મહાભારત · અધ્યાય 13.238

પિતૃમેધઃ કથં દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ।
સર્વેષાં પિતરઃ પૂજ્યાઃ સર્વસમ્પત્પ્રદાયિનઃ ॥
મહેશ્વ ઉવાચ ।

પિતૃમેધં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્તન્મના શૃણુ ।
દેશકાલૌ વિધાનં ચ તત્ક્રિયાયાઃ શુભાશુભમ્ ॥

લોકેષુ પિતરઃ પૂજ્યા દેવતાનાં ચ દેવતાઃ ।
શુચયો નિર્મલાઃ પુણ્યા દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતાઃ ॥

યથા વૃષ્ટિં પ્રતીક્ષન્તે ભૂમિષ્ઠાઃ સર્વજન્તવઃ ।
પિતરશ્ચ તથા લોકે પિતૃમેધં શુભેક્ષણે ॥

તસ્ય દેશાઃ કુરુક્ષેત્રં ગયા ગઙ્ગા સરસ્વતી ।
પ્રભાસં પુષ્કરં ચેતિ તેષુ દત્તં મહાફલમ્ ॥

તીર્થાનિ સરિતઃ પુણ્યા વિવિક્તાનિ વનાનિ ચ ।
નદીનાં પુલિનાનીતિ દેશાઃ શ્રાદ્ધસ્ય પૂજિતાઃ ॥

માઘપ્રોષ્ઠપદૌ માસૌ શ્રાદ્ધકર્મણિ પૂજિતૌ ।
પક્ષયોઃ કૃષ્ણપક્ષશ્ચ પૂર્વપક્ષાત્પ્રશસ્યતે ॥

અમાવાસ્યાં ત્રયોદશ્યાં નવમ્યાં પ્રતિપત્સુ ચ ।
તિથિષ્વેતાસુ તુષ્યન્તિ દત્તેનેહ પિતામહાઃ ॥

પૂર્વાહ્ણે શુક્લપક્ષે ચ રાત્રૌ જન્મદિનેષુ વા ।
યુગ્મેષ્વહસ્સુ ચ શ્રાદ્ધં ન ચ કુર્વીત પણ્ડિતઃ ॥

એષ કાલો મયા પ્રોક્તઃ પિતૃમેધસ્ય પૂજિતઃ ।
યસ્મિંશ્ચ બ્રાહ્મ્ણં પાત્રં પશ્યેત્કાલઃ સ ચ સ્મૃતઃ ॥

અપાઙ્ક્તેયા દ્વિજા વર્જ્યા ગ્રાહ્યાસ્તે પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
ભોજયેદ્યદિ પાપિષ્ઠાઞ્શ્રાદ્ધેષુ નરકં વ્રજેત્ ॥

વૃત્તશ્રુતકુલોપેતાન્સકલત્રાન્ગુણાન્વિતાન્ ।
તદર્હાઞ્શ્રોત્રિયાન્વિદ્ધિ બ્રાહ્મણાનયુજઃ શુભે ॥

એતાન્નિમન્ત્રયોદ્વિદ્વાન્પૂર્વેદ્યુઃ પ્રાતરેવ વા ।
તત્ર શ્રાદ્ધક્રિયાં પશ્ચાદારભેત યથાવિધિ ॥

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ।
ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસન્તિ શૌચમક્રોધમત્વરા ॥

કુતપઃ ખઙ્ગપાત્રં ચ કુશા દર્ભાસ્તિલા મધુ ।
કાલશાકં ગજચ્છાયા પવિત્રં શ્રાદ્ધકર્મસુ ॥

તિલાનવકિરેત્તત્ર નાનાવર્ણાન્સમન્તતઃ ।
અશુદ્ધં પિતૃયજ્ઞશ્ચ તિલૈઃ શુધ્યતિ શોભને ॥

નીલકાષાયવસ્ત્રં ચ ભિન્નવર્ણં નવવ્રણમ્ ।
હીનાઙ્ગમશુચિં વાઽપિ વર્જયેત્તત્ર દૂરતઃ ॥

કુક્કુટાંશ્ચ વરાહાંશ્ચ નગ્નં ક્લીબં રજસ્વલામ્ ।
આયસં ત્રપુસીસં ચ શ્રાદ્ધકર્મણિ વર્જયેત્ ॥

