મહાભારત · અધ્યાય 13.265

દુર્વાસસઃ પ્રસાદાત્તે શન્કરાંશસ્ય માઘવ ।
અવાપ્તમિહ વિજ્ઞાનં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

મહાભાગ્યં ચ યત્તસ્ય નામાનિ ચ મહાત્મનઃ ।
તત્ત્વમો જ્ઞાતુમિચ્છામિ સર્વં મતિમતાંવર ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

હન્તિ તે કીર્તયિષ્યામિ નમસ્કૃત્ય કપર્દિને ।
યદવાપ્તં મયા રાજઞ્શ્રેયો યચ્ચાર્જિતં યશઃ ॥

પ્રયતઃ પ્રાતરુત્થાય યસ્ત્વધીયેદ્વિશામ્પતે ।
પ્રાઞ્જલિઃ શતરુદ્રીયં નાસ્ય કિઞ્ચનિ દુર્લભમ્ ॥

શિવઃ સર્વકતો રુદ્રઃ સ્રષ્ટા યસ્ત્વં શૃણુષ્વ મે । પ્રજાપતિસ્તમસૃજત્તમસોઽન્તે મહાતપાઃ ।
શઙ્કરસ્ત્વસૃજત્તાત પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ॥

નાસ્તિ કિઞ્ચિત્પરં ભૂતં મહાદેવાદ્વિશામ્પતે ।
ઇહ ત્રિષ્વપિ લોકેષુ ભૂતાનાં પ્રભવો હિ સઃ ॥

ન ચૈવોત્સહતે સ્થાતું કશ્ચિદગ્રે મહાત્મનઃ ।
ન હિ ભૂતં સમં તેન ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ॥

ગન્ધેનાપિ હિ સઙ્ગ્રામે તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય શત્રવઃ ।
વિસઞ્જ્ઞા હતભૂયિષ્ઠા વેપનેતે ચ પતન્તિ ચ ॥

ઘોરં ચ નિનદં તસ્ય પર્જન્યનિનદોપમ્ । શ્રુત્વા વિશીર્યેદ્ધૃદયં દેવાનામપિ સંયુગે ।
યં ચાક્ષ્ણા ઘોરરૂપેણ પશ્યેદ્દગ્ધઃ પતેદધઃ ॥

ન સુરા નાસુરા લોકે ન ગન્ધર્વા ન પન્નગાઃ ।
કુપિતે સુખમેધન્તે તસ્મિન્નપિ ગુહાગતાઃ ॥

પ્રજાપતેશ્ચ દક્ષસ્ય યજતો વિતતે ક્રતૌ ।
વિવ્યાધ કુપિતો યજ્ઞં નિર્ભયસ્તુ ભવસ્તદા ॥

ધનુષા વાણમુત્સૃજ્ય સુઘોરં વિનનાદ ચ ॥

તે ન શર્મ કુતઃ શાન્તિ વિષાદં લેભિરે સુરાઃ ।
વિદ્ધે ચ સહસા યજ્ઞે કુપિતે ચ મહેશ્વરે ॥

તેન જ્યાતલઘોષેણ સર્વે લોકાઃ સમાકુલાઃ ।
બભૂવુરવશાઃ પાર્થ વિષેદુશ્ચ સુરાસુરાઃ ॥

આપશ્ચુક્ષુભિરે ચૈવ ચકમ્પે ચ વસુન્ધરઃ ।
વ્યદ્રવગ્નિરયશ્ચાપિ દ્યૌઃ પફાલ ચ સર્વશઃ ॥

અન્ધેન તમસા લોકાઃ પ્રાવૃતા ન ચકાશિરે ।
પ્રનષ્ટા જ્યોતિષાં ભાશ્ચ સહ સૂર્યેણ ભારત ॥

ભૃશં ભીતાસ્તતઃ શાન્તિં ચત્રુઃ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ ।
ઋષયઃ સર્વભૂતાનામાત્મનશ્ચ હિતૈષિમઃ ॥

તતઃ સોઽભ્યદ્રવદ્દેવાન્રુદ્રો રૌદ્રપરાક્રમઃ ।
ભગસ્ય નયને ક્રુદ્ધઃ પ્રહારેણ વ્યશાતયત્ ॥

પૂષણં ચાભિદુદ્રાવ ઘોરેણ વપુષાઽન્વિતઃ ।
પુરોડાશં ભક્ષયતો દશનાન્વૈ વ્યશાતયત્ ॥

તતઃ પ્રણેમુર્દેવાસ્તે વેપમાનાઃ સ્મ શઙ્કરમ્ ।
પુનશ્ચ સન્દધે રુદ્રો દીપ્તં સુનિશિતં શરમ્ ॥

રુદ્રસ્ય વિક્રમં દૃષ્ટ્વા ભીતા દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ।
તતઃ પ્રસાદયામાસુઃ શર્વં તે વિબુધોત્તમાઃ ॥

