મહાભારત · અધ્યાય 13.235

ભગવન્કાનિ દેયાનિ ધર્મમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ ।
તાન્યહં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

અજસ્રં ધર્મકાર્યં ચ તથા નૈમિત્તિકં પ્રિયે ।
અન્નં પ્રતિશ્રયો દીપઃ પાનીયં તૃણમિન્ધનમ્ ॥

સ્નેહો ગન્ધશ્ચ ભૈષજ્યં તિલાશ્ચ લવણં તથા ।
એવમાદિ તથાઽન્યશ્ચ દાનમાજસ્રમુચ્યતે ॥

અજસ્રદાનાત્સતતમાજસ્રમિતિ નિશ્ચિતમ્ ।
સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં દાનં શૃણુ સમાહિતા ॥

અન્નં પ્રાણો મનુષ્યાણામન્નદઃ પ્રાણદો ભવેત્ ।
તસ્માકદન્નં વિશેષેણ દાતુમિચ્છતિ માનવઃ ॥

બ્રાહ્મણાયાભિરૂપાય યો દદ્યાદન્નમીપ્સિતમ્ ।
નિદધાતિ નિધિં શ્રેષ્ઠં સોઽનન્તં પારલૌકિકમ્ ॥

શ્રાન્તમધ્વપરિશ્રાન્તમતિથિં ગૃહમાગતમ્ ।
અર્ચયીત પ્રયત્નેન સ હિ યજ્ઞો વરપ્રદઃ ॥

કૃત્વા તુ પાતકં કર્મ યો દદ્યાદન્નમર્થિનામ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ સોપહન્તિ સ્વકં તમઃ ॥

પિતરસ્તસ્ય નન્દન્તિ સુવૃષ્ટ્યા કર્ષકા ઇવ ।
પુત્રો યસ્ય તુ પૌત્રો વા શ્રોત્રિયં ભોજયિષ્યતિ ॥

અપિ ચણ્ડાલશૂદ્રાણામન્નદાનં ન ગર્હતે ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દદ્યાદન્નમમત્સરઃ ॥

કલત્રં પીડયિત્વાઽપિ પોષયેદતિથીન્સદા ।
જન્માપિ માનુષે લોકે તદર્થં હિ વિધીયતે ॥

અન્નદાનાચ્ચ લોકાંસ્તાન્સમ્પ્રવક્ષ્યામ્યનિન્દિતે ।
ભવનાનિ પ્રકાશન્તે દિવિ તેષાં મહાત્મનામ્ ॥

અનેકશતભૌમાનિ સાન્તર્જલવનાનિ ચ ।
વૈડૂર્યાર્ચિઃપ્રકાશપનિ હેમરૂપ્યમયાનિ ચ ॥

નાનારૂપાણિ સંસ્થાનાં નાનારત્નમયાનિ ચ ।
ચન્દ્રમણ્ડલશુભ્રાણિ કિઙ્કિણીજાલવન્તિ ચ ॥

તરુણાદિત્યવર્ણાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
યથેષ્ટભક્ષ્યભોજ્યાનિ શયનાસનવન્તિ ચ ॥

સર્વકામફલાશ્ચાત્ર વૃક્ષા ભવનસંસ્થિતાઃ ।
વાપ્યો બહ્વ્યશ્ચ કૂપાશ્ચ દીર્ઘિકાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

અરુજાનિ વિશોકાનિ નિત્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ભવનાનિ વિચિત્રાણિ પ્રાણદાનાં ત્રિવિષ્ટપે ॥

વિવસ્વતશ્ચ સોમસ્ય બ્રહ્મણશ્ચ પ્રજાપતેઃ ।
વિશન્તિ લોકાંસ્તે નિત્યં જગત્યન્નોદકપ્રદાઃ ॥

તત્ર તે સુચિરં કાલં વિહૃત્યાપ્સરસાં ગણૈઃ ।
જાયન્તે માનુષે લોકે સર્વકલ્યાણસંયુતાઃ ॥

બલસંહનનોપેતા નીરોગાશ્ચિરજીવિનઃ ।
કુલીના મતિમન્તશ્ચ ભવન્ત્યન્નપ્રદા નરાઃ ॥

તસ્માદન્નં વિશેષેણ દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ।
સર્વકાલં ચ સર્વસ્ય સર્વત્ર ચ સદૈવ ચ ॥

