મહાભારત · અધ્યાય 13.239

એવં કૃતસ્ય ધર્મસ્ય શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો ।
પ્રમાણં ફલમાનાનાં તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

પ્રમાણકલ્પનાં દેવિ દાનસ્ય શૃણુ ભામિનિ ॥

યત્સારસ્તુ નરો લોકે તદ્દાનં ચોત્તમં સ્મૃતમ્ ।
સર્વદાનવિધિં પ્રાહુસ્તદેવ ભુવિ શોભને ॥

પ્રસ્થં સારં દરિદ્રસ્ય શતં કોટિધનસ્ય ચ ।
પ્રસ્થસારસ્તુ તત્પ્રસ્થં દદન્મહદષાપ્નુયાત્ ॥

કોટિસારસ્તુ તાં કોટિં દદાન્મહદવાપ્નુયાત્ ।
ઉભયં તન્મહત્તચ્ચ ફલેનૈવ સમં સ્મૃતમ્ ॥

ધર્માર્થકામભોગેષુ શક્ત્યભાવસ્તુ મધ્યમમ્ ।
સ્વદ્રવ્યાદતિહીનં તુ તદ્દાનમધમં સ્મૃતમ્ ॥

શૃણુ દત્તસ્ય વૈ દેવિ પઞ્ચધા ફલકલ્પનામ્ ।
આનન્ત્યં ચ મહચ્ચૈવ સમં હીનં હિ પાતકમ્ ॥

તેષાં વિશેષં વક્ષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
દુસ્ત્યજસ્ય ચ વૈ દાનં પાત્ર આનન્ત્યમુચ્યતે ॥

દાનં ષઙ્ગુણયુક્તં તુ મહદિત્યભિધીયતે ।
યથાશ્રદ્ધં તુ વૈ દાનં યથાર્હં સમમુચ્યતે ॥

ગુણતસ્તુ તથા હીનં દાનં હીનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દાનં પાતકમિત્યાહુઃ ષડ્ગુણાનાં વિપર્યયે ॥

દેવલોકે મહત્કાલમાન્ત્યસ્ય ફલં વિદુઃ ।
મહતસ્તુ તથા કાલં સ્વર્ગલોકે તુ પૂજ્યતે ॥

સમસ્ય તુ તદા દાનં માનુષ્યં ભોગમાવહેત્ ।
દાનં નિષ્ફલમિત્યાહુર્વિહીનં ક્રિયયા શુભે ॥

અથવા મ્લેચ્છદેશેષુ તત્ર તત્ફલતાં વ્રજેત્ ।
નરકં પ્રેત્ય તિર્યક્ષુ ગચ્છેદશુભદાનતઃ ॥
ઉમોવાચ ।

અશુભસ્યાપિ દાનસ્ય શુભં સ્યાચ્ચ ફલં કથમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

મનસા તત્વતઃ શુદ્ધમાનૃશંસ્યપુરઃસરમ્ ।
પ્રીત્યા તુ સર્વદાનાનિ દત્ત્વા ફલમવાપ્નુયાત્ ॥

રહસ્યં સર્વદાનાનામેતદ્વિદ્ધિ શુભેક્ષણે ।
અન્યાનિ ધર્મકાર્યાણિ શૃણુ સદ્ભિઃ કૃતાનિ ચ ॥

આરામદેવગોષ્ઠાનિ સન્ક્રમાઃ કૂપ એવ ચ ।
ગોવાટશ્ચ તટાકશ્ચ સભા શાલા ચ સર્વશઃ ॥

પાષણ્ડાવસથશ્ચૈવ પાનીયં ગોતૃણાનિ ચ ।
વ્યાધિતાનાં ચ ભૈષજ્યમનાથાનાં ચ પોષણમ્ ॥

અનાથશવસંસ્કારસ્તીર્થમાર્ગવિશોધનમ્ ।
વ્યસનાભ્યવપત્તિશ્ચ સર્વેષાં ચ સ્વશક્તિતઃ ॥

એતત્સર્વં સમાસેન ધર્મકાર્યમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તત્કર્તવ્યં મનુષ્યેણ સ્વશક્ત્યા શ્રદ્ધયા શુભે ॥

પ્રેત્યભાવે લભેત્પુણ્યં નાસ્તિ તત્ર વિચારણા । રૂપં સૌભાગ્યમારોગ્યં બલં સૌખ્યં લભેન્નરઃ ।
સ્વર્ગો વા માનુષે વાઽપિ તૈસ્તૈરાપ્યાયતે હિ સઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્લોકપાલેશ ધર્મસ્તુ કતિભેદકઃ ।
દૃશ્યતે પરિતઃ સદ્ભિસ્તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ દેવિ સમુદ્દેશાન્નાનાત્વં ધર્મસઙ્કટે ।
ધર્મા બહુવિધા લોકે શ્રુતિભેદમુખોદ્ભવાઃ ॥

સ્મૃતિધર્મશ્ચ બહુધા સદ્ભિરાચાર ઇષ્યતે ॥

દેશધર્માશ્ચ દૃશ્યન્તે કુલધર્માસ્તથૈવ ચ ।
જાતિધર્માશ્ચ વૈ ધર્મા ગણધર્માશ્ચ શોભને ॥

શરીરકાલવૈષમ્યાદાપદ્ધર્મશ્ચ દૃશ્યતે ।
એતદ્ધર્મસ્ય નાનાત્વં ક્રિયતે લોકવાસિભિઃ ॥

કારણાત્તત્રતત્રૈવ ફલં ધર્મસ્ય ચેષ્યતે ।
તત્કારણસમાયોગે લભેત્કુર્વન્ફલં નરઃ ॥

અન્યથા ન લભેત્પુણ્યમતદર્હઃ સમાવિશેત્ ।
એવં ધર્મસ્ય નાનાત્વં ફલં કુર્વલ્લઁભેન્નરઃ ॥

શ્રૌતસ્માર્તસ્તુ ધર્માણાં પ્રાકૃતો ધર્મ ઉચ્યતે ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