મહાભારત · અધ્યાય 13.40

આત્મન્યગ્નૌ સમાધ્નાય ય એતે કુરુનન્દન ।
દ્વિજાતયો વ્રતોપેતા જપયજ્ઞપરાયણાઃ ॥

યજન્ત્યારમ્ભયજ્ઞૈશ્ચ માનસં યજ્ઞમાસ્થિતાઃ ।
અગ્નિભ્યશ્ચ પરં નાસ્તિ યેષામેષોઽવ્યવસ્થિતઃ ॥

તેષાં ગતિર્મહાપ્રાજ્ઞ કીદૃશી કિમ્પરાશ્ચ તે ।
એતદિચ્છામિ તત્વેન ત્વત્તઃ શ્રોતું પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વૈકુણ્ઠસ્ય ચ સંવાદં સુપર્ણસ્ય ચ ભારત ॥

અમૃતસ્ય સમુત્પત્તૌ દેવાનામસુરૈઃ સહ । ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ દૈવાસુરમવર્તત ।

તત્ર દેવાસ્તુ દૈતેયૈર્વધ્યન્તે ભૃશદારુણૈઃ ।
ત્રાતારં નાધિગચ્છન્તિ વધ્યમાના મહાસુરૈઃ ॥

આર્તાસ્તે દેવદેવેશં પ્રપન્નાઃ શરણૈષિણઃ ।
પિતામહં મહાપ્રાજ્ઞં વધ્યમાનાઃ સુરેતરૈઃ ॥

તા દૃષ્ટ્વા દેવતા બ્રહ્મા સમ્ભ્રાન્તેન્દ્રિયમાનસઃ ।
વૈકુણ્ઠં શરણં દેવં પ્રતિપેદે ચ તૈઃ સહ ॥

તતઃ સ દેવૈઃ સહિતઃ પદ્મયોનિર્નરેશ્વર ।
તુષ્ટાવ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા નારાયણમનામયમ્ ॥

ત્વદ્રૂપચિન્તનાન્નામ્નાં સ્મરણાદર્ચનાદપિ ।
તપોયોગાદિભિશ્ચૈવ શ્રેયો યાન્તિ મનીષિણઃ ॥

ભક્તવત્સલ પદ્માક્ષ પરમેશ્વર પાપહન્ ।
પરમાત્માઽવિકારાદ્ય નારાયણ નમોંસ્તુ તે ॥

નમસ્તે સર્વલોકાદે સર્વાત્મામિતવિક્રમ । સર્વભૂતભવિષ્યેશ સર્વભૂતમહેશ્વર

દેવાનામપિ દેવસ્ત્વં સર્વવિદ્યાપરાયણઃ ।
જગદ્વીજસમાહાર જગતઃ પરમો હ્યસિ ॥

ત્રાયસ્વ દેવતા વીર દાનવાદ્યૈઃ સુપીડિતાઃ ।
લોકાંશ્ચ લોકપાલાંશ્ચ ઋષીંશ્ચ જયતાંવર ॥

વેદાઃ સાઙ્ગોપનિષદઃ સરહસ્યાઃ સસઙ્ગ્રહાઃ ।
સોઙ્કારાઃ સવષટ્કારાઃ પ્રાહુસ્ત્વાં યજ્ઞમુત્તમમ્ ॥

પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
તપસ્વિનાં તપશ્ચૈવ દૈવતં દેવતાસ્વપિ ॥

એવમાદિપુરસ્કારૈરૃક્સામયજુષાં ગણૈઃ ।
વૈકુણ્ઠં તુષ્ટુવુર્દેવાઃ સર્વે બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ ॥

તતોઽન્તરિક્ષે વાગાસીન્મેઘગમ્ભીરનિસ્વના ।
જેષ્યધ્વં દાનવાન્યૂયં મયૈવ સહ સઙ્ગરે ॥

તતો દેવગણાનાં ચ દાનવાનાં ચ યુધ્યતામ્ ।
પ્રાદુરાસીન્મહાતેજાઃ શાર્ઙ્ગચક્રગદાધરઃ ॥

સુપર્ણપૃષ્ઠમાસ્થાય તેજસા પ્રદહન્નિવ ।
વ્યધમદ્દાનવાન્સર્વાન્બાહુદ્રવિણતેજસા ॥

તં સમાસાદ્ય સમરે દૈત્યદાનવપુઙ્ગવાઃ ।
વ્યનશ્યન્ત મહારાજ પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્ ॥

