મહાભારત · અધ્યાય 13.264

બ્રૂહિ બ્રાહ્મણપૂજાયાં વ્યુષ્ટિં ત્વં મધુસૂદન ।
વેત્તા ત્વમસ્ય ચાર્થસ્ય વેદ ત્વાં હિ પિતામહઃ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્દ્વિજાનાં ભરતર્ષભ ।
યથાતત્ત્વેન વદતો ગુણાન્વૈ કુરુસત્તમ ॥

દ્વારવત્યાં સમાસીનં પુરા માં કુરુનન્દન ।
પ્રદ્યુમ્નઃ પરિપપ્રચ્છ બ્રાહ્મણૈઃ પરિકોપિતઃ ॥

કિં ફલં બ્રાહ્મણેષ્વસ્તિ પૂજાયાં મધુસૂદન ।
ઈશ્વરત્વં કુતસ્તેષામિહૈવ ચ પરત્ર ચ ॥

સદા દ્વિજાતીન્સમ્પૂજ્ય કિં ફલં તત્ર માનદ ।
એતદ્બ્રૂહિ સ્ફુટં સર્વં સુમહાન્સંશયોઽત્ર મે ॥

ઇત્યુક્તે વચને તસ્મિન્પ્રદ્યુમ્નેન તથા ત્વહમ્ ।
પ્રત્યબ્રવં મહારાજ યત્તચ્છૃણુ સમાહિતઃ ॥

વ્યુષ્ટિં બ્રાહ્મણપૂજાયાં રૌક્મિણેય નિબોધ મે ।
એતે હિ સોમરાજાન ઈશ્વરાઃ સુખદુઃખયોઃ ॥

અસ્મિઁલ્લોકે રૌક્મિણેય તથાઽમુષ્મિંશ્ચ પુત્રક ।
બ્રાહ્મણપ્રમુખં સૌમ્યં ન મેઽત્રાસ્તિ વિચારણા ॥

બ્રાહ્મણપ્રભવં સૌખ્યમાયુઃ કીર્તિર્યશો બલમ્ ।
લોકા લોકેશ્વરાશ્ચૈવ સર્વે બ્રાહ્મણપૂજકાઃ ॥

ત્રિવર્ગે ચાપવર્ગે ચ યશઃશ્રીરોગશાન્તિષુ ।
દેવતાપિતૃપૂજાસુ સન્તોષ્યાશ્ચૈવ નો દ્વિજાઃ ॥

તાન્કથં વૈ નાદ્રિયેયમીશ્વરોસ્મીતિ પુત્રક ।
મા તે મન્યુર્મહાબાહો ભવત્વત્ર દ્વિજાન્પ્રતિ ॥

બ્રાહ્મણા હિ મહદ્ભૂતમસ્મિઁલ્લોકે પરત્ર ચ ।
ભસ્મ કુર્યર્જગદિદં ક્રુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ ॥

હન્યુસ્તેઽપિ સૃજેયુસ્ચ લોકાન્લોકેશ્વરાંસ્તથા ।
કથં તેષુ ન વર્તેરન્સમ્યગ્જ્ઞાનાત્સુતેજસઃ ॥

અવસન્મદ્ગૃહે તાત બ્રાહ્મણો હરિપિઙ્ગલઃ ।
ચીરવાસા બિલ્વદણ્ડી દીર્ઘશ્મશ્રુઃ કૃશો મહાન્ ॥

દીર્ઘભ્યશ્ચ મનુષ્યેભ્યઃ પ્રમાણાદધિકો ભુવિ ।
સ સ્વૈરં ચરતે લોકાન્યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ ॥

ઇમાં ગાથાં ગાયમાનશ્ચત્વરેષુ સભાસુ ચ ।
દુર્વાસસં વાસયેત્કો બ્રાહ્મણં સત્કૃતં ગૃહે ॥

રોષણઃ સર્વભૂતાનાં સૂક્ષ્મેઽપ્યપકૃતે કૃતે ।
પરિભાષાં ચ મે શ્રુત્વા કો નુ દદ્યાત્પ્રતિશ્રયમ્ ॥

યો માં કશ્ચિદ્વાસયીત ન સ માં કોપયેદિતિ ।
યસ્માન્નાદ્રિયતે કશ્ચિત્તતોઽહં સમવાસયમ્ ॥