માંસૈઃ પ્રીણન્તિ પિતરો મુદ્ગમાષયવૈરિહ ।
શશરૌરવમાંસેન ષણ્માસં તૃપ્તિરિષ્યતે ॥

સંવત્સરં ચ ગવ્યેન હવિષા પાયસેન ચ ।
વાર્ધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

આનન્ત્યાય ભવેદ્દત્તં ખઙ્ગમાંસં પિતૃક્ષયે ।
પાયસં સતિલં ક્ષૌદ્રં ખઙ્ગમાંસેન સમ્મિતમ્ ॥

મહાશકલિનો મસ્યાશ્છાગો વા સર્વલોહિતઃ ।
કાલશાકમિતીત્યેવ તદાનન્ત્યાય કલ્પિતમ્ ॥

સાપૂપં સામિષં સ્નિગ્ધમાહારમુપકલ્પયેત્ ।
ઉપકલ્પ્ય તદાહારં બ્રાહ્મણાનર્ચયેત્તતઃ ॥

શ્મશ્રુકર્મશિરઃ સ્નાતાન્સમારોપ્યાસનં ક્રમાત્ ।
સુગન્ધમાલ્યાભરણૈઃ સ્નગ્ભિરેતાન્વિભૂષયેત્ ॥

અલઙ્કૃત્યોપવિષ્ટાંસ્તાન્પિણ્ડાવાપં નિવેદયેત્ ॥

તતઃ પ્રસ્તીર્ય દર્ભાણાં પ્રસ્તરં દક્ષિણામુખમ્ । તત્સમીપેઽગ્નિમિદ્ધ્વા ચ સ્વધાં ચ જુહુયાત્તતઃ ।
સમીપે ત્વગ્નીષોમાભ્યાં પિતૃભ્યો જુહુયાત્તદા ॥

તથા દર્ભેષુ પિણ્ડાંસ્ત્રીન્નિર્વપેદ્દક્ષિણામુખઃ ।
અપસવ્યમપાઙ્ગુષ્ઠં નામધેયપુરસ્કૃતમ્ ॥

એતેન વિધિના દત્તં પિતૄણામક્ષયં ભવેત્ । તતો વિપ્રાન્યથાશક્તિ પૂજયેન્નિયતઃ શુચિઃ ।
સદક્ષિણં સસમ્ભારં યથા તુષ્યન્તિ તે દ્વિજાઃ ॥

યત્ર તત્ક્રિયતે તત્ર ન જલ્પન્ન જપેન્મિથઃ ।
નિયમ્ય વાચ્યં દેહં ચ શ્રાદ્ધકર્મ સમારભેત્ ॥

તતો નિર્વપને વૃત્તે તાન્પિણ્ડાંસ્તદનન્તરમ્ ।
બ્રાહ્મણોઽગ્નિરજો ગૌર્વા ભક્ષયેદપ્સુ વા ક્ષિપેત્ ॥

પત્નીં વા મધ્યમં પિણ્ડં પુત્રકામો હિ પ્રાશયેત્ ।
આધત્ત પિતરો ગર્ભં કુમારં પુષ્કરસ્રજમ્ ॥

તૃપ્તાનુત્થાપ્ય તાન્વિપ્રાનન્નશેષં નિવેદયેત્ ।
તચ્છેષં બહુભિઃ પશ્ચાત્સભૃત્યો ભક્ષયેન્નરઃ ॥

એષ પ્રોક્તઃ સમાસેન પિતૃયજ્ઞઃ સનાતનઃ ।
પિતરસ્તેન તુષ્યન્તિ કર્તા ચ ફલમાપ્નુયાત્ ॥

અહન્યહનિ વા કુર્યાન્માસેમાસેઽથવા પુનઃ ।
સંવત્સરં દ્વિઃ કુર્યાચ્ચ ચતુર્વાઽપિ સ્વશક્તિતઃ ॥

