મહાભારત · અધ્યાય 13.263

બ્રાહ્મણાનર્ચસે રાજન્સતતં સંશિતવ્રતાન્ ।
કં તુ ધર્મોદયં દૃષ્ટ્વા તાનર્ચસિ જનાધિપ ॥

કાં વા બ્રાહ્મણપૂજાયાં વ્યુષ્ટિં દૃષ્ટ્વા મહાવ્રત ।
તાનર્ચસિ મહાબાહો સર્વમેતદ્વદસ્વ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એષ તે કેશવઃ સર્વમાખ્યાસ્યતિ મહામતિઃ ।
વ્યુષ્ટિં બ્રાહ્મણપૂજાયાં દૃષ્ટ્વા વ્યુષ્ટિં મહાવ્રત ॥

બલં શ્રોત્રે વાઙ્મનશ્ચક્ષુષી ચ જ્ઞાનં તથા નવિશુદ્ધં મમાદ્ય ।
દેહન્યાસો નાતિચિરાન્મતો મે ન ચાતિતૂર્ણં સવિતાઽદ્ય યાતિ ॥

ઉક્તા ધર્મા યે પુરાણે મહાન્તો રાજન્વિપ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચ ।
યેયે શૂદ્રાણાં ધર્મમુપાસતે તે તાનેવ કૃષ્ણદુપશિક્ષસ્વ પાર્થઃ ॥

અહં હ્યેનં વેદ્મિ તત્ત્વેન કૃષ્ણં યોઽયં હિ યચ્ચાસ્ય બલં પુરાણમ્ ।
અમેયાત્મા કેશવઃ કૌરવેન્દ્ર સોયં ધર્મં વક્ષ્યતિ સર્વમેતત્ ॥

કૃષ્ણઃ પૃથ્વીમસૃજત્સ્વં દિવં ચ કૃષ્ણસ્યિ દેહાન્મેદિની સમ્બભૂવ ।
વરાહોઽયં ભીમબલઃ પુરાણઃ સ પર્વતાન્વ્યસૃજદ્વૈ દિશશ્ચ ॥

અસ્માદ્વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં દિવં ચ દિશશ્ચતસ્રો વિદિશશ્ચતસ્રઃ ।
સૃષ્ટિસ્તથૈવેયમનુપ્રસૂતા સ નિર્મમે વિશ્વમિદં પુરાણઃ ॥

અસ્ય નાભ્યાં પુષ્કરં સમ્પ્રસૂતં યત્રોત્પન્નઃ સ્વયમેવામિતૌજાઃ ।
યેનાચ્છિન્નં તત્તમઃ પાર્થ ઘોરં યત્ર તિષ્ઠન્ત્યર્ણવાસ્તચ્છયાનાઃ ॥

કૃતે યુગે ધર્મ આસીત્સમગ્ર- સ્ત્રેતાકાલે યજ્ઞમનુપ્રપન્નઃ ।
બલં ત્વાસીદ્દ્વાપરે પાર્થ કૃષ્ણઃ કલૌ ત્વધર્મઃ ક્ષિતિમેવાજગામ ॥

સ એવ પૂર્વં નિજઘાન દૈત્યા- ન્સ એવ દેવશ્ચ બભૂવ સમ્રાટ્ ।
સ ભૂતાનાં ભાવનો ભૂતભવ્યઃ સ વિશ્વસ્યાસ્ય જગતશ્ચાભિગોપ્તાઃ ॥

યદા ધર્મો ગ્લાતિ વંશે સુરાણાં તદા કૃષ્ણો જાયતે માનુષેષુ ।
ધર્મે સ્થિત્વા સ તુ વૈ ભાવિતાત્મા પરાંશ્ચ લોકાનપરાશ્ચ પાતિ ॥

ત્યાજ્યાંસ્ત્યક્ત્વા ચાસુરાણાં વધેન કાર્યાકાર્યે કારણં ચૈવ પાતિ ।
કૃતં કરિષ્યત્ક્રિયતે ચ દેવો રાહું સોમં વિદ્ધિ ચ શક્રમેનમ્ ॥

સ વિશ્વકર્મા સ હિ વિશ્વરૂપઃ સ વિશ્વબુગ્વિશ્વસૃગ્વિશ્વજિચ્ચ ।
સ શૂલભૃચ્છોણિતભૃત્કરાલ- સ્તં કર્મભિર્વિદિતં વૈ સ્તુવન્તિ ॥

તં ગન્ધર્વાણામપ્સરસાં ચ નિત્ય- મુપતિષ્ઠન્તે વિબુધાનાં શતાનિ ।
તં રાક્ષસાશ્ચ પરિસંવદન્તિ રાજન્યાનાં સ વિજિગીષુરેકઃ ॥

તમધ્વરે શંસિતારઃ સ્તુવન્તિ રથન્તરે સામગાશ્ચ સ્તુવન્તિ ।
તં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મમન્ત્રૈઃ સ્તુવન્તિ તસ્મૈ હવિરધ્વર્યવઃ કલ્પયન્તિ ॥

