મહાભારત · અધ્યાય 13.36

ચિત્તં મે દૂયતે તાત લોકે પરમવિન્દતઃ ॥

અશાશ્વતમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ક્રતે નારાયણં પુણ્યં પ્રતિભાતિ પિતામહ ॥

નારાયણો હિ વિશ્વાત્મા પુરુષઃ પુષ્કરેક્ષણઃ ।
તસ્યાસ્ય દેવકીસૂનોઃ શ્રુતં કૃત્સ્નં ત્વયાઽનઘ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યુધિષ્ઠિર મહાપ્રાજ્ઞ મયા દૃષ્ટં ચ સઙ્ગરે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ત્વત્ત એવ તુ રાજેન્દ્ર રાજધર્માશ્ચ પુષ્કલાઃ । શ્રુતં પુરાણમખિલં નારદેન નિવેદિતમ્ ।
ગુહ્યં નારાયણાખ્યાનં ત્રિવિધક્લેશનાશનમ્ ॥

એકાન્તિધર્મનિયમાઃ સમાસવ્યાસકલ્પિતાઃ ।
કથિતા વૈ મહાભાગ ત્વયા વૈ મદનુગ્રહાત્ ॥

લોકરક્ષણકર્તૃત્વં તસ્યૈવ હરિમેધસઃ ।
આતિથેયવિધિશ્ચૈવ તપાંસિ નિયમાશ્ચ યે ॥

વેદવાદપ્રસિદ્ધાશ્ચ વાજપેયાદયો મખાઃ ।
યજ્ઞા દ્રવિણનિષ્પાદ્યા અગ્નિહોત્રાનુપાલિતાઃ ॥

જપયજ્ઞાશ્ચ વિવિધા બ્રાહ્મણાનાં તપસ્વિનામ્ ।
એકાદશવિધાઃ પ્રોક્તા હવિર્યજ્ઞા દ્વિજાતિનામ્ ॥

તેષાં ફલવિશેષાશ્ચ ઉઞ્છધર્માસ્તથૈવ ચ ।
અહન્યહનિ યે પ્રોક્તા મહાયજ્ઞા દ્વિજાતિનામ્ ॥

વેદશ્રવણધર્માશ્ચ બ્રહ્મયજ્ઞફલં તથા ।
વેદવ્રતવિધાનં ચ નિયમાશ્ચૈવ વૈદિકાઃ ॥

સ્વાહા સ્વધા પ્રણીતે ચ ઇષ્ટાપૂર્તફલં તથા ।
ઉત્તરોત્તરસેવાયામાશ્રમાણાં ચ યત્ફલમ્ ॥

પ્રત્યેકશશ્ચ નિષ્ઠાયામાશ્રમાણાં મહામતે ।
માસપક્ષોપવાસાનાં સમ્યગુક્તફલં ચ યત્ ॥

અનાશિતાનાં યે લોકા યે ચ પઞ્ચતપા નરાઃ ।
વીરાધ્વાનં પ્રપન્નાનાં યા ગતિશ્ચાગ્નિહોત્રિણામ્ ॥

ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપાનાં ચ શિશિરે જલચારિણામ્ ।
વર્ષે સ્થણ્ડિલશાયીનાં ફલં યત્પરિકીર્તિતમ્ ॥

લોકે ચક્રચરાણાં ચ દ્વિજાનાં યત્ફલં સ્મૃતમ્ ।
અન્નાદીનાં ચ દાનાનાં યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ॥

સર્વતીર્થાભિષિક્તાનાં નરાણાં ચ ફલોદયઃ ।
રાજ્ઞાં ધર્માશ્ચ યે લોકે સમ્યક્પાલયતાં પ્રજાઃ ॥

યે ચ સત્યવ્રતા લોકે યે તીર્થે કૃતશ્રમાઃ ।
માતાપિતૃપરા યે ચ ગુરુવૃત્તીશ્ચ સંશ્રિતાઃ ॥