સ સમ્ભુઙ્ક્તે સહસ્રાણાં બહૂનામન્નમેકદા ।
એકદા સોલ્પકં ભુઙ્ક્તે નચૈવૈતિ પુનર્ગૃહાન્ ॥

અકસ્માચ્ચ પ્રહસતિ તથાઽકસ્માત્પ્રરોદિતિ ।
ન ચાસ્ય વયસા તુલ્યઃ પૃથિવ્યામભવત્તદા ॥

અથ સ્વાવસથં ગત્વા સશય્યાસ્તરણાનિ ચ ।
અદહત્સ મહાતેજાસ્તતશ્ચાભ્યપતત્સ્વયમ્ ॥

અથ મામબ્રવીદ્ભૂયઃ સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ ।
કૃષ્ણ પાયસમિચ્છામિ ભોક્તુમિત્યેવ સત્વરઃ ॥

તદૈવ તુ મયા તસ્ય ચિત્તજ્ઞેન ગૃહે જનઃ ।
સર્વાણ્યન્નાનિ પાનાનિ ભક્ષ્યાશ્ચોચ્ચાવચાસ્તથા ॥

ભવન્તુ સત્કૃતાનીહ પૂર્વમેવ પ્રયોચિતઃ ।
તતોઽહં જ્વલમાનં વૈ પાયસં પ્રત્યવેદયમ્ ॥

તં ભુક્ત્વૈવ સ તુ ક્ષિપ્રં તતો વચનમબ્રવીત્ ।
ક્ષિપ્રમઙ્ગાનિ લિમ્પસ્વ પાયસેનેતિ સ સ્મ હ ॥

અવિમૃશ્યૈવ ચ તતઃ કૃતવાનસ્મિ તત્તથા ।
તેનોચ્છિષ્ટેન ગાત્રાણિ શરીરં ચ સમાલિપમ્ ॥

સ દદર્શ તદાઽભ્યાશે માતરં તે શુભાનનામ્ ।
તામપિ સ્મયમાનાં સ પાયસેનાભ્યલેપયત્ ॥

મુનિઃ પાયસદિગ્ધાઙ્ગીં રથે તૂર્ણમયોજયત્ ।
તમારુદ્ય રથં ચૈવ નિર્યયૌ સ ગૃહાન્મમ ॥

અગ્નિવર્ણો જ્વલન્ધીમાન્સ દ્વિજો રથધુર્યવત્ ।
પ્રતોદેનાતુદદ્બાલાં રુક્મિણીં મમ પશ્યતઃ ॥

ન ચ મે સ્તોકમપ્યાસીદ્દુઃ ખમીર્ષ્યાકૃતં તદા ।
તથા સ રાજમાર્ગેણિ મહતા નિર્યયૌ બહિઃ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં દાશાર્હા જાતમન્યવઃ ।
તત્રાજલ્પન્મિથઃ કેચિત્સમાભાષ્ય પરસ્પરમ્ ॥

બ્રાહ્મણા એવ જાયેરન્નાન્યો વર્ણઃ કથઞ્ચન ।
કો હ્યેનાં રથમાસ્થાય જીવેદન્ય પુમાનિહ ॥

આશીવિષવિષં તીક્ષ્ણં તતસ્તીક્ષ્ણતરો દ્વિજઃ ।
બ્રહ્માહિવિષદિગ્ધસ્ય નાસ્તિ કશ્ચિચ્ચિકિત્સકઃ ॥

તસ્મિન્વ્રજતિ દુર્ધર્ષે પ્રાસ્ખલદ્રુક્મિણી પથિ ।
અમર્ષયંસ્તથા શ્રીમાન્સ્મિતપૂર્વમચોદયમ્ ॥

તતઃ પરમસન્ક્રુદ્ધો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય સ દ્વિજઃ ।
પદાતિરુત્પથેનૈવ પ્રાદ્રવદ્દક્ષિણામુખઃ ॥

તમુત્પથેન ધાવન્તમન્વધાવં દ્વિજોત્તમમ્ ।
તથૈવ પાયસાદિગ્ધઃ પ્રસીદ ભગવન્નિતિ ॥

તતો વિલોક્ય તેજસ્વી બ્રાહ્મણો મામુવાચ હ ।
જિતઃ ક્રોધસ્ત્વયા કૃષ્ણ પ્રકૃત્યૈવ મહાભુજ ॥

ન તેઽપરાધમિહ વૈ દૃષ્ટવાનસ્મિ સુવ્રત ।
પ્રીતોસ્મિ તવ ગોવિન્દ વૃણુ કામાન્યથેપ્સિતાન્ ॥