સ પૌરાણીં બ્રહ્મગુહાં પ્રવિષ્ટો મહીસત્રં ભારતાગ્રે દદર્શ ।
સ ચૈવ ગામુદ્દધારાગ્ર્યકર્મા વિક્ષોભ્ય દૈત્યાનુરગાન્દાનવાંશ્ચ ॥

તં ઘોષાર્થે ગીર્ભિરિન્દ્રાઃ સ્તુવન્તિ સ ચાપીશો ભારતૈકઃ પશૂનામ્ ।
તસ્ય ભક્ષાન્વિવિધાન્વેદયન્તિ તમેવાજૌ વાહનં વેદયન્તિ ॥

તસ્યાન્તરિક્ષં પૃથિવી દિવં ચ સર્વં વશે તિષ્ઠતિ શાશ્વતસ્ય ।
સ કુમ્ભે રેતઃ સસૃજે સુરાણાં યત્રોત્પન્નમૃષિમાહુર્વસિષ્ઠમ્ ॥

સ માતરિશ્વા વિભુરશ્વવાજી સ રશ્મિવાન્સવિતા ચાદિદેવઃ ।
તેનાસુરા વિજિતાઃ સર્વ એવ તદ્વિક્રાન્તૈર્વિજિતાનીહ ત્રીણિ ॥

સ દેવાનાં માનુષાણાં પિતૄણાં તમેવાહુર્યજ્ઞવિદાં વિતાનમ્ ।
સ એવ કાલં વિભજન્નુદેતિ તસ્યોત્તરં દક્ષિણં ચાયને દ્વે ॥

તસ્યૈવોર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચરન્તિ ગભસ્તયો મેદિનીં ભાસયન્તઃ ।
તં બ્રાહ્મણા વેદવિદો જુષન્તિ તસ્યાદિત્યો ગામુપયુજ્ય ભાતિ ॥

સ માસિમાસ્યધ્વરકૃદ્વિધત્તે તમધ્વરે વેદવિદઃ પઠન્તિ ।
સ એવોક્તશ્ચક્રમિદં ત્રિનાભિ સપ્તાશ્વયુક્તં વહતે વૈ ત્રિધામા ॥

હિરણ્મયઃ સપ્તગૂઢઃ સસંવિ- ચ્ચતુર્બાહુઃ પન્નગઃ પદ્મનાભઃ ।
મહાતેજાઃ સર્વગઃ સર્વસિંહઃ કૃષ્ણો લોકાન્ધારયતે યથૈકઃ । હંસં તમોઘ્નં ચ તમેવ વીર કૃષ્ણં સદા પાર્થ કર્તારમેહિ ॥

સ એકદા કક્ષગતો મહાત્મા તુષ્ટો વિભુઃ ખાણ્ડવે ધૂમકેતુઃ ।
સ રાક્ષસાનુરગાંશ્ચાવજિત્ય સર્વત્રગઃ સર્વમગ્નૌ જુહોતિ ॥

સ એવ પાર્થાય શ્વેતમશ્વં પ્રાયચ્છ- ત્સ એવાશ્વાનથ સર્વાંશ્ચકાર ।
સબન્ધુરસ્તસ્ય રથસ્ત્રિચક્ર- સ્ત્રિવૃચ્છિરાશ્ચતુરશ્વસ્ત્રિનાભિઃ ॥

સ વિહાયો વ્યદધાત્પઞ્ચનાભિઃ સ નિર્મમે ગાં દિવમન્તરિક્ષમ્ ।
સોઽરણ્યાનિ વ્યસૃજત્પર્વતાંશ્ચ હૃષીકેશોઽમિતદીપ્તાગ્નિતેજાઃ ॥

અલઙ્ઘયદ્વૈ સરિતો જિઘાંસ- ઞ્શક્રં વજ્રં પ્રહરન્તં નિરાસ ।
સ મહેન્દ્રઃ સ્તૂયતે વૈ મહાધ્વરે વિપ્રૈરેકો ઋક્સહસ્રૈઃ પુરાણૈઃ ॥

દુર્વાસા વૈ તેન નાન્યેન શક્યો ગૃહે રાજન્વાસયિતું મહૌજાઃ ।
તમેવાહુરૃષિમેકં પુરાણં સ વિશ્વકૃદ્વિદધાત્યાત્મભાવાન્ ॥

વેદાંશ્ચ યો વેદયતેઽધિદેવો વિધીંશ્ચ યશ્ચાશ્રયતે પુરાણાન્ ।
કામે વેદે લૌકિકે યત્ફલં ચ વિષ્વક્સેનઃ સર્વમેતત્પ્રતીહિ ॥

જ્યોતીંષિ શુક્લાનિ હિ સર્વલોકે ત્રયો લોકા લોકપાલાસ્ત્રયશ્ચ ।
ત્રયોઽગ્રયો વ્યાહૃતયશ્ચ તિસ્રઃ સર્વે દેવા દેવકીપુત્ર એવ ॥