જેષુશ્ચ શતરુદ્રીયં દેવાઃ કૃત્વાઞ્જલિં તદા ।
સંસ્તૂયમાનસ્ત્રિદશૈઃ પ્રસસાદ મહેશ્વરઃ ॥

રુદ્રસ્ય ભાગં યજ્ઞે ચ વિશિષ્ટં તે ત્વકલ્પયન્ ।
ભયેન ત્રિદશા રાજઞ્શરણં ચ પ્રપેદિરે ॥

તેન ચૈવ હિ તુષ્ટેન સ યજ્ઞઃ સન્ધિતોઽભવત્ ।
યદ્યચ્ચાપહૃતં તત્ર તત્તથૈવાન્વજીવયત્ ॥

અસુરાણાં પુરાણ્યાસંસ્ત્રીણિ વીર્યવતાં દિવિ ।
આયસં રાજતં ચૈવ સૌવર્ણમપિ ચાપરમ્ ॥

નાશકત્તાનિ મઘવા ભેત્તું સર્વાયુધૈરપિ ।
અથ સર્વેઽમરા રુદ્રં જગ્મુઃ શરણમર્દિતાઃ ॥

તત ઊચુર્મહાત્માનો દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ ।
રુદ્ર રૌદ્રા ભવિષ્યન્તિ પશવઃ સર્વકર્મસુ ॥

જહિ દૈત્યાન્સહ પુરૈર્લોકાંસ્ત્રાયસ્વ માનદ ।
સ તથોક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા કૃત્વા વિષ્ણું શરોત્તમમ્ ॥

શલ્યમગ્નિં તથા કૃત્વા પુઙ્ખં વૈવસ્વતં યમમ્ ।
ઓઙ્કારં ચ ધનુઃ સર્વાઞ્જ્યાં ચ સાવિત્રિમુત્તમાં ॥

બ્રહ્માણં સારથિં કૃત્વા વિનિયુજ્ય ચ સર્વશઃ ।
ત્રિપર્વણા ત્રિશલ્યેન તેન તાનિ બિભેદ સઃ ॥

શરેણાદિત્યવર્ણેન કાલાગ્નિસમતેજસા ।
તેઽસુરાઃ સપુરાસ્તત્ર દગ્ધા રુદ્રેણ ભારત ॥

તં ચૈવાઙ્કગતં દૃષ્ટ્વા બાલં પઞ્ચશિખં પુનઃ ।
ઉમા જિજ્ઞાસમાના વૈ કોઽયમિત્યબ્રવીત્તદા ॥

અસૂયતશ્ચ શક્રસ્ય વજ્રેણિ પ્રહરિષ્યતઃ ।
સવજ્રં સ્તમ્ભયામાસ તં બાહું પરિઘોપમમ્ ॥

ન સંયુયુધિરે ચૈવ દેવાસ્તં ભુવનેશ્વરમ્ ।
સપ્રજાપતયઃ સર્વે તસ્મિન્મુમુહુરીશ્વરે ॥

તતો ધ્યાત્વા ચ ભગવાન્બ્રહ્મા તમમિતૌજસમ્ ।
અયં શ્રેષ્ઠ ઇતિ જ્ઞાત્વા વવન્દે તમુમાપતિમ્ ॥

તતઃ પ્રસાદયામાસુરુમાં રુદ્રં ચ તે સુરાઃ ।
બભૂવ સ તદા બાલઃ પ્રયયૌ તુ યથાપુરમ્ ॥

સ ચાપિ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા દુર્વાસા નામ વીર્યવાન્ ।
દ્વારવત્યાં મમ ગૃહે ચિરં કાલમુપાવસન્ ॥

વિપ્રકારાન્પ્રયુઙ્ક્તે સ્મ સુબહૂન્મમ વેશ્મનિ ।
તાનુદારતયા ચાહં ચક્ષમે ચાતિદુઃસહાન્ ॥

સ વૈ રુદ્રઃ સ ચ શિવઃ સોગ્નિઃ સર્વઃ સ સર્વજિત્ ।
સ ચૈવેન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ સોઽસ્વિનૌ સ ચ વિદ્યુતઃ ॥

સ ચન્દ્રમાઃ સ ચેશાનઃ સ સૂર્યો વરુણશ્ચ સઃ ।
સ કાલઃ સોન્તકો મૃત્યુઃ સ યમો રાત્ર્યહાનિ ચ ॥

માસાર્ધમાસા ઋતવઃ સન્ધ્યે સંવત્સરશ્ચ સઃ ।
સધાતા સ વિધાતા ચ વિશ્વકર્મા સ સર્વવિત્ ॥

નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ દિશોઽથ પ્રદિશસ્તથા ।
વિશ્વમૂર્તિરમેયાત્મા ભગવાન્પરમદ્યુતિઃ ॥

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ બહુધા ચ સ એવ હિ ।
શતધા સહસ્રધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા ॥

ઈદૃશઃ સ મહાદેવો ભૂયશ્ચ ભગવાનતઃ ।
ન હિ શક્યા ગુણા વક્તુમપિ વર્ષશતૈરપિ ॥