મહાભારત · અધ્યાય 13.267

ઇત્યુક્તવતિ તદ્વાક્યં કૃષ્ણે દેવકિનન્દને ।
ભીષ્મં શાન્તનવં ભૂયઃ પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

નિર્ણયે વા મહાબુદ્ધે સર્વધર્મવિદાંવર ।
પ્રત્યક્ષમાગમો વેતિ કિં તયોઃ કારણં ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નાસ્ત્યત્રિ સંશયઃ કશ્ચિદિતિ મે વર્તતે મતિઃ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તે પ્રાજ્ઞ સમ્યક્ત્વં મેઽનુપૃચ્છસિ ॥

સંશયઃ સુગમસ્તત્ર દુર્ગમસ્તસ્ય નિર્ણયઃ ।
દૃષ્ટં શ્રુતમનન્તં હિ યત્ર સંશયદર્શન્ ॥

પ્રત્યક્ષં કારણં દૃષ્ટં હૈતુકં પ્રાજ્ઞમાનિનઃ ।
નાસ્તીત્યેવં વ્યવસ્યન્તિ સત્યમાગમમેવ વા ॥

તદયુક્તં વ્યવસ્યન્તિ બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ।
અથ સઞ્ચિન્ત્યમેવૈકં કારણં કિં ભવેદિતિ ॥

શક્યં દીર્ઘેણ કાલેન યુક્તેનામન્ત્રિતેન ચ ।
પ્રાણયાત્રામનેકાં ચ કલ્પયાનેન ભારત ॥

તત્પરેણૈવ નાન્યેન શક્યતે તત્તુ કારણમ્ ।
હેતૂનામન્તમાસાદ્ય વિપુલં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥

જ્યોતિઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય વિપુલં પ્રતિપદ્યતે । ન ત્વેવ ગમનં રાજન્હેતુતો ગમનં તથા ।
અગ્રાહ્યમનિબદ્ધં ચ વાચા સમ્પરિવર્જયેત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

પ્રત્યિક્ષં લોકતઃ સિદ્ધિર્લોકશ્ચાગમપૂર્વકઃ ।
શિષ્ટાચારો બહુવિધસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ધર્મસ્ય હ્રિયમાણસ્ય બલવદ્ભિર્દુરાત્મભિઃ ।
સંસ્થા યત્નૈરપિ કૃતા કાલેન પ્રતિભિદ્યતે ॥

અધર્મો ધર્મરૂપેણ તૃણૈઃ કૂપ ઇવાવૃતઃ ।
તતસ્તૈર્ભિદ્યતે વૃત્તં શૃણુ ચૈવ યુધિષ્ઠિર ॥

અવૃત્ત્યા યે તુ નિન્દનિ શ્રુતત્યાગપરાયણાઃ ।
ધર્મવિદ્વેષિણો મન્દા ઇત્યુક્તસ્તેષુ સંશયઃ ॥

અતૃપ્યન્તસ્તુ સાધૂનાં યાવદાગમબુદ્ધયઃ ।
પરમિત્યેવ સન્તુષ્ટાસ્તાનુપાસ્સ્વ ચ પૃચ્છ ચ ॥

કામાર્થૌ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા લોભમોહાનુસારિણૌ ।
ધર્મ ઇત્યેવ સમ્બુદ્ધસ્તાનુપાસ્સ્વ ચ પૃચ્છ ચ ॥

ન તેષાં ભિદ્યતે વૃત્તં યજ્ઞાઃ સ્વાધ્યાયકર્મ ચ ।
આચારઃ કારણં ચૈવ ધર્મશ્ચૈકસ્ત્રયં પુનઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

પુનરેવ હિ મે બુદ્ધિ સંશયે પરિમુહ્યતિ ।
અપરો મજ્જમાનસ્ય પરં તીરમપશ્યતઃ ॥

વેદઃ પ્રત્યક્ષમાચારઃ પ્રમાણં તત્ત્રયં યદિ ।
પૃથક્ત્વં લભ્યતે ચૈષાં ધર્મશ્ચૈતત્ત્રયં કથમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ધર્મસ્ય હ્રિયમાણસ્ય બલવદ્ભિર્દુરાત્મભિઃ ।
યદ્યેવં મન્યસે રાજંસ્ત્રિધા ધર્મવિચારણા ॥

એક એવેતિ જાનીહિ ત્રિધા ધર્મસ્ય દર્શનમ્ ।
પૃથક્ત્વે ચ ન મે બુદ્ધિસ્ત્રયાણામપિ વૈ તથા ॥

[ઉક્તો માર્ગસ્ત્રયાણાં ચ તત્તથૈવ સમાચર ।
જિજ્ઞાસા ન તુ કર્તવ્યા ધર્મસ્ય પરિતર્કણાત્ ॥

સદૈવ ભરતશ્રેષ્ઠ મા તે ભૂદત્ર સંશયઃ ।
અન્ધો જડ ઇવાશઙ્કી યદ્બ્રવીમિ તદાચર ॥

અહિંસા સત્યમક્રોધો દાનમેતચ્ચતુષ્ટયમ્ । અજાતશત્રો સેવસ્ય ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥ ]

બ્રાહ્મણેષુ ચ વૃત્તિર્યા પિતૃપૈતામહોચિતા ।
તામન્વેહિ મહાબાહો ધર્મસ્યૈતે હિ દેશિકાઃ ॥

પ્રમાણમપ્રમાણં વૈ યઃ કુર્યાદબુધો જનઃ ।
ન સ પ્રમાણતામર્હો વિષાદજનનો હિ સઃ ॥

બ્રાહ્મણાનેવ સેવસ્વ સત્કૃત્ય બહુમાન્ય ચ ।
એતેષ્વેવ ત્વિમે લોકાઃ કૃત્સ્ના ઇતિ નિબોધ તાન્ ॥