મહાભારત · અધ્યાય 13.43

માં ન દેવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન વ રાક્ષસાઃ ।
વિદુસ્તત્વેન સત્વસ્થં સૂક્ષ્માત્માનમવસ્થિતમ્ ॥

ચતુર્ધાઽહં વિભક્તાત્મા લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યાદિરનાદિર્વિશ્વકૃત્તમઃ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
મનો બુદ્ધિશ્ચ ચેતશ્ચ તમઃ સત્વં રજસ્તથા ॥

પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચૈવ વિદ્યાવિદ્યે શુભાશુભે ।
મત્ત એતાનિ જાયન્તે નાહમેભ્યઃ કથઞ્ચન ॥

યત્કિઞ્ચિચ્છ્રેયસા યુક્તં શ્રેયસ્કરમનુત્તમમ્ ।
ધર્મયુક્તં ચ પુણ્યં ચ સોઽહમસ્મિ નિરામયઃ ॥

યત્સ્વભાવાત્મતત્વજ્ઞૈઃ કારણૈરુપલક્ષ્યતે ।
અનાદિમધ્યનિધનઃ સોન્તરાત્માઽસ્મિ શાશ્વતઃ ॥

યત્તુ મે પરમં ગુહ્યં રૂપં સૂક્ષ્માર્થદર્શિભિઃ ।
ગૃહ્યતે સૂક્ષ્મભાવજ્ઞૈઃ સોઽવિભાવ્યોસ્મિ શાશ્વતઃ ॥

તત્તુ મે પરમં ગુહ્યં યેન વ્યાપ્તમિદં જગત્ ।
સોહઙ્ગતઃ સર્વસત્વઃ સર્વસ્ય પ્રભવોઽવ્યયઃ ॥

મત્તો જાયન્તિ ભૂતાનિ મયા ધાર્યન્ત્યહર્નિશમ્ ।
મય્યેવ વિલયં યાન્તિ પ્રલયે પન્નગાશન ॥

યો માં યથા વેદયતિ તથા તસ્યાસ્મિ કાશ્યપ ।
મનોબુદ્ધિગતઃ શ્રેયો વિદધામિ વિહઙ્ગમ ॥

માં તુ જ્ઞાતું કૃતા બુદ્ધિર્ભવતા પક્ષિસત્તમ ।
શૃણુ યોઽહં યતશ્ચાહં યદર્થશ્ચાહમુદ્યતઃ ॥

યે કેચિન્નિયતાત્માનસ્ત્રેતાગ્નિપરમાર્ચિતાઃ ।
અગ્નિકાર્યપરા નિત્યં જપહોમપરાયણાઃ ॥

આત્મન્યગ્નીન્સમાધાય નિયતા નિયતેન્દ્રિયાઃ ।
અનન્યમનસસ્તે માં સર્વે વૈ સમુપાસતે ॥

યજન્તો જપયજ્ઞૈર્માં માનસૈશ્ચ સુસંયતાઃ ।
અગ્નીનભ્યુદ્યયુઃ શશ્વદગ્નિષ્વેવાભિસંશ્રિતાઃ ॥

અનન્યકાર્યાઃ શુચયો નિત્યમગ્નિપરાયણાઃ ।
ય એવમ્બુદ્ધ્યો ધીરાસ્તે માં ગચ્છન્તિ તાદૃશાઃ ॥

અકામહતસઙ્કલ્પા જ્ઞાને નિત્યં સમાહિતાઃ ।
આત્મન્યગ્નિં સમાધાય નિરાહારા નિરાશિષઃ ॥

વિષયેષુ નિરારમ્ભા વિમુક્તા જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।
અનન્યમનસો ધીરાઃ સ્વભાવનિયમાન્વિતાઃ ॥

યત્તદ્વિયતિ દૃષ્ટં તત્સરઃ પદ્મોત્પલાયુતમ્ ।
તત્રાગ્નયઃ સન્નિહિતા દીપ્યન્તે સ્મ નિરિન્ધનાઃ ॥