સ વિજિત્યાસુરાન્સર્વાન્દાનવાંશ્ચ મહામતિઃ ।
પશ્યતામેવ દેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તં દૃષ્ટ્વાન્તર્હિતં દેવા વિષ્ણું દેવામિતદ્યુતિમ્ ।
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના બ્રહ્માણમિદમબ્રુવન્ ॥

ભગવન્સર્વલોકેશ સર્વલોકપિતામહ ।
ઇદમત્યદ્ભુતં વૃત્તં તન્નઃ શંસિતુમર્હસિ ॥

દૈવાસુરેઽસ્મિન્સઙ્ગ્રામે ત્રાતા યેન વયં વિભો ।
એતદ્વિજ્ઞાતુમિચ્છામઃ કુતોસૌ કશ્ચ તત્વતઃ ॥

કોઽયમસ્માન્પરિત્રાય તૂષ્ણીમેવ યથાગતમ્ ।
પ્રતિપ્રયાતો દિવ્યાત્મા તં નઃ શંસિતુમર્હસિ ॥

એવમુક્તઃ સુરૈઃ સર્વૈર્વચનં વચનાર્થવિત્ ।
ઉવાચ પદ્મનાભસ્ય પૂર્વરૂપં પ્રતિ પ્રભો ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

ન હ્યેનં વેદ તત્વેન ભુવનં ભુવનેશ્વરમ્ ।
સઙ્ખ્યાતું નૈવ ચાત્માનં નિર્ગુણં ગુણિનાં વરમ્ ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સુપર્ણસ્ય ચ સંવાદમૃષીણાં ચાપિ દેવતાઃ ॥

પુરા બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ સિદ્દાશ્ચ ભુવનેશ્વરમ્ ।
આશ્રિત્ય હિમવત્પૃષ્ઠે ચક્રિરે વિવિધાઃ કથાઃ ॥

તેષાં કથયતાં તત્ર કથાન્તે પતતાં વરઃ ।
પ્રાદુરાસીન્મહાતેજા વાહશ્ચક્રગદાભૃતઃ ॥

સ તાનૃષીન્સમાસાદ્ય વિનયાવનતાનનઃ ।
અવતીર્ય મહાવીર્યસ્તાનૃષીનભિજગ્મિવાન્ ॥

અભ્યર્ચિતઃ સ ઋષિભિઃ સ્વાગતેન મહાબલઃ ।
ઉપાવિશત તેજસ્વી ભૂમૌ વેગવતાં વરઃ ॥

તમાસીનં મહાત્માનં વૈનતેયં મહાદ્યુતિમ્ ।
ઋષયઃ પરિપપ્રચ્છુર્મહાત્માનસ્તપસ્વિનઃ ॥

કૌતૂહલં વૈનતેય પરં નો હૃદિ વર્તતે ।
તસ્ય નાન્યોસ્તિ વક્તેહ ત્વામૃતે પન્નગાશન ॥

તદાખ્યાતમિહેચ્છામો ભવતા પ્રશ્નમુત્તમમ્ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ પ્રાઞ્જલિર્વિનતાસુતઃ ॥

ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ યન્માં બ્રહ્મર્ષિસત્તમાઃ ।
પ્રષ્ટવ્યં પ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ પ્રીતિમન્તોઽનસૂયકાઃ ॥

કિં મયા બ્રૂત વક્તવ્યં કાર્યં ચ વદતાં વરાઃ ।
યૂયં હિ માં યથાયુક્તં સર્વં વૈ પ્રષ્ટુમર્હથ ॥

નમસ્કૃત્વા હ્યનન્તાય તતસ્ત ઋષિસત્તમાઃ ।
પ્રષ્ટું પ્રચક્રમુસ્તત્ર વૈનતેયં મહાબલમ્ ॥

દેવદેવં મહાત્માનં નારાયણમનામયમ્ ।
ભવાનુપાસ્તે વરદં કુતોઽસૌ કશ્ચ તત્વતઃ ॥

પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્વાઽસ્ય કીદૃશી ક્વનુ સંસ્થિતિઃ ।
એતદ્ભવન્તં પૃચ્છામો દેવોઽયં ક્વ કૃતાલયઃ ॥

