મહાભારત · અધ્યાય 13.268

યે ચ ધર્મમસૂયન્તે યે ચૈનં પર્યુપાસતે ।
બ્રવીતુ મે ભવાનેતત્ક્વ તે ગચ્છન્તિ તાદૃશાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રજસા તમસા ચૈવ સમવસ્તીર્ણચેતસઃ ।
નરકં પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મવિદ્વેષિમો જનાઃ ॥

યે તુ ધર્મં મહારાજ સતતં પર્યુપાસતે ।
સત્યાર્જવપરાઃ સન્તસ્તે વૈ સ્વર્ગભૂજો નરાઃ ॥

ધર્મ એવ રતિસ્તેષામાચાર્યોપાસનાદ્ભવેત્ ।
દેવલોકં પ્રપદ્યન્તે યે ધર્મં પર્યુપાસતે ॥

મનુષ્યા યદિ વા દેવાઃ શરીરમુપતાપ્ય વૈ ।
ધર્મિણઃ સુખમેધન્તે લોભદ્વેષવિવર્જિતાઃ ॥

પ્રથમં બ્રહ્મ્ણઃ પુત્રં ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ।
ધર્મિણઃ પર્યુપાસન્તે ફલં પક્વમિવાશિનઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અસાધોઃ કીદૃશં શીલં સાધોશ્ચૈવ તુ કીદૃશમ્ ।
બ્રવીતુ મે ભવાનેતત્સન્તોઽસન્તશ્ચ કીદૃશાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દુરાધારાશ્ચ દુર્ધર્ષા દુર્મુખાશ્ચાપ્યસાધવઃ ।
સાધવઃ શીલસમ્પન્નાઃ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ॥

રાજમાર્ગે ગવાં મધ્યે જનમધ્યે ચ ધર્મિણઃ ।
નોપસેચન્તિ રાજેન્દ્ર સર્ગં મૂત્રપુરીષયોઃ ॥

પઞ્ચાનાં યજનં કૃત્વા શેષમશ્નન્તિ સાધવઃ ।
ન જલ્પન્તિ ચ ભુઞ્જાના ન નિદ્રાન્ત્યાર્દ્રપાણયઃ ॥

ચિત્રભાનુમપાં દેવં ગોષ્ઠં ચૈવ ચતુષ્પથમ્ ।
બ્રાહ્મણં ધાર્મિકં વૃદ્ધં યે કુર્વન્તિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

વૃદ્ધાનાં ભારતપ્રાનાં સ્ત્રીણાં બાલાતુરસ્ય ચ ।
બ્રાહ્મણાનાં ગવાં રાજ્ઞાં પન્થાનં દદતે ચ યે ॥

અતિથીનાં ચ સર્વેષાં પ્રેષ્યાણાં સ્વજનસ્ય ચ ।
સામાન્યં ભોજનં કુર્યાત્સ્વયં નાગ્ર્યશનં વ્રજેત્ ॥

ન સત્યાર્જવધર્મસ્ય તુલ્યમન્યચ્ચ વિદ્યતે ।
બહુલા નામ ગૌસ્તેન ગતિમગ્ર્યાં ગતા કિલ ॥

મુનિશાપાદ્દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વ્યાઘ્રતાં સમુપાગતઃ ।
બહુલાં ભક્ષણરુચિરાસ્વાદ્ય શપથેન તુ ॥

વિમુચ્ય પીતવત્સાં તાં દૃષ્ટ્વા સ્મૃત્વા પુરાતનમ્ ।
જગામ લોકાનમલાન્સા સ્વરાષ્ટ્રં તથા પુનઃ ॥

તસ્માત્સત્યાર્જવરતો રાજન્રાષ્ટ્રં સમાનવમ્ ।
તારયિત્વા સુખં સ્વર્ગં ગન્તાસિ ભરતર્ષભ ॥

તથા શરણકામાનાં ગોપ્તા સ્યાત્સ્વાગતપ્રદઃ ॥ સાયં પ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં દેવનિર્મિતમ્ ।

નાન્તરા ભોજનં દૃષ્ટમુપવાસવિધિર્હિ સઃ ॥ હોમકાલે યથા વહ્નિઃ કાલે હોમં પ્રતીક્ષતે ।

ઋતુકાલે તથાઽધાનં પિતરશ્ચ પ્રતીક્ષતે ।
નાન્યદા ગચ્છતે યસ્તુ બ્રહ્મચર્યં ચ તત્સ્મૃતમ્ ॥

અમૃતં બ્રાહ્મણા ગાવ ઇત્યેતત્ત્રયમેકતઃ ।
તસ્માદોબ્રાહ્મણાન્નિત્યમર્ચયેત યથાવિધિ ॥

યજુષાં સંસ્કૃતં માંસમુપભુઞ્જત દુષ્યતિ ।
પૃષ્ઠમાંસં વૃથામાંસં પુત્રમાંસં ચ તત્સમમ્ ॥