જ્ઞાનામલાશયાસ્તસ્મિન્યે ચ ચન્દ્રાંશુનિર્મલાઃ । ઉપાસીના ગૃણન્તોઽગ્નિમસ્પષ્ટાક્ષરભાષિણઃ ।
આકાઙ્ક્ષમાણાઃ શુચયસ્તેષ્વગ્રિષુ વિહઙ્ગમ ॥

યે મયા ભાવિતાત્માનો મય્યેવાભિરતાઃ સદા ।
ઉપાસતે ચ મામેવ જ્યોતિર્ભૂતા નિરામયાઃ ॥

તૈર્હિ તત્રૈવ વસ્તવ્યં નીરાગાદિભિરચ્યુતૈઃ ।
નિરાહારા હ્યનિષ્પન્દાશ્ચન્દ્રાંશુસદૃશપ્રભાઃ ॥

નિર્મલા નિરહઙ્કારા નિરાલમ્બા નિરાશિષઃ ।
મદ્ભક્તાઃ સતતં તેવૈ ભક્તાંસ્તાનપિ ચાપ્યહમ્ ॥

ચતુર્ધાઽહં વિભક્તાત્મા ચરામિ જગતો હિતઃ ।
લોકાનાં ધારણાર્થાય વિધાનં વિદધામિ ચ ॥

યથાવત્તદશેષેણ શ્રોતુમર્હતિ મે ભવાન્ ॥

એકા મૂર્તિર્નિર્ગુણાખ્યા યોગં પરમમાસ્થિતા ।
દ્વિતીયા સૃજતે તાત ભૂતગ્રામં ચરાચરમ્ ॥

સૃષ્ટં સંહરતે ચૈકા જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । જ્ઞાતાત્મનિષ્ઠા ક્ષપયન્મોહયન્તીવ માયયા ।
ક્ષપયન્તી મોહયતિ આત્મનિષ્ઠા સ્વમાયયા ॥

ચતુર્થી મે મહામૂર્તિર્જગદ્વૃદ્ધિં દદાતિ સા ।
રક્ષતે ચાપિ નિયતા સોહમસ્મિ નભશ્વરઃ ॥

મયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં મયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અહં સર્વજગદ્બીજં સર્વત્રગતિરવ્યયઃ ॥

યાનિ તાન્યગ્નિહોત્રાણિ યે ચ ચન્દ્રાંશુરાશયઃ ।
ગૃણન્તિ વેદં સતતં તેષ્વગ્નિષુ વિહઙ્ગમ ॥

ક્રમેણ માં સમાયાન્તિ સુખિનો જ્ઞાનસંયુતાઃ । તેષામહં તપો દીપ્તં તેજઃ સમ્યક્સમાહિતમ્ ।
નિત્યં તે મયિ વર્તન્તે તેષુ ચાહમતન્દ્રિતઃ ॥

સર્વતો મુક્તસઙ્ગેન મય્યનન્યસમાધિના ।
શક્યઃ સમાસાદયિતુમહં વૈ જ્ઞાનચક્ષુષા ॥

માં સ્થૂલદર્શનં વિદ્ધિ જગતઃ કાર્યકારણમ્ ।
મત્તશ્ચ સમ્પ્રસૂતાન્વૈ વિદ્ધિ લોકાન્સદૈવતાન્ ॥

મયા ચાપિ ચતુર્ધાત્મા વિભક્તઃ પ્રાણિષુ સ્યિથઃ ।
આત્મભૂતો વાસુદેવો હ્યનિરુદ્ધો મતૌ સ્યિતઃ ॥

સઙ્કર્ષણોઽહઙ્કારે ચ પ્રદ્યુમ્નો મનસિ સ્યિતઃ ।
અન્યથા ચ ચતુર્દા યત્સમ્યક્ત્વં શ્રોતુમર્હસિ ॥

યત્તત્પદ્મમભૂત્પૂર્વં તત્ર બ્રહ્મા વ્યજાયત ।
બ્રાહ્મણશ્ચાપિ સમ્ભૂતઃ શિવ ઇત્યવધાર્યતામ્ ॥

શિવાત્સ્કન્દઃ સંવભૂવ એતત્સૃષ્ટિચતુષ્ટયમ્ ।
દૈત્યદાનવદર્પઘ્નમેવં માં વિદ્ધિ નિત્યશઃ ॥