સુવર્ણદાનં પરમં સ્વર્ગ્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ।
તસ્માત્તે વર્ણયિષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

અપિ પાપકૃતં ક્રૂરં દત્તં રુક્મં પ્રકાશયેત્ ॥

સુવર્ણં યે પ્રયચ્છન્તિ શ્રોત્રિભેભ્યઃ સુચેતસઃ ।
દેવતાસ્તે તર્પયન્તિ સમસ્તા ઇતિ વૈદિકમ્ ॥

અગ્નિર્હિ દેવતાઃ સર્વાઃ સુવર્ણં ચાગ્નિરુચ્યતે ।
તસ્માત્સુવર્ણદાનેન તૃપ્તાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ॥

અગ્ન્યભાવે તુ કુર્વન્તિ વહ્નિસ્થાનેષુ કાઞ્ચનમ્ ।
તસ્માત્સુવર્ણદાતારઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયુઃ ॥

આદિત્યસ્ય હુતાશસ્ય લોકાન્નાનાવિધાઞ્શુભાન્ ।
કાઞ્ચનં સમ્પ્રદાયાશુ પ્રવિશન્તિ ન સંશયઃ ॥

અલઙ્કારં કૃતં ચાપિ કેવલાન્પ્રવિશિષ્યતે ।
સૌવર્ણૈર્બ્રાહ્મણં કાલે તૈરલઙ્કૃત્ય ભોજયેત્ ॥

ય એતત્પરમં દાનં દત્ત્વા સૌવર્ણમદ્ભુતમ્ ।
દ્યુતિં મેધાં વપુઃ કીર્તિં પુનર્જાતે લબેદ્ધ્રુવમ્ ॥

તસ્માત્સ્વશક્ત્યા દાતવ્યં કાઞ્ચનં ભુવિ માનવૈઃ ।
ન હ્યેતસ્માત્પરં લોકેષ્વન્યત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગવાં દાનમનિન્દિતે ।
નહિ ગોભ્યઃ પરં દાનં વિદ્યતે જગતિ પ્રિયે ॥

લોકાન્સિસૃક્ષુણા પૂર્વં ગાવઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।
વૃત્ત્યર્થં સર્વભૂતાનાં તસ્માત્તા માતરઃ સ્મૃતાઃ ॥

લોકજ્યેષ્ઠા લોકવૃત્ત્યા પ્રવૃત્તા મય્યાયત્તાઃ સોમનિષ્યન્દભૂતાઃ ।
સૌમ્યાઃ પુણ્યાઃ પ્રાણદાઃ કામદાશ્ચ તસ્માત્પૂજ્યાઃ પુણ્યકામૈર્મનુષ્યૈઃ ॥

ધેનું દત્ત્વા નિભૃતાં સુશીલાં કલ્યાણવત્સાં ચ પયસ્વિનીં ચ ।
યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ તસ્યા- સ્તાવત્સમાઃ સ્વર્ગફલાનિ ભુઙ્ક્તે ॥

પ્રયચ્છતે યઃ કપિલાં સચેલાં સકાંસ્યદોહાં કનકાગ્ર્યશૃઙ્ગીમ્ ।
પુત્રાશ્ચ પૌત્રાંશ્ચ કુલં ચ સર્વ- માસપ્તમં તારયતે પરત્ર ચ ॥

અન્તર્જાતાઃ ક્રીતકા દ્યૂતલબ્ધાઃ । પ્રાણક્રીતાઃ સોદકાશ્ચૌજસા વા ।
કૃચ્છ્રોત્સૃષ્ટાઃ પોષણાર્થાગતાશ્ચ દ્વારૈરેતૈસ્તાઃ પ્રલબ્ધાઃ પ્રદદ્યાત્ ॥

કૃસાય બહુપુત્રાય શ્રોત્રિયાયાહિતાગ્નયે ।
પ્રદાય નીરુજાં ધેનું લોકાન્પ્રાપ્નોત્યનુત્તમાન્ ॥

નૃશંસસ્ય કૃતઘ્નસ્ય લુબ્ધસ્યાનૃતવાદિનઃ ।
હવ્યકવ્યવ્યપેતસ્ય ન દદ્યાદ્ગાઃ કથઞ્ચન ॥

સમાનવત્સાં યો દદ્યાદ્ધેર્નું વિપ્રે પયસ્વિનીમ્ ।
સુવૃત્તાં વસ્ત્રસઞ્છન્નાં સોમલોકે મહીયતે ॥