ગોબ્રાહ્મણપરિત્રાણે રાષ્ટ્રાતિક્રમણે તથા ।
ત્યજન્ત્યભિમુખાઃ પ્રાણાન્નિર્ભયાઃ સત્વમાશ્રિતાઃ ॥

સહસ્રદક્ષિણાનાં ચ યા ગતિર્વદનાં વર ।
યે ચ સન્ધ્યામુપાસન્તે સમ્યગુક્તા મહાવ્રતાઃ ॥

તથા યોગવિધાનં ચ યદ્ગ્રન્થેષ્વભિશબ્દિતમ્ ।
વેદાદ્યાઃ શ્રુતયશ્ચાપિ શ્રુતા મે ગુરુસત્તમ ॥

સિદ્ધાન્તનિર્ણયાશ્ચાપિ દ્વૈપાયનમુખોદ્ગતાઃ ।
શ્રુતાઃ પઞ્ચ મહાયજ્ઞા યેષુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

તત્પ્રભેદેષુ યે ધર્માસ્તેઽપિ વૈ કૃત્સ્નશઃ શ્રુતાઃ ।
ન ચ દૂષયિતું શક્યાઃ સદ્ભિરુક્તા હિ તે તથા ॥

એતેષાં કિલ ધર્માણામુત્તમો વૈષ્ણવો વિધિઃ ।
રક્ષતે ભગવાન્વિષ્ણુર્ભક્તમાત્મશરીરવત્ ॥

કર્મણો હિ કૃતેસ્યેહ કામિતસ્ય દ્વિજોત્તમ ।
ફલં હ્યવશ્યં ભોક્તવ્યમૃષિર્દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥

ભોગાન્તે ચાપિ પતનં ગતિઃ પૂર્વં પ્રભાષિતા ।
ન મે પ્રીતિકરાસ્ત્વેતે વિષોદર્કા હિ મે મતાઃ ॥

વધાત્કૃષ્ટતરં મન્યે ગર્ભવાસં મહાદ્યુતે । દિષ્ટાન્તે યાનિ દુઃખાનિ પુરુષો વિન્દતે વિભો ।
તતઃ કષ્ટતરાણીહ ગર્ભવાસે હિ વિન્દતિ ॥

તતશ્ચાભ્યાધિકાં તીવ્રાં વેદનાં લભતે નરઃ ।
ગર્ભાપક્રમણે તાત કર્મણાસુપસર્પણે ॥

તસ્માન્મે નિશ્ચયો જાતો ધર્મેષ્વેતેષુ ભારત । તદિચ્છામિ કુરુશ્રેષ્ઠ ત્વત્પ્રસાદાન્મહામતે ।
તં ધર્મં ચેહ વેત્તું વૈ યો જરાજન્મમૃત્યુહા ॥

યેનોષ્ણદા વૈતરણી અસિપત્રવનં ચ તત્ । કુણ્ડાનિ ચાગ્નિતપ્તાનિ ક્ષુરધારાપથસ્તથા ।
શાલ્મલીં ચ મહાઘોરામાયસીં ઘોરકણ્ટકામ્ ॥

માતાપિતૃકતે ચાપિ સુહૃન્મિત્રાર્થકારણાત્ । આત્મહેતોશ્ચ પાપાનિ કૃતાનીહ નરૈશ્ચ યૈઃ ।
તેષાં ફલોદયં કષ્ટમૃષિર્દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥

કુમ્ભીપાકપ્રદીપ્તાનાં શૂલાર્તાનાં ચ ક્રન્દતામ્ ।
રૌરવે ક્ષિપ્યમાણાનાં પ્રહારૈર્મથિતાત્મનામ્ ॥

સ્તનતામપકૃત્તાનાં પિબતામાત્મશોણિતમ્ ।
તેષામેવ પ્રવદતાં કારુણ્યં નાસ્તિ યન્ત્રતઃ ॥