દૈત્યદાનવરક્ષોભિર્યદા ધર્મઃ પ્રપીડ્યતે ।
તદાઽહં ધર્મવૃદ્ધ્યર્થં મૂર્તિમાન્ભવિતાઽશુગ ॥

વેદવ્રતપરા યે તુ ધીરા નિશ્ચિતબુદ્ધ્યઃ ।
યોગિનો યોગયુક્તાશ્ચ તે માં પશ્યન્તિ નાન્યથા ॥

પઞ્ચભિઃ સમ્પ્રયુક્તોઽહં વિપ્રયુક્તશ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
વર્તમાનશ્ચ તેષ્વેવં નિવૃત્તશ્ચૈવ તેષ્વહમ્ ॥

યે વિદુર્જાતસઙ્કલ્પાસ્તે માં પશ્યન્તિ તાદૃશાઃ ॥

સ્વં વાયુરાપો જ્યોતિશ્ચ પૃથિવી ચેતિ પઞ્ચમમ્ । તદાત્મકોઽસ્મિ વિજ્ઞેયો ન ચાન્યોસ્મીતિ નિશ્ચિતમ્ ।

વર્તમાનમતીતં ચ પઞ્ચવર્ગેષુ નિશ્ચલમ્ ।
શબ્દસ્પર્શેષુ રૂપેષુ રસગન્ધેષુ ચાપ્યહમ્ ॥

રજસ્તમોભ્યામાવિષ્ટા યેષાં બુદ્ધિરનિશ્ચિતા ।
તે ન પશ્યન્તિ મે તત્વં તપસા મહતા હ્યપિ ॥

નોપવાસૈર્ન નિયમૈર્ન વ્રતૈર્વિવિધૈરપિ ।
દ્રષ્ટું વા વેદિતું વાઽપિ ન શક્યા પરમા ગતિઃ ॥

મહામોહાર્થપઙ્કે તુ નિમગ્રાનાં ગતિર્હરિઃ ।
એકાન્તિનો ધ્યાનપરા યતિભાવાદ્બ્રજન્તિ મામ્ ॥

સત્વયુક્તા મતિર્યેષાં કેવલાઽત્મવિનિશ્ચિતા ।
તે પશ્યન્તિ સ્વમાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્ ॥

અહિંસા સર્વભૂતેષુ તેષ્વવસ્તિતમાર્જવમ્ ।
તેષ્વેવ ચ સમાધાય સમ્યગેતિ ચ મામજમ્ ॥

યદેતત્પરમં ગુહ્યમાખ્યાનં પરમાદ્ભુતમ્ ।
યત્તેન તદશેષેણ યથાવચ્છ્રોતુમર્હસિ ॥

યે ત્વગ્નિહોત્રનિયતા જપયજ્ઞપરાયણાઃ ।
તે મામુપાસતે શશ્વદ્યાંસ્તાંસ્ત્વં દૃષ્ટવાનસિ ॥

શાસ્ત્રદૃષ્ટવિધાનજ્ઞા અસક્તાઃ ક્વચિદન્યથા ।
શક્યોઽહં વેદિતું તૈસ્તુ યન્મે પરમમવ્યયમ્ ॥

યે તુ સાંખ્યં ચ યોગં ચ જ્ઞાત્વાઽપ્યધૃતનિશ્ચયાઃ ।
ન તે ગચ્છન્તિ કુશલાઃ પરાં ગતિમનુત્તમામ્ ॥

તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન પ્રસન્નાત્માઽન્મવિચ્છુચિઃ ।
આસાદયતિ તદ્બ્રહ્મ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥

શુદ્ધાભિજનસમ્પન્નાઃ શ્રદ્ધાયુક્તેન ચેતસા ।
મદ્ભક્ત્યા ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિં ॥

યદ્ગહ્યં પરમં બુદ્ધેરલિઙ્ગગ્રહણં ચ યત્ ।
તત્સૂક્ષ્મં ગૃહ્યતે વિપ્રૈર્યતિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