સમાનવત્સાં યો દદ્યાત્કૃષ્ણાં ધેનું પયસ્વિનીમ્ ।
સુવૃત્તાં વસ્ત્રસઞ્છન્નાં લોકાન્પ્રાપ્નોત્યપામ્પતેઃ ॥

હિરણ્યવર્ણાં પિઙ્ગાક્ષીં સવત્સાં કાંસ્યદોહનામ્ ।
પ્રદાય વસ્ત્રસમ્પન્નાં યાન્તિ કૌકબેરસદ્મનઃ ॥

વાયુરેણુસવર્માં ચ સવત્સાં કાંસ્યદોહનામ્ ।
પ્રદાય વસ્ત્રસમ્પન્નાં વાયુલોકે મહીયતે ॥

સમાનવત્સાં યો ધેનું દત્ત્વા ગૌરીં પયસ્વિનીમ્ ।
સુવૃત્તાં વસ્ત્રસઞ્છન્નામગ્નિલોકે મહીયતે ॥

યુવાનં બલિનં શ્યામં શતેન સહ યૂથપમ્ ।
ગવેન્દ્રં બ્રાહ્મણેન્દ્રાય ભૂરિશૃઙ્ગમલન્કૃતમ્ ॥

ઋષભં યે પ્રયચ્છન્તિ શ્રોત્રિયાણાં મહાત્મનામ્ ।
ઐશ્વર્યમભિજાયન્તે જાયમાનાઃ પુનઃપુનઃ ॥

ગવાં મૂત્રપુરીષાણિ નોદ્વિજેન કદાચન ।
ન ચાસાં માંસમશ્નીયાદ્ગોષુ ભક્તઃ સદા ભવેત્ ॥

ગ્રાસમુષ્ટિં પરગવે દદ્યાત્સંવત્સરં શુચિ ।
અકૃત્વા સ્વયમાહારં વ્રતં તત્સાર્વકામિકમ્ ॥

ગવામુભયતઃ કાલે નિત્યં સ્વસ્ત્યયનં વદેત્ ।
ન ચાસાં ચિન્તયેત્પાપમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

ગાવઃ પવિત્રં પરમં ગોષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
કથઞ્ચિન્નાવમન્તવ્યા ગાવો લોકસ્ય માતરઃ ॥

તસ્માદેવ ગવાં દાનં વિશિષ્ટમિતિ કથ્યતે ।
ગોષુ પૂજા ચ ભક્તિશ્ચ નરસ્યાયુષ્યતાં વહેત્ ॥

અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂમિદાનં મહાફલમ્ ।
ભૂમિદાનસમં દાનં લોકે નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥

ગૃહયુક્ક્ષેત્રયુગ્વાઽપિ ભૂમિભાગઃ પ્રદીયતે ।
સુખભોગં નિરાક્રોશં વાસ્તુપૂર્વં પ્રકલ્પ્ય ચ ॥

ગ્રહીતારમલઙ્કૃત્ય વસ્ત્રપુષ્પાનુલોપનૈઃ । સભૃત્યં સપરીવારં ભોજયિત્વા યથેષ્ટતઃ ।
યો દદ્યાદ્દક્ષિણાં કાલે ત્રિરદ્ભિર્ગૃહ્યતામિતિ ॥

એવં ભૂમ્યાં પ્રદત્તાયાં શ્રદ્ધયા વીતમત્સરૈઃ ।
યાવત્તિષ્ઠતિ સા ભૂમિસ્તાવદ્દત્તફલં વિદુઃ ॥

ભૂમિદઃ સ્વર્ગમારુહ્ય રમતે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
અચલા હ્યક્ષયા ભૂમિઃ સર્વકામાન્દુધુક્ષતિ ॥

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે પાપં પુરુષો વૃત્તિકર્શિતઃ ।
અપિ ગોકર્ણમાત્રેણ ભૂમિદાનન મુચ્યતે ॥

સુવર્ણં રજતં વસ્ત્રં મણિમુક્તાવસૂનિ ચ ।
સર્વમેતન્મહાભાગે ભૂમિદાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ભર્તુર્નિઃ શ્રેયસે યુક્તાસ્ત્યક્તાત્માનો રણે હતાઃ ।
બ્રહ્મલોકાય સંસિદ્ધા નાતિક્રામન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