તૃષ્ણાશુષ્કોષ્ઠકણ્ઠાનાં વિહ્વલાનામચેતસામ્ ।
સર્વદુઃખાભિભૂતાનાં રુજાર્તાનાં ચ ક્રોશતામ્ ॥

વેદનાર્તા હિ ક્રન્દન્તિ પૂરયન્તો દિશો દશ ॥

એકઃ કરોતિ પાપાનિ સહભોજ્યાનિ બાન્ધવૈઃ ।
તેષામેકઃ ફલં ભુઙ્ક્તે કષ્ટં વૈવસ્વતે ગૃહે ॥

યેન નૈતાં ગતિં ગચ્છેન્ન વિણ્મૂત્રાસ્થિપિચ્છિલે ।
વિષ્ઠામૂત્રકૃમીમધ્યે બહુજન્તુનિષેવિતે ॥

કો ગર્ભવાસાત્પરતો નરકોઽન્યો વિધીયતે ।
યત્ર વાસકૃતો યોગઃ કુક્ષૌ વાસો વિધીયતે ॥

જાતો વિસ્તીર્ણશોકઃ સ્યાદ્ભવેત વિગતજ્વરઃ । ન ચૈષ લભ્યતે કામો જાતમાત્રં હિ માનવમ્ ।
આવિશન્તીહ દુઃખાનિ મનોવાક્કાયિકાનિ તુ ॥

તૈરસ્વતન્ત્રો ભવતિ પીડ્યમાનો ભયાનકૈઃ ।
તૈર્ગર્ભવાસં ગચ્છતિ અવશો જાયતે તથા ॥

અવશશ્ચેહતે જન્તુર્વ્રજત્યવશ એવ હિ ।
જરસા રૂપવિધ્વંસં પ્રાપ્નોત્યવશ એવ તુ ॥

શરીરભેદમાપ્નોતિ જીર્યતેઽવશ એવ તુ ।
એવં હ્યનિયતો મૃત્યુર્ભવત્યેવ સદા નૃષુ ॥

ગર્ભેષુ મ્રિયતે કશ્ચિજ્જાયમાનસ્તથાઽપરઃ । જાતા મ્રિયન્તે બહવો યૌવનસ્થાસ્તથાઽપરે ।
મધ્યભાવે તુ નશ્યન્તિ સ્થવિરો મૃત એવ તુ ॥

કો જન્મનો નોદ્વિજતે સ્વયમ્ભૂરપિ યો ભવેત્ ।
કુતસ્ત્વસ્મદ્વિધસ્તાત મરણસ્ય વશાનુગઃ ॥

નિત્યાવિષ્ટો ભયેનાહં મનસા કુરુસત્તમ ।
મુહૂર્તમપ્યહં શર્મ ન વિન્દામિ મહામતે ॥

કાલાત્મનિ તિરોભૂતો નિત્યં તદ્ગુણવર્જિતઃ ।
અન્નૈર્બહુવિધૈઃ પુષ્ટં વસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્વૃતમ્ ॥

ચન્દનાગરુદિગ્ધાઙ્ગં મણિમુક્તાવિભૂષિતમ્ ।
યાનૈર્બહુવિધૈર્યાતમેકાન્તેનૈવ લાલિતમ્ ॥

યૌવનોદ્ધતરૂપાભિર્મન્દવિહ્વલગામિભિઃ ।
ઇષ્ટિભિરભિરામાભિર્વરસ્ત્રીભિરયન્ત્રિતમ્ ॥

રમિતં સુચિરં કાલં શરીરમમિતપ્રભમ્ ।
અવિતૃપ્તા ગમિષ્યન્તિ હિત્વા પ્રાણાંસ્તથાઽપરે ॥

સ્વર્ગેઽપ્યનિયતા ભૂતિસ્તથૈવાકાશસંશ્રયે ।
દેવાઽપ્યધિષ્ઠાનવશાસ્તસ્માદ્દેવં ન કામયે ॥