એથ ભક્તપ્રિયો દેવઃ પ્રિયભક્તસ્તથૈવ ચ ।
ત્વં પ્રિયશ્ચાસ્ય ભક્તશ્ચ નાન્યઃ કાશ્યપ વિદ્યતે ॥

મુષ્ણન્નિવ મનશ્ચક્ષૂંષ્યવિભાવ્યતનુર્વિભુઃ ।
અનાદિમધ્યનિધનો ન વિદ્મૈનં કુતો હ્યસૌ ॥

વેદેષ્વપિ ચ વિશ્વાત્મા ગીયતે ન ચ વિદ્મહે ।
તત્વતસ્તત્વભૂતાત્મા વિભુર્નિત્યઃ સનાતનઃ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
ગુણાશ્ચૈષાં યથાસઙ્ખ્યં ભાવાભાવૌ તથૈવ ચ ॥

તમઃ સત્વં રજશ્ચૈવ ભાવાશ્ચૈવ તદાત્મકાઃ । મનો બુદ્ધિશ્ચ તેજશ્ચ બુદ્ધિગમ્યાનિ તત્વતઃ ।
જાયન્તે તાત તસ્માદ્ધિ તિષ્ઠતે તેષ્વસૌ વિભુઃ ॥

સઞ્ચિન્ત્ય બહુધા બુદ્ધ્યા નાધ્યવસ્યામહે પરમ્ ।
તસ્ય દેવસ્ય તત્વેન તન્નઃ શંસ યથાતથમ્ ॥

એતમેવ પરં પ્રશ્નં કૌતૂહલસમન્વિતાઃ ।
એવં ભવન્તં પૃચ્છામસ્તન્નઃ શંસિતુમર્હસિ ॥
સુપર્ણ ઉવાચ ।

સ્થૂલતો યસ્તુ ભગવાંસ્તેનૈવ સ્વેન હેતુના ।
ત્રૈલોક્યસ્ય તુ રક્ષાર્થં દૃશ્યતે રૂપમાસ્થિતઃ ॥

મયા તુ મહદાશ્ચર્યં પુરા દૃષ્ટં સનાતને ।
દેવે શ્રીવત્સનિલયે તચ્છૃણુધ્વમશેષતઃ ॥

ન સ્મ શક્યો મયા વેત્તું ન ભવદ્ભિઃ કથઞ્ચન ।
યથા માં પ્રાહ ભગવાંસ્તથા તચ્છ્રુયતાં મમ ॥

મયાઽમૃતં દેવતાનાં મિષતામૃષિસત્તમાઃ ।
હૃતં વિપાટ્ય તં યન્ત્રં વિદ્રાવ્યામૃતરક્ષિણઃ ॥

દેવતા વિમુખીકૃત્ય સેન્દ્રાઃ સમરુતો મૃધે ।
ઉન્મથ્યાશુ ગિરીંશ્ચૈવ વિક્ષોભ્ય ચ મહોદધિં ॥

તં દૃષ્ટ્વા મમ વિક્રાન્તં વાગુવાચાશરીરિણી । પ્રીતોસ્મિ તે વૈનતેય કર્મણાઽનેન સુવ્રત ।
અવૃથા તેઽસ્તુ મદ્વાક્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

તામેવંવાદિનીં વાચમહં પ્રત્યુક્તવાંસ્તદા । જ્ઞાતુમિચ્છામિ કસ્ત્વં હિ તતો મે દાસ્યસે વરમ્ ।
પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્વા ત્વં દેવો વા દાનવોપિ વા ॥

તતો જલદગમ્ભીરં પ્રહસ્ય વદતાંવરઃ ।
ઉંવાચ વરદઃ પ્રીતઃ કાલે ત્વં માઽભિવેત્સ્યસિ ॥

વાહનં ભવ મે સાધો વરં દદ્મિ તવોત્તમમ્ ।
ન તે વીર્યેણ સદૃશઃ કશ્ચિલ્લોકે ભવિષ્યતિ ॥

પતઙ્ગ પતતાંશ્રેષ્ઠ ન દેવો નાપિ દાનવઃ ।
મત્સખિત્વમનુપ્રાપ્તો દુર્ધર્ષશ્ચ ભવિષ્યસિ ॥

તમબ્રવં દેવદેવં મામેવંવાદિનં પરમ્ ।
પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા પ્રણમ્ય શિરસા વિભુમ્ ॥

