ્ઞાત્વાઽમૃતમશ્નુતે ॥

દેવાસુરમુનીનાં તુ યચ્ચ ગુહ્યં સનાતનમ્ ।
ગુહાયાં નિહિતં બ્રહ્મિ દુર્વિજ્ઞેયં મુનેરપિ ॥

સ એષ ભગવાન્દેવઃ સર્વકૃત્સર્વતોમુખઃ ।
સર્વાત્મા સર્વદર્શી ચ સર્વગઃ સર્વવેદિતા ॥

દેહકૃદ્દેહભૃદ્દેહી દેહભુગ્દેહિનાં ગતિઃ ।
પ્રાણકૃત્પ્રાણભૃત્પ્રાણી પ્રાણદઃ પ્રાણિનાં ગતિઃ ॥

અધ્યાત્મગતિરિષ્ટાનાં ધ્યાયિનામાત્મવેદિનામ્ ।
અપુનર્ભવકામાનાં યા ગતિઃ સોઽયમીશ્વરઃ ॥

અયં ચ સર્વભૂતાનાં શુભાશુભગતિપ્રદઃ । અયં ચ જન્મમરણે વિદધ્યાત્સર્વજન્તુષુ ।
અયં સંસિદ્ધિકામાનાં યા ગતિઃ સોયમીસ્વરઃ ।

ભૂરાદ્યાન્સર્વભુવનાનુત્પાદ્ય સદિવૌકસઃ ।
દધાતિ દેવસ્તનુભિરષ્ટાભિર્યો બિભર્તિ ચ ॥

અતઃ પ્રવર્તતે સર્વમસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અસ્મિંશ્ચ પ્રલયં યાતિ અયમેકઃ સનાતનઃ ॥

અયં સ સત્યકામાનાં સત્યલોકઃ પરં સતામ્ ।
અપવર્ગશ્ચ મુક્તાનાં કૈવલ્યં ચાત્મવેદિનામ્ ॥

અયં બ્રહ્માદિભિઃ સિદ્ધૈર્ગુહાયાં ગોપિતઃ પ્રુભુઃ ।
દેવાસુરમનુષ્યાણામપ્રકાશો ભવેદિતિ ॥

તં ત્વાં દેવાસુરનરાસ્તત્ત્વેન ન વિદુર્ભવમ્ । મોહિતાઃ ખલ્વનેનૈવ હૃદિસ્થેનાપ્રકાશિના

યે ચૈનં પ્રતિપદ્યન્તે ભક્તિયોગેન ભાવિતાઃ ।
તેષામેવાત્મનાત્માનં દર્શયત્યેષ હૃચ્છયઃ ॥

યં જ્ઞાત્વા ન પુનર્જન્મ મરણં ચાપિ વિદ્યતે ।
યં વિદિત્વા પરં વેદ્યં વેદિતવ્યં ન વિદ્યતે ॥

યં લબ્ધ્વા પરમં લાભં નાધિકં મન્યતે બુધઃ ।
યાં સૂક્ષ્માં પરમાં પ્રાપ્તિં ગચ્છન્નવ્યયમક્ષયમ્ ॥

યં સાઙ્ખ્યા ગુણતત્ત્વજ્ઞાઃ સાઙ્ખ્યશાસ્ત્રવિશારદાઃ । સૂક્ષ્મજ્ઞાનતરાઃ સૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા મુચ્યન્તિ બન્ધનૈઃ

યં ચ વેદવિદો વેદ્યં વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રાણાયામપરા નિત્યં યં વિશન્તિ જપન્તિ ચ ॥

ઓન્કારરથમારુહ્ય તે વિશન્તિ મહેશ્વરમ્ ।
અયં સ દેવયાનાનામાદિત્યો દ્વારમુચ્યતે ॥

અયં ચ પિતૃયાનાનાં ચન્દ્રમા દ્વારમુચ્યતે ।
એષ કાષ્ઠા દિશશ્ચૈવ સંવત્સરયુગાદિ ચ ॥

દિવ્યાદિવ્યઃ પરો લાભ અયને દક્ષિણોત્તરે ।
એનં પ્રજાપતિઃ પૂર્વમારાધ્ય બહુભિઃ સ્તવૈઃ ॥

પ્રજાર્થં વરયામાસ નીલલોહિતસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
ક્રગ્ભિર્યમનુશાસન્તિ તત્ત્વે કર્મણિ બહ્વૃચાઃ ॥

યજુર્ભિર્યત્ત્રિધા વેદ્યં જુહ્વત્યધ્વર્યવોઽધ્વરે ।
સામભિર્યં ચ ગાયન્તિ સામગાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ ॥

ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ સ્તુવન્ત્યાથર્વણા દ્વિજાઃ ।
યજ્ઞસ્ય પરમા યોનિઃ પરિશ્ચાયં પરઃ સ્મૃતઃ ॥

રાત્ર્યહઃ શ્રોત્રનયનઃ પક્ષમાસશિરોભુજઃ ।
ઋતુવીર્યસ્તપોધૈર્યો હ્યબ્દગુહ્યોરુપાદવાન્ ॥

મૃત્યુર્યમો હુતાશશ્ચ કાલઃ સંહારવેગવાન્ ।
કાલસ્ય પરમા યોનિઃ કાલશ્ચાયં સનાતનઃ ॥

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ ગ્રહાશ્ચ સહ વાયુના ।
ધ્રુવઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ ભુવનાઃ સપ્ત એવ ચ ॥