કામાનાં નાસ્ત્યધિષ્ઠાનમકામસ્તુ નિવર્તતે ।
લોકસઙ્ગ્રહધર્માસ્તુ સર્વ એવ ન સંશયઃ ॥

ડોલાસધર્મા ધર્મજ્ઞ ઋષિર્દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ।
અસ્માત્કો વિષમં દુઃખમારોહેત વિચક્ષણઃ ॥

વિદ્યમાને સમે માર્ગે ડોલાધર્મવિવર્જિતે ।
કો હ્યાત્માનં પ્રિયં લોકે ડોલાસાધર્મ્યતાન્નયેત્ ॥

ચરાચરૈઃ સર્વભૂતૈર્ગન્તવ્યમવિશઙ્કયા । અસ્માલ્લોકાત્પરં લોકમપાથેયમદૈશિકમ્ ।
ઘોરં તમઃ પ્રવેષ્ટવ્યમત્રાતારમબાન્ધવમ્ ॥

યે તુ તં કિલ ધર્મજ્ઞા ધર્મં નારાયણેરિતમ્ ।
અનન્યમનસો દાન્તાઃ સ્મરન્તિ નિયતવ્રતાઃ ॥

તતસ્તેનૈવ પશ્યન્તિ પ્રાપ્નુવ્તિ પરં પદમ્ ।
રક્ષતે ભગવાન્વિષ્ણુર્ભક્તાનાત્મશરીરવત્ ॥

કુલાલચક્રપ્રતિમે ભ્રામ્યમાણેષુ જન્તુષુ ।
માતાપિતૃસહસ્રાણિ સમ્પ્રાપ્તાનિ મયા ગુરો ॥

સ્નેહાપન્નેન પીતાસ્તુ માતૄણાં વિવિધાઃ સ્તલાઃ ॥

પુત્રદારસહસ્રાણિ ઇષ્ટાનિષ્ટશતાનિ ચ । પ્રાપ્તાન્યધિષ્ઠાનવશાદતીતાનિ તથૈવ ચ ।
ન ક્વચિન્ન સુખં પ્રાપ્તં ન ક્વચિચ્છાશ્વતી સ્થિતિઃ ॥

સ્થાનૈર્મહદ્ભિર્વિભ્રંશો દુઃખલબ્ધૈઃ પુનઃ પુનઃ । ધનનાશશ્ચ સમ્પ્રાપ્તો લબ્ધ્વા દુઃખેન તદ્ધનમ્ ।
અધ્વગાનામિવ પથિ ચ્છાયામાશ્રિત્ય સઙ્ગમઃ ॥

એવં કર્મવશો લોકો જ્ઞાતીનાં હિતસઙ્ગમઃ ।
વિશ્રમ્ય ચ પુનર્યાતિ કર્મભિર્દર્શિતાં ગતિમ્ ॥

એતદીદૃશકં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાત્વા ચૈવ સમાગમમ્ ।
કો ન બિભ્યેત્કુરુશ્રેષ્ઠ વિષ્ઠાન્નસ્યેવ ભોજનાત્ ॥

બુદ્ધિશ્ચ મે સમુત્પન્ના વૈષ્ણવે ધર્મવિસ્તરે । તદેષ શિરસા પાદૌ ગતોઽસ્મિ ભગવંસ્તવ ।
શરણં ચ પ્રપન્નોઽસ્મિ ગન્તવ્યે શરણે ધ્રુવે ॥

જન્મમૃત્યુજરાખિન્નસ્ત્રિભિર્દુઃખૈર્નિપીડિતઃ । ઇચ્છામિ ભવતા ત્રાતુમેભ્યસ્ત્વત્તો મહામતે ।
તસ્યાદ્ય યુગધર્મસ્ય શ્રવણાત્કુરુપુઙ્ગવ ॥

એતદાદ્યયુગોદ્ભૂતં ત્રેતાયાં તત્તિરોહિતમ્ । સ એવ ધર્મમખિલમૃષિર્દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