મહાભારત · અધ્યાય 13.39

અધઃસ્રોતસિ સર્ગે ચ તિર્યક્સ્રોતસિ ચૈવ હિ ।
એતાભ્યામીશ્વરં વિન્દ્યાદૂર્ધ્વસ્રોતસ્તથૈવ ચ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનામીશ્વરો બુદ્ધિગોચરઃ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણામપિ તુ ઈશ્વરો મન ઉચ્યતે ॥

મનસઃ પઞ્ચભૂતાનિ સગુણાન્યાહુરીશ્વરમ્ ।
ભૂતાનામીશ્વરં વિદ્યાદ્બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ॥

ભવાન્હિ કુશલશ્ચૈવ ધર્મેષ્વેષુ પરેષુ વૈ ।
કાલાગ્નિરહ્નઃ કલ્પાન્તે જગદ્દહતિ ચાંશુભિઃ ॥

તતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
મહાભૂતાનિ દગ્ધાનિ સ્વાં યોનિં ગમિતાનિ વૈ ॥

કૂર્મપૃષ્ઠનિભા ભૂમિર્નિર્દગ્ધકુશકણ્ટકા ।
નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ચૈવ દગ્ધા કાલાગ્નિના તદા ॥

જગત્પ્રલીનં જગતિ જગચ્ચાપિ પ્રલીયતે ।
નષ્ટિગન્ધા તદા સૂક્ષ્મા જલમેવાભવત્તદા ॥

તતો મયૂખજાલેન સૂર્યસ્ત્વાપીયતે જલમ્ ।
રસાત્મા લીયતે ચાર્કે તથા બ્રાહ્મણસત્તમ ॥

અન્તરિક્ષગતાન્ભૂતાન્પ્રદહત્યનલસ્તદા ।
અગ્નિભૂતં તદા વ્યોમ ભવતીત્યભિચક્ષતે ॥

તં તથા વિસ્ફુરદ્વહ્નિં વાયુર્જરયતે મહાન્ ।
મહતા બલવેગેન આદત્તે તં હિ ભાનુમાન્ ॥

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે યદા ।
પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠતિ નાનદત્ ॥

તસ્ય તં નિનદં શબ્દમાદત્તે વૈ મનસ્તદા ।
સ શબ્દગુણહીનાત્મા તિષ્ઠતે મૂર્તિમાંસ્તુ વૈ ॥

ભુઙ્ક્તે ચ સ તદા વ્યોમ મનસ્તાત દિગાત્મકમ્ ।
વ્યોમાત્મનિ વિનષ્ટે તુ સઙ્કલ્પાત્મા વિવર્ધતે ॥

સઙ્કલ્પાત્માનમાદત્તે ચિત્તં વૈ સ્વેન તેજસા ।
ચિત્તં ગ્રસત્યહઙ્કારસ્તદા વૈ મુનિસત્તમ ॥

વિનષ્ટે ચ તદા ચિત્તે અહઙ્કારોઽભવન્મહાન્ ।
અહઙ્કારં તદાદત્તે મહાન્બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ॥

અભિમાને વિનષ્ટે તુ મહાન્બ્રહ્મા વિરાજતે ।
તં તદા ત્રિષુ લોકેષુ મૂર્તિષ્વેવાગ્રમૂર્તિજમ્ ॥

યેન વિશ્વમિદં કૃત્સ્નં નિર્મિતં વૈ ગુણાર્થિના । મૂર્તં જલેચરમપિ વ્યવસાયગુણાત્મકમ્ ।
ગ્રસિષ્ણુર્ભગવાન્બ્રહ્મા વ્યક્તાવ્યક્તમસંશયમ્ ॥

એષોઽવ્યયસ્ય પ્રલયો મયા તે પરિકીર્તિતઃ ।
અધ્યાત્મમધિભૂતં ચ અધિદૈવં ચ શ્રૂયતામ્ ॥

આકાશં પ્રથમં ભૂતં શ્રોત્રમધ્યાત્મં શબ્દોધિભૂતં દિશોધિદૈવતં ॥

વાયુર્દ્વિતીયં ભૂતં ત્વગધ્યાત્મં સ્પર્શોધિભૂતં વિદ્યુદધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

જ્યોતિસ્તૃતીયં ભૂતં ચક્ષુરધ્યાત્મં રૂપમધિભૂતં સૂર્યોધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

આપશ્ચતુર્થં ભૂતં જિહ્વાધ્યાત્મં રસોધિભૂતં વરુણોધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

પૃથિવી પઞ્ચમં ભૂતં ધ્રાણમધ્યાત્મં ગન્ધોધિભૂતં વાયુરધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

પાઞ્ચભૌતિકમેતચ્ચતુષ્ટયં વર્ણિતમ્ । અત ઊર્ધ્વમિન્દ્રિયમનુવર્ણયિષ્યામઃ ॥

પાદાવધ્યાત્મં ગન્તવ્યમધિભૂતં વિષ્ણુરધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

હસ્તાવધ્યાત્મં કર્તવ્યમધિભૂતમિન્દ્રોઽધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

પાયુરધ્યાત્મં વિસર્ગોઽધિભૂતં મિત્રોઽધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

ઉપસ્થોઽધ્યાત્મમાનન્દોઽધિભૂતં પ્રજાપતિરવધિદૈવતં સ્યાત્ ।

વાગધ્યાત્મં વક્તવ્યમધિભૂતમગ્નિરધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

મનોઽધ્યાત્મં મન્તવ્યમધિભૂતં ચન્દ્રમા અધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

અહઙ્કારોઽધ્યાત્મમભિમાનોઽધિભૂતં વિરિઞ્ચોઽધિદૈવતં સ્યાત્ ।

બુદ્ધિરધ્યાત્મં વ્યવસાયોઽધિભૂતં બ્રહ્માધિદૈવતં સ્યાત્ ॥

એવમવ્યક્તો ભગવાન્સકૃત્કૃત્સ્નાન્કુરુતે સમ્હરતે ચ । કસ્માત્ક્રીડાર્થમ્ ॥

યથાઽદિત્યોંઽશુજાલં ક્ષિપતિ સમ્હરતે ચ એવમવ્યક્તો ગુણાન્સૃજતિ સમ્હરતે ચ ॥

યથાઽર્ણવાદૂર્મિમાલાનિચ યશ્ચોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે સમ્હરતે ચ । યથા ચાન્તરિક્ષાદભ્રમાકાશમુત્તિષ્ઠતિ સ્તનિતગર્જિતોન્મિશ્રં તદ્વત્તત્રૈવ પ્રાણશત્ ।
એવમવ્યક્તો ગુણાન્સૃજતિ સમ્હરતિ ચ ॥

યથા કૂર્મોઽઙ્ગાનિ કામાત્પ્રસારયતે પુનશ્ચ પ્રવેશયતિ એવમવ્યક્તો ભગવાન્લોકાન્પ્રકાશયતિ પ્રવેશયતે ચ ॥

એવં ચેતનશ્ચ ભગવાન્પઞ્ચવિંશઃ શુચિસ્તેનાધિષ્ઠિતા પ્રકૃતિશ્ચેતયતિ નિત્યં સહધર્મા ચ । ભગવતોઽવ્યક્તસ્ય ક્રિયાવતોક્રિયાવતશ્ચ પ્રકૃતિઃ ક્રિયાવાનજરામરઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નારાયણાખ્યઃ પુરુષઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેતન્નારદાયોક્તં કુમારેણ ચ ધીમતા । એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજો રાજન્સર્વયજ્ઞફલં લભેત્ ॥