પ્રસન્નસ્ય ચ મે તાત પશ્ય વ્યુષ્ટિં યથાવિધામ્ ॥

યાવદેવ મનુષ્યાણામન્ને ભાવો ભવિષ્યતિ ।
યથૈવાન્ને તથા તેષાં ત્વયિ ભાવો ભવિષ્યતિ ॥

યાવચ્ચ પુણ્યા લોકેષુ ત્વયિ કીર્તિર્ભવિષ્યતિ । ત્રિષુ લોકેષુ તાવચ્ચ વૈશિષ્ટ્યં પ્રતિપત્સ્યસે ।
સુપ્રિયઃ સર્વલોકસ્ય ભવિષ્યસિ જનાર્દન ॥

યત્તે ભિન્નં ચ દગ્ધં ચ યચ્ચ કિઞ્ચિદ્વિનાશિતમ્ ।
સર્વં તથૈવ દ્રષ્ટાસિ વિશિષ્ટં જનાર્દન ॥

યાવદેતત્પ્રલિપ્તં તે ગાત્રેષુ મધુસૂદન ।
અતો મૃત્યુભયં નાસ્તિ યાવદિચ્છસિ ચાચ્યુત ॥

ન તુ પાદતલે લિપ્તે તસ્માત્તે મૃત્યુરત્ર વૈ ।
નૈતન્મે પ્રિયમિત્યેવં સ માં પ્રીતોઽબ્રવીત્તદા ॥

ઇત્યુક્તોઽહં શરીરં સ્વં દદર્શ શ્રીસમાયુતમ્ ।

રુક્મિણીં ચાબ્રવીત્પ્રીતઃ સર્વસ્ત્રીણાં વરં યશઃ ।
કીર્તિં ચાનુત્તમાં લોકે સમવાપ્સ્યસિ શોભને ॥

ન ત્વાં જરા વા રોગો વા વૈવર્ણ્યં ચાપિ ભામિનિ ।
સ્પ્રક્ષ્યન્તિ પુણ્યગન્ધા ચ કૃષ્ણમારાધયિષ્યસિ ॥

ષોડશાનાં સહસ્રાણાં બધૂનાં કેશવસ્ય હ ।
વરિષ્ઠા ચ સલોક્યા ચ કેશવસ્ય ભવિષ્યસિ ॥

તવ માતરમિત્યુક્ત્વા તતો માં પુનરબ્રવીત્ ।
પ્રસ્થિતઃ સુમહાતેજા દુર્વાસાઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

એષૈવ તે બુદ્ધિરસ્તુ બ્રાહ્મણાન્પ્રતિ કેશવ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ તદા પુત્ર તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તસ્મિન્નન્તર્હિતે ચાહમુપાંશુ વ્રતમાચરમ્ ।
યત્કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણો બ્રૂયાત્સર્વં કુર્યામિતિ પ્રભો ॥

એતદ્વ્રતમહં કૃત્વા માત્રા તે સહ પુત્રક ।
તતઃ પરમહૃષ્ટાત્મા પ્રાવિશં ગૃહમેવ ચ ॥

પ્રવિષ્ટમાત્રશ્ચ ગૃહે સર્વં પશ્યામિ તન્નવમ્ ।
યદ્ભિન્નં યચ્ચ વૈ દગ્ધં તેન વિપ્રેણ પુત્રક ॥

તતોઽહં વિસ્મયં પ્રાપ્તઃ સર્વં દૃષ્ટ્વા નવં દૃઢમ્ ।
અપૂજયં ચ મનસા રૌક્મિણેય સદા દ્વિજાન્ ॥

ઇત્યહં રૌક્મિણેયસ્ય પૃચ્છતો ભરતર્ષભ ।
માહાત્મ્યં દ્વિજમુખ્યસ્ય સર્વમાખ્યાતવાંસ્તદા ॥

તથા ત્વમપિ કૌન્તેય બ્રાહ્મણાન્સતતં પ્રભો ।
પૂજયસ્વ મહાભાગાન્વાગ્ભિર્દાનૈશ્ચ નિત્યદા ॥

એવં વ્યુષ્ટિમહં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણસ્ય પ્રસાદજામ્ ।
યચ્ચ મામાહ ભીષ્મોઽયં તત્સત્યં ભરતર્ષભ ॥