એવમેતન્મહાબાહો સર્વમેતદ્ભવિષ્યતિ ।
વાહનં તે ભવિષ્યામિ યથા વદતિ માં ભવાન્ ॥

મમ ચાપિ મહાબુદ્ધે નિશ્ચયં શ્રૂયતામિતિ ।
ધ્વજસ્તેઽહં ભવિષ્યામિ રથસ્થસ્ય ન સંશયઃ ॥

તથાસ્ત્વિતિ સ મામુક્ત્વા ભૂયઃ પ્રાહ મહામનાઃ ।
ન તે ગતિવિઘાતોઽદ્ય ભવિષ્યત્યમૃતં વિના ॥

એવં કૃત્વા તુ સમયં દેવદેવઃ સનાતનઃ ।
મામુક્ત્વા સાધયસ્વેતિ યથાઽભિપ્રાયતો ગતઃ ॥

તતોઽહં કૃતસંવાદો યેન કેનાપિ સત્તમાઃ ।
કૌતૂહલસમાવિષ્ટઃ પિતરં કશ્યપં ગતઃ ॥

સોહં પિતરમાસાદ્ય પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ ।
સર્વમેતદ્યથાતથ્યમુક્તવાન્પિતુરન્તિકે ॥

શ્રુત્વા તુ ભગવાન્મહ્યં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત ।
સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા મામાહ વદતાં વરઃ ॥

ધન્યોસ્યનુગૃહીતશ્ચ યત્ત્વં તેન મહાત્મના ।
સંવાદં કૃતવાંસ્તાત ગુહ્યેન પરમાત્મના ॥

સ્થૂલદૃશ્યઃ સ ભગવાંસ્તેન તેનૈવ હેતુના ।
દૃશ્યતેઽવ્યક્તરૂપસ્થઃ પ્રધાનપ્રભવાપ્યયઃ ॥

મયા હિ સ મહાતેજા નાન્યયોગસમાધિના ।
તપસોગ્રેણ તેજસ્વી તોષિતસ્તપસાન્નિધિઃ ॥

તતો મે દર્શયામાસ તોષયન્નિવ પુત્રક ।
શ્વેતપીતારુણનિભઃ કદ્રૂકપિલપિઙ્ગલઃ ॥

રક્તનીલાસિતનિભઃ સહસ્રોદરપાણિમાન્ ।
દ્વિસાહસ્રમહાવક્ત્ર એકાક્ષઃ શતલોચનઃ ॥

અનિષ્પન્દા નિરાહારાઃ સમાનાઃ સૂર્યતેજસા ।
તમુપાસન્તિ પરમં ગુહ્યમક્ષરમવ્યયમ્ ॥

સમાસાદ્ય તુ તં વિશ્વમહં મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ ।
ઋગ્યજુઃસામભિઃ સ્તુત્વા શરણ્યં શરણં ગતઃ ॥

મહામેઘૌઘધીરેણ સ્વરેણ જયતાંવરઃ ।
આભાષ્ય પુત્રપુત્રેતિ ઇદમાહ ધૃતં વચઃ ॥

ત્વયાઽભ્યુદયકામેન તપશ્ચીર્ણં મહામુને ।
અમુક્તસ્ત્વં સમાસઙ્ગૈરવિમુક્તોઽદ્ય પશ્યસિ ॥

યદા સઙ્ગૈર્વિમુક્તશ્ચ ગતમોહો ગતસ્પૃહઃ ।
ભવિષ્યસિ સદા બ્રહ્મ મામનુધ્યાસ્યસે દ્વિજ ॥

ઐકાન્તિકીં મતિં કૃત્વા મદ્ભક્તો મત્પરાયણઃ ।
જ્ઞાસ્યસે માં તતો બ્રહ્મન્વીતમોહશ્ચ તત્વતઃ ॥

તેન ત્વં કૃતસંવાદઃ સ્વતઃ સર્વહિતૈષિણા । વિશ્વરૂપેણ દેવેન પુરુષેણ મહાત્મના ।
તમેવારાધય ક્ષિપ્રં તમારાધ્ય ન સીદસિ ॥

સોહમેવં ભગવતા પિત્રા બ્રહ્મર્ષિસત્તમાઃ । અનુનીતો યથાન્યાયં સ્વમેવ ભવનં ગતઃ ॥