સ્વદેશે પરદેશે વાઽપ્યતિથિં નોપવાસયેત્ ।
કર્મ વૈ સફલં કૃત્વા ગુરુણાં પ્રતિપાદયેત્ ॥

ગુરુભ્યસ્ત્વાસનં દેયમભિવાદ્યાભિપૂજ્ય ચ ।
ગુરુમભ્યર્ચ્ય વર્ધન્તે આયુષા યશસા શ્રિયા ॥

વૃદ્ધાન્નાભિભવેજ્જાતુ ન ચૈતાન્પ્રેષયેદિતિ ।
નાસીનઃ સ્યાત્સ્થિતેષ્વેવમાયુરસ્ય ન રિષ્યતે ॥

ન નગ્રામીક્ષતે નારીં ન નગ્રાન્પુરુષાનપિ ।
મૈથુનં સતતં ગુપ્તં તપશ્ચૈવ સમાચરેત્ ॥

તીર્થાનાં ગુરવસ્તીર્થં શુચીનાં હૃદયં શુચિ ।
દર્શનાનાં પરં જ્ઞાનં સન્તોષઃ પરમં સુખમ્ ॥

સાયં પ્રાતશ્ચ વૃદ્ધાનાં શૃણુયાત્પુષ્કલા ગિરઃ ।
શ્રુતમાપ્નોતિ હિ નરઃ સતતં વૃદ્ધસેવયા ॥

સ્વાધ્યાયે ભોજને ચૈવ દક્ષિણં પાણિમુદ્ધરેત્ ।
યચ્છેદ્વાઙ્મનસી નિત્યમિન્દ્રિયાણિ તથૈવ ચ ॥

સંસ્કૃતં પાયસં નિત્યં યાવકં કૃસરં હવિઃ ।
અષ્ટકાઃ પિતૃદૈવત્યા ગ્રહાણામભિપૂજનમ્ ॥

શ્મશ્રુકર્મણિ મઙ્ગલ્યં ક્ષુતાનામભિનન્દનમ્ ।
વ્યાધિતાનાં ચ સર્વેષામાયુષામભિનન્દનમ્ ॥

ન જાતુ ત્વમિતિ બ્રૂયાદાપન્નોપિ મહૃત્તરમ્ । ત્વન્કારો વા વધો વેતિ વિદ્વત્સુ ન વિશિષ્યતે ।
અવરાણાં સમાનાનાં શિષ્યાણાં ચ સમાચરેત્ ॥

પાપમાચરતે નિત્યં હૃદયં પાપકર્મણામ્ ।
જ્ઞાનપૂર્વકૃતં કર્મ ચ્છાદયન્તે હ્યસાધવઃ ॥

જ્ઞાનપૂર્વં વિનશ્યન્તિ ગૂહમાના મહાજને ।
ન માં મનુષ્યાઃ પશ્યન્તિ ન માં પશ્યન્તિ દેવતાઃ ॥

પાપેનાભિહિતઃ પાપઃ પાપમેવાભિજાયતે ॥

યથા વાર્ધુષિકો વૃદ્ધિં દિનભેદે પ્રતીક્ષતે ।
ધર્મેણ પિહિતં પાપં ધર્મમેવાભિવર્ધયેત્ ॥

યથા લવણમમ્ભોભિરાપ્લુતં પ્રવિલીયતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તહતં પાપં તથા સદ્યઃ પ્રણશ્યતિ ॥

તસ્માત્પાપં ન ગૂહેત ગૂહમાનં વિવર્ધતે ।
કૃત્વા તુ સાદુષ્વાખ્યાયાધર્મં પ્રશમયન્ત્યુત ॥

આશયા સઞ્ચિતં દ્રવ્યં સ્વકાલે નોપભુજ્યતે ।
અન્યે ચૈતત્પ્રદ્યન્તે વિયોગે તસ્ય દેહિનઃ ॥

તદ્ધર્મસાધનં નિત્યં સઙ્કલ્પાદ્ધનમાર્જયેત્ । મનનં સર્વભૂતાનાં ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ।

તસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ ધર્મમેવ સમાસતે ॥ એક એવ ચરેદ્ધર્મં ન ધર્મધ્વજિકો ભવેત્ ।

ધર્મવાણિજકા હ્યેતે યે ધર્મમુપભુઞ્જતે ॥ અર્ચેદ્દેવાનદમ્ભેન સેવેતાઽમાયયા ગુરૂન્ ।

ધનં નિદધ્યાત્પાત્રેષુ પરત્રાર્થં સમાવૃતમ્ ॥