હલકૃષ્ટાં મહીં દદ્યાત્સર્વબીજફલાન્વિતામ્ ।
સુકૂપશરણાં વાઽપિ સા ભવેત્સર્વકામદા ॥

નિષ્પન્નસસ્યાં પૃથિવીં યો દદાતિ દ્વિજન્મનામ્ ।
વિમુક્તઃ કલુષૈઃ સર્વૈઃ શકલોકં સ ગચ્છતિ ॥

યથા જનિત્રી ક્ષીરેણિ સ્વપુત્રમભિવર્ધયેત્ ।
એવં સર્વફલૈર્ભૂમિર્દાતારમભિવર્ધયેત્ ॥

બ્રાહ્મણં વૃત્તસમ્પન્નમાહિતાગ્નિં શુચિવ્રતમ્ ।
ગ્રાહયિત્વા નિજાં ભૂમિં ન યાન્તિ યમસાદનમ્ ॥

યથા ચન્દ્રમસો વૃદ્ધિરહન્યહનિ દૃશ્યતે ।
તથા ભૂમેઃ કૃતં દાનં સસ્યેસસ્યે વિવર્ધતે ॥

યથા બીજાનિ રોહન્તિ પ્રકીર્ણાનિ મહીતલે ।
તથા કામાઃ પ્રરોહન્તિ ભૂમિદાનગુણાર્જિતાઃ ॥

પિતરઃ પિતૃલોકસ્થા દેવતાશ્ચ દિવિ સ્થિતાઃ ।
સન્તર્પયન્તિ ભોગૈસ્તં યો દદાતિ વસુન્ધરામ્ ॥

દીર્ઘાયુષ્યં વરાઙ્ગત્વં સ્ફીતાં ચ શ્રિયમુત્તમામ્ ।
પરત્ર લભતે મર્ત્યઃ સમ્પ્રદાય વસુન્ધરામ્ ॥

એતત્સર્વં મયોદ્દિષ્ટં ભૂમિદાનસ્ય યત્ફલમ્ ।
શ્રદ્દધાનૈર્નરૈર્નિત્યં શ્રાવ્યમેતત્સનાતનમ્ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કન્યાદાનં યથાવિધિ ।
કન્યા દેયા મહાદેવિ પરેષામાત્મનોપિ વા ॥

કન્યાં શુદ્ધવ્રતાચારાં કુલરૂપસમન્વિતામ્ ।
યસ્મૈ દિત્સતિ પાત્રાય તેનાપિ ભૃશકામિતામ્ ॥

પ્રથમં તત્સમાકલ્પ્ય બન્ધુભિઃ કૃતનિશ્ચયઃ ।
કારયિત્વા ગૃહં પૂર્વં દાસીદાસપરિચ્છદૈઃ ॥

ગૃહોપકરણૈશ્ચૈવ પશુધાન્યેન સંયુતામ્ ।
તદર્થિને તદર્હાય કન્યાં તાં સમલઙ્કૃતામ્ ॥

સવિવાહં યથાન્યાયં પ્રચચ્છેદગ્નિસાક્ષિકમ્ ।
વૃત્ત્યાતીં યથા કૃત્વા સદ્ગૃહે તૌ નિવેશયેત્ ॥

એવં કૃત્વા વધૂદાનં તસ્ય દાનસ્ય ગૌરવાત્ ।
પ્રેત્યભાવે મહીયેત સ્વર્ગલોકે યથાસુખમ્ ॥

પુનર્જાતસ્ય સૌભાગ્યં કુલવૃદ્ધિં તથાઽપ્નુયાત્ ॥

વિદ્યાદાનં તથા દેવિ પાત્રભૂતાય વૈ દદત્ ।
પ્રેત્યભાવે લભેન્મર્ત્યો મેધાં વૃદ્ધિં ધૃતિં સ્મૃતિમ્ ॥

અનુરૂપાય શિષ્યાય યશ્ચ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।
યથોક્તસ્ય પ્રદાનસ્ય ફલમાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

દાપનં ત્વથ વિદ્યાનાં દરિદ્રેભ્યોઽર્થવેદનૈઃ ।
સ્વયં દત્તેન તુલ્યં સ્યાદિતિ વિદ્ધિ શુભાનને ॥

એવં તે કથિતાન્યેવ મહાદાનાનિ માનિનિ ।
ત્વત્પ્રિયાર્થં મયા દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