દીર્ઘાયુશ્ચ ભવેત્સ્વસ્થઃ પિતૃમેધેન વા પુનઃ ।
સપુત્રો બહુભૃત્યશ્ચ પ્રભૂતધનધાન્યવાન્ ॥

શ્રાદ્ધદઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ નિર્મલં વિવિધાત્મકમ્ ।
અપ્સરોગણસન્ઘુષ્ટં વિરજસ્કમનન્તરમ્ ॥

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામા વૈ યે પ્રકુર્વન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
તેષાં પુષ્ટિં પ્રજાં ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા ॥

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં શત્રુવિનાશનમ્ ।
કુલસન્ધારકં ચેતિ શ્રાદ્ધમાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ મૃતાસ્તે ભુવિ જન્તવઃ ।
નાનાજાતિષુ જાયન્તે શીઘ્રં કર્મવશાત્પુનઃ ॥

પિતરઃ સ્વસ્તિ તે તત્ર કથં તિષ્ઠન્તિ દેવવત્ ।
પિતૄણાં કતમો દેશઃ પિણ્ડાનશ્નન્તિ વૈ કથમ્ ॥

અન્ને દત્તે મૃતાનાં તુ કથમાપ્યાયનં ભવેત્ ।
એવં મયા સંશયિતં ભગવન્વક્તુમર્હસિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એતદ્વિરુદ્ધં પૃચ્છન્ત્યાં રુદ્રાણ્યાં પરિષદ્ભૃશમ્ ।
બભૂવ સર્વા મુદિતા શ્રોતું હિ પરમં હિતમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાને સંશયિતં દેવિ શૃણુ કલ્યાણિ તત્વતઃ ।
ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યં હિતાનાં પરમં હિતમ્ ॥

યથા દેવગણા દેવિ તથા પિતૃગણાઃ પ્રિયે ।
દક્ષિણસ્યાં દિશિ શુભે સર્વે પિતૃગણાઃ સ્થિતાઃ ॥

પ્રેતાનુદ્દિશ્ય યા પૂજા ક્રિયતે માનુષૈરિહ ।
તેન તુષ્યન્તિ પિતરો ન પ્રેતાઃ પિતરઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઉત્તરસ્યાં યથા દેવા રમન્તે યજ્ઞકર્મભિઃ ।
દક્ષિણસ્યાં તથા દેવિ તુષ્યન્તિ વિવિધૈર્મખૈઃ ॥

દ્વિવિધં ક્રિયતે કર્મ હવ્યકવ્યસમાશ્રિતમ્ । તયોર્હવ્યક્રિયા દેવાન્કવ્યમાપ્યાયતે પિતૄન્ ।

પ્રસવ્યં મઙ્ગલૈર્દ્રવ્યૈર્હવ્યકર્મ વિધીયતે ।
અપસવ્યમમઙ્ગલ્યૈઃ કવ્યં ચાપિ વિધીયતે ॥

સદેવાસુરગન્ધર્વાઃ પિતૄનભ્યર્ચયન્તિ ચ ।
આપ્યાયન્તે ચ તે શ્રાદ્ધૈઃ પુનરાપ્યાયયન્તિ તાન્ ॥

અનિષ્ટા ચ પિતૄન્પૂર્વં યઃ ક્રિયાં પ્રકરોતિ ચેત્ ।
રક્ષાંસિ ચ પિશાચાશ્ચ ફલં ભોક્ષ્યન્તિ તસ્ય તત્ ॥

હવ્યકવ્યક્રિયાસ્તસ્માત્કર્તવ્યા ભુવિ માનુષૈઃ ।
કર્મક્ષેત્રં હિ માનુષ્યં તદન્યત્ર ન વિદ્યતે ॥

કવ્યેન સન્તતિર્દૃષ્ટા હવ્યે ભૂતિઃ પૃથગ્વિધાઃ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ દેવગુહ્યં સનાતનમ્ ॥