ન વાયુઃ પવતે તત્ર ન તસ્મિઞ્જ્યોતિષાં ગતિઃ ।
ન ચાપઃ પૃથિવી ચૈવ નાકાશં ન મનોગતિઃ ॥

તસ્માચ્ચૈતાનિ સર્વાણિ પ્રજાયન્તે વિહઙ્ગમ ।
સર્વેભ્યશ્ચ સ તેભ્યશ્ચ પ્રભવત્યમલો વિભુઃ ॥

સ્થૂલદર્શનમેતન્મે યદ્દૃષ્ટં ભવતાઽનઘ ।
એતત્સૂક્ષ્મસ્ય તદ્દ્વારં કાર્યાણાં કારણં ત્વહમ્ ॥

દૃષ્ટો વૈ ભવતા તસ્માત્સરસ્યમિતવિક્રમ ।
બ્રહ્મણો યદહોરાત્રસઙ્ખ્યાભિજ્ઞૈર્વિભાવ્યતે ॥

એષ કાલસ્ત્વયા તત્ર સરસ્યહમુપાગતઃ । માં યજ્ઞમાહુર્યજ્ઞજ્ઞા વેદં વેદવિદો જનાઃ ।
મુનયશ્ચાપિ મામેવ જપયજ્ઞં પ્રચક્ષતે ॥

વક્તા મન્તા રસયિતા ઘ્રાતા દ્રષ્ટા પ્રદર્શકઃ ।
બોદ્ધા બોધયિતા ચાહં ગન્તા શ્રોતા ચિદાત્મકઃ ॥

મામિષ્ટ્વા સ્વર્ગમાયાન્તિ તથા ચાપ્નુવતે મહત્ ।
જ્ઞાત્વા મામેવ ચૈવાન્તે નિઃસઙ્ગેનાન્તરાત્મના ॥

અહં તેજો દ્વિજાતીનાં મમ તેજો દ્વિજાતયઃ ।
મમ યસ્તેજસો દેહઃ સોગ્નિરિત્યવગમ્યતામ્ ॥

પ્રાણપાલઃ શરીરેઽહં યોગિનામહમીશ્વરઃ ।
સાંખ્યાનામિદમેવાગ્રે મયિ સર્વમિદં જગત્ ॥

ધર્મમર્તં ચ કામં ચ મોક્ષં ચૈવાર્જવં જપમ્ ।
તમઃ સત્વં રજશ્ચૈવ કર્મજં ચ ભવાપ્યયમ્ ॥

સ તદાઽહં તથારૂપસ્ત્વયા દૃષ્ટઃ સનાતનઃ ।
તતસ્ત્વહં પરતરઃ શક્યઃ કાલેન વેદિતુમ્ ॥

મમ યત્પરમં ગુહ્યં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ । તદેવં પરમો ગુહ્યો દેવો નારાયણો હરિઃ ।
ન તચ્છક્યં ભુજઙ્ગારે વેત્તુમભ્યુદયાન્વિતૈઃ ॥

નિરારમ્ભનમસ્કારા નિરાશીર્બન્ધનાસ્તથા ।
ગચ્છન્તિ તં મહાત્માનઃ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

સ્થૂલોઽહમેવં વિહગ ત્વયા દૃષ્ટસ્તથાઽનઘ ।
એતચ્ચાપિ ન વેત્ત્યન્યસ્ત્વામૃતે પન્નગાશન ॥

મા મતિસ્તવ ગાન્નાશમેષા ગતિરનુત્તમા ।
મદ્ભક્તો ભવ નિત્યં ત્વં તતો વેત્સ્યસિ મે પદમ્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં રહસ્યં દિવ્યમાનુષમ્ ।
એતચ્છ્રેયઃ પરં ચૈતત્પન્થાનં વિદ્ધિ મોક્ષિણામ્ ॥

એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
પશ્યતો મે મહાયોગી જગામાત્મગતિર્ગતિમ્ ॥

એતદેવંવિધં તસ્ય મહિમાનં મહાત્મનઃ ।
અચ્યુતસ્યાપ્રમેયસ્ય દૃષ્ટવાનસ્મિ યત્પુરા ॥

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં ચેષ્ટિતં તસ્ય ધીમતઃ । મયાઽનુભૂતં પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટ્વા ચાદ્ભુતકર્મણઃ ॥