મહાભારત · અધ્યાય 13.3

પ્રજ્ઞાશ્રુતાભ્યાં વૃત્તેન શીલેન ચ યથા ભવાન્ ।
ગુણૈશ્ચ વિવિધૈઃ સર્વૈર્વયસા ચ સમન્વિતઃ ॥

ભવાન્વિશિષ્ટો બુદ્ધ્યા ચ પ્રજ્ઞયા તપસા તથા । સર્વેષામેવ જાતાનાં સતામેતન્ન સંશયઃ ॥

તસ્માદ્ભવન્તં પૃચ્છામિ ધર્મં ધર્મભૃતાંવર ।
નાન્યસ્ત્વદન્યો લોકેષુ પ્રષ્ટવ્યોસ્તિ નરાધિપ ॥

ક્ષત્રિયો યદિ વા વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા રાજસત્તમ ।
બ્રાહ્મણ્યં પ્રાપ્નુયાદ્યેન તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

બ્રાહ્મણ્યં યદિ દુષ્પ્રાપં ત્રિભિર્વર્ણૈર્નરાધિપ । તપસા વા સુમહતા કર્મણા વા શ્રુતેન વા ।
બ્રાહ્મણ્યમથ ચેદિચ્છેત્કથં શક્યં પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણ્યમતિદુષ્પ્રાપ્યં વર્ણૈઃ ક્ષત્રાદિભિસ્ત્રિભિઃ ।
પરં હિ સર્વભૂતાનાં સ્થાનમેતદ્યુધિષ્ઠિર ॥

બહ્વિસ્તુ સંસરન્યોનીર્જાયમાનઃ પુનઃપનઃ ।
પર્યાયે તાત કસ્મિંશ્ચિદ્બ્રાહ્મણો નામ જાયતે ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મતઙ્ગસ્ય ચ સંવાદં ગર્દભ્યાશ્ચ યુધિષ્ઠિર ॥

દ્વિજાતેઃ કસ્યચિત્તાત તુલ્યવર્ણઃ સુતસ્ત્વભૂત્ ।
મતઙ્ગો નામ નામ્નાઽસીત્સર્વૈઃ સમુદિતો ગુણૈઃ ॥

સ યજ્ઞકારઃ કૌન્તેય પિત્રોત્સૃષ્ટઃ પરન્તપ ।
પ્રાયાદ્ગર્દભયુક્તેન રથેનાપ્યાશુગામિના ॥

સ બાલં ગર્દભં રાજન્વહન્તં માતુરન્તિકે ।
નિરવિધ્યત્પ્રતોદેન નાસિકાયાં પુનઃપુનઃ ॥

તં દૃશ્ય નસિ નિર્ભિન્નં ગર્દભી પુત્રગૃદ્ધિની ।
ઉવાચ મા શુચઃ પુત્ર ચણ્ડાલસ્ત્વાભિવિધ્યતિ ॥

બ્રાહ્મણો દારુણો નાસ્તિ મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ।
આચાર્યઃ સર્વભૂતાનાં શાસ્તા કિં પ્રહરિષ્યતિ ॥

અયં તુ પાપપ્રકૃતિર્બાલે ન કુરુતે દયામ્ ।
સ્વયોનિં માનયત્યેષ ભાવો ભાવં નિયચ્છતિ ॥

એતચ્છ્રુત્વા મતઙ્ગસ્તુ દારુણં રાસભીવચઃ ।
અવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં રાસભીં પ્રત્યભાષત ॥

બ્રૂહિ રાસભિ કલ્યાણિ માતા મે યેન દૂષિતા । કેન માં વેત્સિ ચણ્ડાલં બ્રાહ્મણ્યં કેન મેઽનશત્ ।
તત્ત્વેનૈતન્મહાપ્રાજ્ઞે બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ ॥
ગર્દભ્યુવાચ ।

બ્રાહ્મણ્યાં વૃષલેન ત્વં મત્તાયાં નાપિતેન હ ।
જાતસ્ત્વમસિ ચણ્ડાલો બ્રાહ્મણ્યં તેન તેઽનશત્ ॥

એવમુક્તો મતઙ્ગસ્તુ પ્રતિપ્રાયાદ્ગૃહં પુનઃ ।
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય પિતા વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

યસ્ત્વં યજ્ઞાર્થસંસિદ્ધૌ નિયુક્તો ગુરુકર્મણિ ।
કસ્માત્પ્રતિનિવૃત્તોસિ કચ્ચિન્ન કુશલં તવ ॥
મતઙ્ગ ઉવાચ ।

અન્ત્યયોનિરયોનિર્વા કથં સ કુશલી ભવેત્ ।
કુશલં તુ કુતસ્તસ્ય યસ્યેયં જનની પિતઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યાં વૃષલાઞ્જાતં પિતર્વેદયતે હિ મામ્ ।
અમાનુષી ગર્દભીયં તસ્માત્તપ્સ્યે તપો મહત્ ॥

એવમુક્ત્વા સ પિતરં પ્રતસ્થે કૃતનિશ્ચયઃ ।
તતો ગત્વા મહારણ્યમતપત્સુમહત્તપઃ ॥

તતઃ સ તાપયામાસ વિબુધાંસ્તપસાઽન્વિતઃ ।
મતઙ્ગઃ સુસુખં પ્રેપ્સુઃ સ્થાનં સુચરિતાદપિ ॥

તં તથા તપસા યુક્તમુવાચ હરિવાહનઃ ।
મતઙ્ગ તપ્સ્યસે કિં ત્વં ભોગાનુત્સૃજ્ય માનુષાન્ ॥

વરં દદામિ તે હન્ત વૃણીષ્વ ત્વં યદિચ્છસિ ।
યચ્ચાપ્યવાપ્યં હૃદિ તે સર્વં તદ્બ્રૂહિ મા ચિરમ્ ॥
મતઙ્ગ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણ્યં કામયાનોઽહમિદમારબ્ધવાંસ્તપઃ ।
ગચ્છેયં તદવાપ્યેહ વર એષ વૃતો મયા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં તમુવાચ પુરદરઃ ।
મતઙ્ગ દુર્લભમિદં વિપ્રત્વં પ્રાર્થ્યતે ત્વયા ॥

બ્રાહ્મણ્યં પ્રાર્થયાનસ્ત્વમપ્રાપ્યમકૃતાત્મભિઃ ।
વિનશિષ્યસિ દુર્બુદ્ધે તદુપારમ મા ચિરમ્ ॥

શ્રેષ્ઠં યત્સર્વભૂતેષુ તપો યદતિવર્તતે ।
તદગ્ર્યં પ્રાર્થયાનસ્ત્વમચિરાદ્વિનશિષ્યસિ ॥

દેવતાસુરમર્ત્યેષુ યત્પવિત્રં પરં સ્મૃતમ્ ।
ચણ્ડાલયોનૌ જાતેન ન તત્પ્રાપ્યં કથઞ્ચન ॥