પ્રધાનં મહદવ્યક્તં વિશેષાન્તં સવૈકૃતમ્ ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં ભૂતાદિ સદસચ્ચ યત્ ॥

અષ્ટૌ પ્રકૃતયશ્ચૈવ પ્રકૃતિભ્યશ્ચ યઃ પરઃ ।
અસ્ય દેવસ્ય યદ્ભાગં કૃત્સ્નં સમ્પરિવર્તતે ॥

એતત્પરમમાનન્દં યત્તચ્છાશ્વતમેવ ચ ।
એષા ગતિર્વિરક્તાનામેષ ભાવઃ પરઃ સતામ્ ॥

એતત્પદમનુદ્વિગ્નમેતદ્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
શાસ્ત્રવેદાઙ્ગવિદુષામેતદ્ધ્યાનં પરં પદમ્ ॥

ઇયં સા પરમા કાષ્ઠા ઇયં સા પરમા કલા ।
ઇયં સા પરમા સિદ્ધિરિયં સા પરમા ગતિઃ ॥

ઇયં સા પરમા શાન્તિરિયં સા નિર્વૃતિઃ પરા ।
યં પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યાઃ સ્મ ઇત્યમન્યન્ત યોગિનઃ ॥

ઇયં તુષ્ટિરિયં સિદ્ધિરિયં શ્રુતિરિયં સ્મૃતિઃ ।
અધ્યાત્મગતિરિષ્ટાનાં વિદુષાં પ્રાપ્તિરવ્યયા ॥

યજતાં કામયાનાનાં મખૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ ।
યા ગતિર્યજ્ઞશીલાનાં સા ગતિસ્ત્વં ન સંશયઃ ॥

સમ્યગ્યોગજપૈઃ શાન્તિર્નિયમૈર્દેહતાપનૈઃ ।
તપ્યતાં યા ગતિર્દેવ પરમા સા ગતિર્ભવાન્ ॥

કર્મન્યાસકૃતાનાં ચ વિરક્તાનાં તતસ્તતઃ ।
યા ગતિર્બ્રહ્મિસદને સા ગતિસ્ત્વં સનાતન ॥

અપુનર્ભવકામાનાં વૈરાગ્યે વર્તતાં ચ યા ।
પ્રકૃતીનાં લયાનાં ચ સા ગતિસ્ત્વં સનાતન ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનયુક્તાનાં નિરુપાખ્યા નિરઞ્જના ।
કૈવલ્યા યા ગતિર્દેવ પરમા સા ગતિર્ભવાન્ ॥

વેદશાસ્ત્રપુરાણોક્તાઃ પઞ્ચ તા ગતયઃ સ્મૃતાઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાદ્ધિ લભ્યન્તે ન લભ્યન્તેઽન્યથા વિભો ॥

ઇતિ તણ્ડિસ્તપોરાશિસ્તુષ્ટાવેસાનમાત્મના ।
જગૌ ચ પરમં બ્રહ્મ યત્પુરા લોકકૃજ્જગૌ ॥
ઉપમન્યુરુવાચ ।

એવં સ્તુતો મહાદેવસ્તણ્ડિના બ્રહ્મવાદિના ।
ઉવાચ ભગવાન્દેવ ઉમયા સહિતઃ પ્રભુઃ ॥

બ્રહ્મા શતક્રતુર્વિષ્ણુર્વિશ્વેદેવા મહર્ષયઃ ।
ન વિદુસ્ત્વામિતિ તતસ્તુષ્ટઃ પ્રોવાચ તં શિવઃ ॥

અક્ષયશ્ચાવ્યયશ્ચૈવ ભવિતા દુઃખવર્જિતઃ ।
યશસ્વી તેજસા યુક્તો દિવ્યજ્ઞાનસમન્વિતઃ ॥

ઋષીણામભિગમ્યશ્ચ સૂત્રકર્તા સુતસ્તવ ।
મત્પ્રસાદાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥

કં વા કામં દદામ્યદ્ય બ્રૂહિ યદ્વત્સ કાઙ્ક્ષસે ।
પ્રાઞ્જલિઃ સ ઉવાચેદં ત્વયિ ભક્તિર્દૃઢાઽસ્તુ મે ॥
ઉપમન્યુરુવાચ ।

એતાન્દત્ત્વા વરાન્દેવો વન્દ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ ।
સ્તૂયમાનશ્ચ વિબુધૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

અન્તર્હિતે ભગવતિ સાનુગે યાદવેશ્વર ।
ઋષિરાશ્રમમાગમ્ય મમૈતત્પ્રોક્તવાનિહ ॥

યાનિ ચ પ્રથિતાન્યાદૌ તણ્ડિરાખ્યાતવાન્મમ માનાનિ માનવશ્રેષ્ઠ તાનિ ત્વં શૃણુ સિદ્ધયે ॥

દશ નામસહસ્રાણિ દેવેષ્વાહ પિતામહઃ ।
સર્વસ્ય શાસ્ત્રેષુ તથા દશ નામશતાનિ ચ ॥

ગુહ્યાનીમાનિ નામાનિ તણ્ડિર્ભગવતોઽચ્યુત ।
દેવપ્રસાદાદ્દેવેશઃ પુરા પ્રાહ મહાત્મને ॥