સ ક્ત્સરઃ સ ઋતુઃ સોઽર્ધમાસઃ સોઽહોરાત્રઃ સ કલા વૈ સ કાષ્ઠાઃ ।
માત્રા મુહૂર્તાશ્ચ લવાઃ ક્ષણાશ્ચ વિષ્વક્સેનઃ સર્વમેતત્પ્રતીહિ ॥

ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહનક્ષત્રતારાઃ સર્વાણિ દર્શાન્યથ પૌર્ણમાસમ્ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહનક્ષત્રતારાઃ સર્વાણિ દર્શાન્યથ પૌર્ણમાસમ્ ।

નક્ષત્રયોગા ઋતવશ્ચ પાર્થ વિષ્વક્સેનાત્સર્વમેતત્પ્રસૂતમ્ ॥
રુદ્રાદિત્યા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે મરુતાં ગણાશ્ચ ।
પ્રજાપતિર્દેવમાતાઽદિતિશ્ચ સર્વ કૃષ્ણાદૃષયશ્ચૈવ સપ્ત ॥

વાયુર્ભૂત્વા વિક્ષિપતે ચ વિશ્વ- મગ્નિર્ભૂત્વા દહતે વિશ્વરૂપઃ ।
આપો ભૂત્વા મજ્જયતે ચ સર્વં બ્રહ્મ ભૂત્વા સૃજતે વિશ્વસઙ્ઘાન્ ॥

વેદ્યં ચ યદ્વેદયતે ચ વેદ્યં વિધિશ્ચ યશ્ચ શ્રયતે વિધેયમ્ ।
ધર્મે ચ વેદે ચ બલે ચ સર્વં ચરાચરં કેશવં ત્વં પ્રતીહિ ॥

જ્યોતિર્ભૂતઃ પરમોસૌ પુરસ્તા- ત્પ્રકાશતે યત્પ્રભયા વિશ્વરૂપઃ ।
અપઃ સૃષ્ટ્વા સર્વભૂતાત્મયોનિઃ પુરાઽકરોત્સર્વમેવાથ વિશ્વમ્ ॥

ઋતૂનુત્પાતાન્વિવિધાન્યદ્ભુતાનિ મેઘાન્વિદ્યુત્સર્વમૈરાવતં ચ ।
સર્વં કૃષ્ણાત્સ્થાવરં જઙ્ગં ચ વિશ્વાત્માનં વિષ્ણુમેનં પ્રતીહિ ॥

વિશ્વાવાસં નિર્ગુણં વાસુદેવં સઙ્કર્ષણં જીવભૂતં વદન્તિ ।
તતઃ પ્રદ્યુમ્નમનિરુદ્ધં ચતુર્થ- માજ્ઞાપયત્યાત્મયોનિર્મહાત્મા ॥

સ પઞ્ચધા પઞ્ચગુણોપપન્નં સઞ્ચોદયન્વિશ્વમિદં સિસૃક્ષુઃ ।
તતશ્ચકારાવનિમારુતૌ ચ ખં જ્યોતિરમ્ભશ્ચિ તથૈવ પાર્થ ॥

સ સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવમેત- ચ્ચતુર્વિધં લોકમિમં ચ કૃત્વા ।
તતો ભૂમિં વ્યદધાત્પઞ્ચબીજાં દ્યાવાપૃથિવ્યગ્નિરથામ્બુવાયૂ ॥

તેન વિશ્વં કૃતમેતદ્ધિ રાજ- ન્સ જીવયત્યાત્મનૈવાત્મયોનિઃ ।
તતો દેવાનસુરાન્માનવાંશ્ચ લોકાનૃષીંશ્ચાપિ પિતૄન્પ્રજાશ્ચ । સમાસેનિ વિવિધાન્પાતિ લોકા- ન્સર્વાન્સદા ભૂતપતિઃ સિસૃક્ષુઃ ॥

શુભાશુભં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ વિષ્વક્સેનાત્સર્વમેતત્પ્રતીહિ ।
યદ્વર્તતે યચ્ચ ભવિષ્યતીહ સર્વં હ્યેતત્કેશવં ત્વં પ્રતીહિ ॥

મૃત્યુશ્ચૈવ પ્રાણિનામન્તકાલે સાક્ષાત્કૃષ્ણઃ કેશવો દેહભાજામ્ ।
ભૂતં ચ યચ્ચેહ ન વિદ્મ કિઞ્ચિ- દ્વિષ્વક્સેનાત્સર્વમેતત્પ્રતીહિ ॥

યત્પ્રશસ્તં ચ લોકેષુ પુણ્યં યચ્ચ શુભાશુભમ્ ।
તત્સર્વં કેશવોઽચિન્ત્યો વિપરીતમતઃ પરમ્ ॥

એતાદૃશઃ કેશવોઽતશ્ચ ભૂયો નારાયણઃ પરમશ્ચાવ્યયશ્ચ ।
મધ્યાદ્યન્તસ્ય જગતસ્તસ્તુષશ્ચ બુભૂષતાં પ્રભવશ્ચાવ્યયશ્ચ ॥